Tác động của truyền hình tiếng dân tộc của đài pt th lạng sơn đối với cộng đồng dân tộc địa phương

Áp dụng các lý thuyết truyền thông trong việc đánh giá tác động của truyền hình tiếng dân tộc đài PT-TH Lạng Sơn đối với cộng đồng dân tộc địa phương .... Trong những năm qua, nhờ vào

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

VƯƠNG SỸ THÀNH

TÁC ĐỘNG CỦA TRUYỀN HÌNH TIẾNG DÂN TỘC CỦA ĐÀI PT-TH LẠNG SƠN ĐỐI VỚI CỘNG ĐỒNG

DÂN TỘC ĐỊA PHƯƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ

Hà Nội - 2020

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS Trần Duy Các kết quả nghiên cứu, phát hiện mới là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu khoa học nào trước đây Luận văn có sử dụng, phát triển, kế thừa một số tư liệu, số liệu, kết quả nghiên cứu từ các sách, giáo trình, tài liệu liên quan đến nội dung đề tài

Tác giả luận văn

Vương Sỹ Thành

LỜI CẢM ƠN

Trong thời gian học tập và thực hiện luận văn Cao học, tôi đã nhận được rất nhiều sự chỉ dẫn nhiệt tình của các thầy, cô giáo Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQGHN) và Học viện Báo chí và Tuyên truyền Tôi vô cùng quý trọng, biết ơn sự chỉ bảo đó và xin được chân thành gửi lời tri ân đến toàn thể các thầy, cô giáo

Đặc biệt, tôi xin ngỏ lời cám ơn sâu sắc nhất đến TS Trần Duy đã nhiệt tình hướng dẫn, chỉ dạy, giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn Và hơn hết, trong quá trình làm luận văn, tôi đã học tập ở thầy một tinh thần nghiên cứu khoa học nghiêm túc, cẩn thận, tỉ mỉ và một thái độ làm việc hết mình Xin được gửi đến thầy sự biết ơn

và lòng kính trọng chân thành nhất

Cám ơn bạn bè và đồng nghiệp những người luôn sẵn sàng giúp đỡ tôi hoàn thành tốt luận văn của mình Cảm ơn gia đình và những người thân yêu đã luôn tin tưởng, động viên và ủng hộ

Trong quá trình thực hiện đề tài luận văn, do địa bàn nghiên cứu tập trung ở miền núi – khó khăn về nhiều mặt và thời gian nghiên cứu cũng có hạn Do vậy, luận văn chắc chắn không tránh khỏi những hạn chế nhất định Tác giả rất mong nhận được sự đóng góp chân thành của Hội đồng khoa học, của quý thầy cô giáo cùng với

sự góp ý của bạn bè đồng nghiệp để luận văn hoàn thiên có chất lượng tốt hơn

Hà Nội, tháng 06 năm 2020

Vương Sỹ Thành

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 7

1 Lí do chọn đề tài 7

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 9

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 11

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 12

5 Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu 13

6 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận văn 13

7 Đóng góp mới của luận văn 14

8 Bố cục luận văn 15

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA TRUYỀN HÌNH TIẾNG DÂN TỘC 16

1.1 Một số khái niệm liên quan đến đề tài 16

1.1.1 Tác động 16

1.1.2 Truyền hình 16

1.1.3 Chương trình truyền hình 19

1.1.4 Chương trình truyền hình tiếng dân tộc 21

1.2 Quan điểm của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước và tỉnh Lạng Sơn về truyền hình tiếng dân tộc thiểu số 22

1.3 Áp dụng các lý thuyết truyền thông trong việc đánh giá tác động của truyền hình tiếng dân tộc đài PT-TH Lạng Sơn đối với cộng đồng dân tộc địa phương 27

1.3.1 Lý thuyết “viên đạn ma thuật” 28

1.3.2 Lý thuyết sử dụng và hài lòng 28

1.4 Điều kiện tự nhiên - xã hội và nhu cầu tiếp nhận thông tin của đồng bào Tày - Nùng - Dao ở Lạng Sơn 29

1.4.1 Điều kiện tự nhiên - xã hội 29

1.4.2 Nhu cầu tiếp nhận thông tin của người dân tộc thiểu số bản địa

Lạng Sơn 31

Tiểu kết chương 1: 38

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VỀ NHỮNG TÁC ĐỘNG CỦA CHƯƠNG TRÌNH TRUYỀN HÌNH TIẾNG DÂN TỘC TRÊN ĐÀI PH-TH LẠNG SƠN ĐỐI VỚI CỘNG ĐỒNG DÂN TỘC ĐỊA PHƯƠNG 40

2.1 Vài nét về Đài PT-TH Lạng Sơn và chương trình truyền hình tiếng dân tộc trên sóng Đài PT-TH Lạng Sơn 40

2.1.1 Đài PT-TH Lạng Sơn 40

2.1.2 Chương trình truyền hình tiếng dân tộc trên sóng Đài PT-TH Lạng Sơn 41

2.2 Nghiên cứu thực trạng nhu cầu và hiệu quả chương trình truyền hình tiếng Dân tộc trên sóng Đài PT-TH Lạng Sơn 45

2.3 Đánh giá những tác động của truyền hình tiếng dân tộc của đài PT-TH Lạng Sơn đối với cộng đồng dân tộc địa phương 57

2.3.1 Tác động tích cực trong việc nâng cao nhận thức về chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước 61

2.3.2 Tác động tích cực trong việc nâng cao dân trí, trình độ văn hóa, giáo dục và đời sống vật chất 64

2.3.3.Tác động tích cực trong việc nâng cao đời sống tinh thần 66

2.3.4 Tác động tích cực trong việc nâng cao ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc 68

2.4 Những hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế ảnh hưởng đến hiệu quả tác động tích cực của chương trình tiếng Dân tộc 70

2.4.1 Những hạn chế 70

2.4.2 Nguyên nhân hạn chế 74

Tiểu kết chương 2: 75

CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ TÁC ĐỘNG TÍCH CỰC CỦA CHƯƠNG TRÌNH TRUYỀN HÌNH TIẾNG DÂN TỘC ĐÀI PH-TH LẠNG SƠN ĐỐI VỚI CỘNG ĐỒNG DÂN TỘC ĐỊA

PHƯƠNG 76

3.1 Những thách thức đặt ra hiện nay 76

3.2 Những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả tác động tích cực của chương trình truyền hình tiếng dân tộc đài PH-TH Lạng Sơn đối với cộng đồng dân tộc địa phương 77

3.2.1 Nhóm giải pháp chung 77

3.2.2 Nhóm giải pháp cụ thể 79

Tiểu kết chương 3: 94

KẾT LUẬN 95

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 98

PHỤ LỤC 102

DANH MỤC HÌNH, BẢNG

Bảng 1.1 Số xã thu được tín hiệu phát thanh, truyền hình và có báo Đảng đến trong ngày 36 Bảng 2.1 Thống kê thiết bị máy phát sóng TH-TH Lạng Sơn 41 Bảng 2.2 Kết cấu chương trình truyền hình tiếng Tày – Nùng của Đài PT-TH Lạng Sơn 44 Bảng 2.3 Kết cấu chương trình truyền hình tiếng Dao của Đài PT-TH Lạng Sơn 45 Bảng 2.4 Những lợi ích về nội dung thông tin trong chương trình truyền hình tiếng Dân tộc đến công chúng Lạng Sơn 59

DANH MỤC NỘI DUNG BIỂU ĐỒ TRONG LUẬN VĂN

Biều đồ 2.1 Các phương tiện truyên thông hiện đang sử dụng của công chúng tại Lạng Sơn 46 Biểu đồ 2.2 Tần xuất xem chương trình truyền hình tiếng dân tộc của công chúng tại Lạng Sơn 47 Biều đồ 2.3 Các chuyên mục trong chương trình truyền hình tiếng Dân tộc yêu thích của công chúng tại Lạng Sơn 48 Biểu đồ 2.4 Độ tin cậy của công chúng Lạng Sơn vào thông tin trên chương trình truyền hình tiếng Dân tộc 49 Biểu đồ 2.5 Đánh giá của công chúng Lạng Sơn về thời lượng phát sóng chương trình truyền hình tiếng Dân tộc trên Đài PT-TH Lạng Sơn 50 Biểu đồ 2.6 Lựa chọn của công chúng Lạng Sơn về thời điểm tốt nhất trong ngày

để phát sóng chương trình TH tiếng Dân tộc trên Đài PT-TH Lạng Sơn 52 Biểu đồ 2.7 Ý kiến của công chúng Lạng Sơn về việc sử dụng tiếng dân tộc làm phương tiện truyền tải thông tin cho các chương trình truyền hình tiếng Dân tộc trên Đài PT-TH Lạng Sơn 54 Biểu đồ 2.8 Ý kiến của công chúng Lạng Sơn về việc sử dụng phụ đề cho các chương trình truyền hình tiếng Dân tộc trên Đài PT-TH Lạng Sơn 55 Biểu đồ 2.9 Ý kiến đánh giá của công chúng Lạng Sơn về chất lượng hình ảnh, âm thanh trong các chương trình truyền hình tiếng Dân tộc trên Đài PT-TH Lạng Sơn 57 Biểu đồ 2.10 Những tác động về nội dung thông tin trong chương trình truyền hình tiếng Dân tộc đến công chúng Lạng Sơn 59 Biểu đồ 2.11 Mức độ sử dụng nội dung thông tin trong chương trình truyền hình tiếng Dân tộc của công chúng Lạng Sơn 60

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Ngay từ khi mới ra đời và trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng ta luôn xác định vấn đề dân tộc, công tác dân tộc và đoàn kết các dân tộc có một vị trí vô cùng quan trọng với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc

Trong những năm qua, nhờ vào sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số trong cả nước nói chung và dân tộc thiểu số ở tỉnh Lạng Sơn nói riêng đã có những bước chuyển biến, văn hóa truyền thống được giữ gìn, các hủ tục được từng bước đẩy lùi Tuy nhiên, đời sống vật chất và tinh thần của đồng bào dân tộc thiểu số vẫn còn rất chênh lệch so với các vùng khác: kinh tế còn nhiều khó khăn, đặc biệt là ở những vùng sâu vùng xa vẫn còn tệ nạn

mê tín dị đoan, trình độ dân trí của số đông đồng bào còn hạn chế… Công tác thông tin tuyên truyền của các kênh báo chí về những chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đền với đồng bào các dân tộc thiểu số chưa được thường xuyên, kịp thời,

do vậy hiệu quả đạt chưa cao Trên thực đây là nơi thiếu thông tin và đang bị tranh chấp thông tin Chính vì vậy, ở một số địa phương, đồng bào dân tộc đã bị kẻ xấu lợi dụng xúi giục, kích động, gây mất đoàn kết, làm mất ổn định an ninh chính trị, lòng tin của đồng bào và sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước phần nào bị suy giảm

Tỉnh Lạng Sơn hiện nay có 11 huyện, thành phố trong đó có 10 huyện miền núi, vùng cao, là địa bàn sinh sống của các dân tộc thiếu số Nùng, Tày, Dao, Hoa, Mông Theo số liệu điều tra năm 2019, dân số Lạng Sơn có 781.655 người trong

đó, đồng bào dân tộc Nùng chiếm 42,97%, sinh sống chủ yếu ở các xã vùng cao, biên giới thuộc các huyện Văn Lãng, Tràng Định, Bình Gia, Văn Quan, Cao Lộc; đồng bào người Tày ở chiếm 35,92%, cư trú chủ yếu ở các huyện miền núi, vùng cao như Văn Lãng, Chi Lăng, Tràng Định, Lộc Bình; người Kinh chiếm 16,5%; người Dao, Hoa, Sán Chay, H’Mông chiếm 20,4% dân số So với các dân tộc thiểu

số khác ở Lạng Sơn, dân tộc Tày, dân tộc Nùng là 2 dân tộc có dân số tương đối đông, thể hiện rõ nét đặc trưng về phong tục tập quán trong sản xuất, sinh hoạt, truyền thống văn hóa của mỗi tộc người trên dải đất Xứ Lạng Đặc biệt, đồng bào

dân tộc dân tộc Tày, dân tộc Nùng, dân tộc Dao sinh sống chủ yếu tại các huyện vùng cao, biên giới, nơi có vị trí chiến lược về an ninh quốc phòng của tỉnh Nhiều năm qua, nhờ vào sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, đồng bào thiểu số tỉnh Lạng Sơn đã tiếp cận với nguồn thông tin chính thống, yên tâm chăm lo phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo, giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội nơi vùng cao, biên giới

Đài PT-TH địa phương là một kênh thông tin quan trọng của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân các dân tộc của các tỉnh, thành Và để đáp ứng yêu cầu thúc đẩy phát triển kinh tế ở địa phương và các vùng đồng bào dân tộc thiểu số, đảm bảo an ninh quốc phòng Hơn 10 năm qua, các đài địa phương đã xây dựng chương trình truyền hình tiếng dân tộc và chương trình tiếng dân tộc của tỉnh Lạng Sơn ra đời cũng nằm trong xu hướng đó Ngoài việc phát sóng ở Đài tỉnh trên các phương tiện truyền dẫn như: Analog, truyền hình cáp, MyTV, trang thông tin điện tử, từ đầu năm

2013 chương trình còn phát trên vệ tinh Vinasat 2 Các chương trình đã thông tin được chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của nhà nước và những vấn đề của địa phương đến với đồng bào dân tộc không chỉ của tỉnh mà còn của cả nước Đồng thời cũng phản ánh được những tâm tư nguyện vọng của đồng bào dân tộc với Đảng

và Nhà nước, góp phần vào việc nâng cao đời sống cho bà con dân tộc trên địa bàn tỉnh đặc biệt là những vùng sâu vùng xa, vùng khó khăn Chương trình truyền hình tiếng dân tộc đã trở thành người bạn gần gũi, hữu ích, là món ăn tinh thần không thể thiếu trong sinh hoạt hàng ngày của công chúng dân tộc địa phương Thông qua nội dung thông tin, chương trình đã góp phần tích cực trong việc định hình tính chính trị, phát triển KT-XH ở các địa phương, nâng cao dân trí đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn

Hiện nay, việc sản xuất các chương trình truyền hình tiếng dân tộc ở Đài

PT-TH Lạng Sơn cũng đã đạt được một số thành tựu: Chương trình truyền hình tiếng dân tộc đã và đang đem lại hiệu quả tích cực phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo, xây dựng đời sống văn hóa mới tại cộng đồng dân cư Ngoài việc giúp đồng bào nắm vững các các chủ trương chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, chương trình truyền hình tiếng dân tộc thiểu số còn giúp bà con tiếp cận với các tiến

bộ khoa học kỹ thuật, áp dụng vào sản xuất, góp phần nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống, xây dựng quê hương, bản làng ngày một thêm no ấm, yên vui Bên cạnh những thành công không thể phủ nhận của các nhà báo Đài phát thanh truyền hình Lạng Sơn trong nỗ lực xây dựng các kênh truyền hình tiếng dân tộc cho bà con, mức độ tác động thông tin của những chương trình này vẫn đăt ra nhiều vấn đề và khoảng trống nghiên cứu cho bản thân những người làm nghề trực tiếp, cũng như cho các chuyên gia về báo chí truyền thông Cần thiết phải có sự đổi thay một cách khoa học và hợp lý, tạo nên một bước đột phá mới trong kết cấu nội dung cũng như hình thức chương trình truyền hình tiếng dân tộc nhằm đạt thông tin hiệu quả cao nhất, đó là mục tiêu mà các Đài PT-TH địa phương nói chung và Đài TH-PT tỉnh Lạng Sơn nói riêng cần hướng tới hướng tới

Là người trực tiếp tham gia thực hiện các chương trình truyền hình tiếng dân tộc ở Đài PT-TH Lạng Sơn và thường tác nghiệp ở địa bàn miền núi, vùng cao, nơi

có nhiều đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, tác giả quyết định lựa chọn vấn đề

“Tác động của truyền hình tiếng dân tộc của đài PT-TH Lạng Sơn đối với cộng

đồng dân tộc địa phương” làm đề tài luận văn thạc sĩ, chuyên ngành báo chí học của

mình với mong muốn giải quyết những vấn đề nêu trên

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Hiện nay có một số công trình nghiên cứu của các nhà khoa học về vấn đề nâng cao chất lượng và hiệu quả thông tin, tuyên truyền cho đồng bào dân tộc thiểu

số như:

Công trình đề tài khoa học cấp bộ “Thông tin báo chí ở khu vực dân tộc và

miền núi phía Bắc Thực trạng và giải pháp phát triển” của Tạ Ngọc Tấn, năm

1994 Tác giả đã phân tích được thực trạng thông tin báo chí ở các tỉnh miền núi phía Bắc; đồng thời có những xem xét, đánh giá vai trò tích cực, hạn chế trong hoạt động báo chí đối với việc thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội ở miền núi phía Bắc

Tác giả Hồ Anh Dũng – nguyên Tổng giám đốc Đài truyền hình Việt Nam có

bài viết “Sự nghiệp phát triển truyền hình ở dân tộc thiểu số” (trong cuốn Sổ tay

công tác dân tộc và miền núi), với kinh nghiệm nhiều năm hoạt động trong lĩnh vực

truyền hình, tác giả đã chỉ sự cần thiết và dự báo khả năng đóng góp, tăng cường đầu tư cho công tác thông tin tuyên truyền của Đài truyền hình Việt Nam đối với vùng dân tộc thiểu số trong tình hình mới

Tháng 02/2001, Bộ Văn hóa – Thông tin tổ chức hội thảo “Tăng cường và

đổi mới công tác thông tin phục vụ đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi” đã đề

cập đến một số vấn đề về yêu cầu đổi mới công tác thông tin, phục vụ đồng bào dân tộc thiểu số Tuy nhiên, các tham luận tại Hội thảo đề cập đến nhiều báo cáo, tổng kết hoạt động thông tin, tuyên truyền của đại diện các cơ quan báo chí mà chưa đi sâu vào bàn thảo để tìm ra các giải pháp tăng cường đổi mới nội dung, hình thức, chất lượng và hiệu quả công tác thông tin phục vụ đồng bào dân tộc thiểu số của đơn vị mình

Nhìn chung, các bài viết ở các đề tài trên, của các tác giả, nhà nghiên cứu trên đã góp phần làm sáng tỏ quan điểm, tầm quan trọng về kinh tế - chính trị, an ninh quốc phòng của các địa phương miền núi, vùng cao, các tác giả nhấn mạnh vai trò của báo chí, đặc biệt là báo chí truyền hình trong giai đoạn hiện nay đối với công tác thông tin, tuyên truyền vùng đồng bào dân tộc thiểu số Đây sẽ là những tư liệu quý báu về phát thanh tiếng dân tộc

Đối với vấn đề nâng cao chất lượng và hiệu quả thông tin, tuyên truyền cho đồng bào dân tộc thiểu số, cách đây nhiều năm cũng đã có nhiều tác giả tiến hành các đề tài nghiên cứu, đáng chú ý có các đề tài sau:

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Báo chí học Thông tin về dân tộc miền núi trên

VTV1 – Đài truyền hình Việt Nam của Nguyễn Xuân An Việt, năm 2001 tại Học viện

Báo chí tuyên truyền Luận văn đã khảo, nghiên cứu, và đưa ra một số giải pháp cụ thể nhằm nâng cao chất lượng chương trình, tăng cường hiệu quả thông tin về vấn đề dân tộc miền núi của Đài Truyền hình Việt Nam

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Báo chí học Chương trình Dân tộc và Miền núi

trên sóng VTV1 – Đài Truyền hình Việt Nam của Phan Ngọc Bách, năm 2005, tại Học

viện Báo chí tuyên truyền Qua việc nghiên cứu, khảo sát các chương trình dân tộc miền núi trên VTV1 từ tháng 01/2004 - 06/2005, tác giả đã đưa ra những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả chương trình

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Báo chí học Nâng cao chất lượng chương

trình truyền hình tiếng dân tộc của các đài tỉnh miền núi Đông Bắc của Ân Thị

Thanh Thu, năm 2009, tại Học viện Báo chí tuyên truyền Trên cơ sở đánh giá đúng thực trạng chất lượng chương trình truyền hình tiếng dân tộc của các đài PT-TH khu vực miền núi Đông Bắc về nội dung, hình thức, thời lượng phát sóng, cách tổ chức sản xuất chương trình; luận văn đã đưa ra những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng các chương trình truyền hình tiếng dân tộc của các đài PT-TH các tỉnh miền núi Đông Bắc

Chúng tôi nhận thấy, ở những đề tài trên, các tác giả hoặc nghiên cứu ở bình diện lớn của cả khu vực, ở Đài truyền hình quốc gia hoặc nghiên cứu về một chương trình truyền hình tiếng dân tộc thiểu số ở Đài PT-TH của một địa phương cụ

thể Đề tài luận văn “Tác động của truyền hình tiếng dân tộc của đài PT-TH Lạng

Sơn đối với cộng đồng dân tộc địa phương” sẽ kế thừa những vấn đề mang tính lí

luận đã có từ trước, đồng thời, có những nghiên cứu, khảo sát về chương trình truyền hình tiếng dân tộc thiểu số - một chương trình có tính chuyên biệt trên sóng truyền hình của Đài PH-TH Lạng Sơn Với đề tài này, chúng tôi mong muốn góp phần nhỏ bé của mình vào việc nâng cao chất lượng, hiệu quả các chương trình truyền hình tiếng dân tộc trên Đài PH-TH Lạng Sơn Và vì vậy, có thể nói, cho đến nay, đề tài này hoàn toàn mới, không trùng lặp với bất cứ đề tài nào đã từng được công bố

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu là trên cơ sở hệ thống hóa những lí luận và thực tiễn về tác động của truyền hình tiếng dân tộc Luận văn sẽ phân tích, đánh giá đúng thực trạng tác động thông tin của chương trình truyền hình tiếng dân tộc đến bà con địa phương Cụ thể là phân tích thực trạng nhu cầu và hiệu quả chương trình truyền hình tiếng Dân tộc trên sóng Đài PT-TH Lạng Sơn Từ đó, đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng chương trình truyền hình tiếng dân tộc thiểu số trên sóng truyền hình Đài PH-TH Lạng Sơn trong thời gian tới

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện được mục đích trên, luận văn tập trung thực hiện nhiệm vụ sau đây:

- Xác định cơ sở lí luận: những khái niệm, thế mạnh của báo chí truyền hình – một loại hình báo chí phát triển mạnh mẽ, sâu rộng, có vai trò tác động và mang lại hiệu quả xã hội cao đối với đồng bào dân tộc thiểu số ở tỉnh Lạng Sơn; chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước về công tác dân tộc cũng như vai trò của chương trình truyền hình tiếng dân tộc

- Khảo sát nhu cầu thông tin, điều kiện tiếp cận sản phẩm báo chí truyền hình của đồng bào dân tộc thiểu số ở tỉnh Lạng Sơn để từ đó thấy được: thực trạng tác động chương trình truyền hình tiếng dân tộc, cụ thể là tiếng Tày-Nùng, tiếng Dao của Đài PH-TH Lạng Sơn từ tháng 07/2017 - 07/2018; phân tích đánh giá một cách toàn diện và sâu sắc những tác động của truyền hình tiếng dân tộc của đài PT-TH Lạng Sơn đối với cộng đồng dân tộc địa phương nhằm rút ra được những ưu – nhược điểm; tìm ra nguyên nhân của những hạn chế trong hiệu quả chương trình tiếng dân tộc của đài PT-TH Lạng Sơn đối với cộng đồng dân tộc địa phương

- Đề xuất một số giải pháp nhằm đổi mới, nâng cao chất lượng chương trình truyền hình tiếng dân tộc thiểu số của Đài PH-TH Lạng Sơn

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu tác động của truyền hình tiếng dân tộc của đài PT-TH Lạng Sơn đối với cộng đồng dân tộc địa phương

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu và khảo sát các tác phẩm báo chí truyền hình trong chương trình tiếng dân tộc (Tày – Nùng, và Dao) do Đài PT-TH Lạng Sơn sản xuất

Sở dĩ, chúng tôi chọn 2 chương trình truyền hình tiếng dân tộc Tày – Nùng, Dao

vì hiện nay được biệt ngoài chương trình truyền hình phổ thông bằng tiếng Kinh thì Đài PT-TH Lạng Sơn đang thực hiện 2 chương trình truyền hình dành cho người dân tộc đó là: chương trình truyền hình tiếng dân tộc Tày – Nùng, và chương trình truyền hình tiếng dân tộc Dao Cơ sở nghiên cứu của đề tài dựa trên sự theo dõi hàng ngày chương trình truyền hình tiếng dân tộc của Đài PT-TH Lạng Sơn, đọc kịch bản chương trình, xem lại một số chương trình có tin, bài quan trọng, lấy ý kiến của thính giả người

Ngoài ra, tác giả luận văn còn dựa vào khung lí thuyết về báo chí – truyền thông

để làm căn cứ chung cho quá trình nghiên cứu

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu của các khoa học

xã hội như:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: thống kê, phân loại, phân tích, đánh giá

tổng hợp về các tài liệu đã có liên quan đến đề tài như các văn kiện, các công trình nghiên cứu đã có về lý luận và thực tiễn…

- Phương pháp điều tra xã hội học: chúng tôi tiến hành phát 400 phiếu cho

đối tượng là công chúng đồng bào dân tộc Tày – Nùng, dân tộc Dao ở 4 huyện: Chi Lăng, Văn Lãng, Lộc Bình, Hữu Lũng

- Phương pháp phỏng vấn sâu: Được thực hiện đối với 3 lãnh đạo địa

phương, 1 lãnh đạo Đài, 3 phóng viên biên tập viên thực hiện chương trình truyền hình tiếng dân tộc thiểu số ở Đài PH-TH Lạng Sơn, một số người dân ở các huyện: Chi Lăng, Văn Lãng, Lộc Bình, Hữu Lũng

6 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận văn

6.1 Ý nghĩa lí luận

Việc nghiên cứu đề tài luận văn có ý nghĩa hết sức quan trọng và thiết thực Tìm ra những mặt đạt được, hạn chế tồn tại và những giải pháp hữu hiệu nhằm

không ngừng nâng cao hiệu quả chương trình truyền hình tiếng dân tộc, công tác tuyên truyền đối với đối với đồng bào dân tộc tỉnh Lạng Sơn

Đề tài sẽ giúp cho các cấp, các ngành chức năng của tỉnh Lạng Sơn hiểu rõ hơn về vai trò của truyền thông nói chung, PT-TH nói riêng trong công tác lãnh đạo, điều hành; giúp cho đội ngũ lãnh đạo và những người làm chương trình truyền hình tiếng dân tộc tốt hơn Do đó, kết quả nghiên cứu của đề tài có ý nghĩa khoa học đối với công tác thông tin tuyên truyền như: về phương pháp tác nghiệp, xây dựng nội dung và hình thức thể hiện trong các chương trình truyền hình tiếng dân tộc ở Đài PH-TH Lạng Sơn

Kết quả nghiên cứu cũng sẽ là tài liệu tham khảo cho các sinh viên chuyên ngành truyền hình

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cũng là cơ sở để những người đang làm việc tại các cơ quan báo chí cấp tỉnh ở các địa phương nhìn nhận và đánh giá đúng thực trạng chương trình tiếng Tày-Nùng, tiếng Dao Qua đó, các cơ quan báo chí có thể lựa chọn giải pháp đổi mới, nâng cao chất chương trình Đây cũng là cơ sở khoa học để Đài PH-TH Lạng Sơn có thêm kinh nghiệm, tiếp tục có sự đầu tư, đổi mới, nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả chương trình phát thanh truyền hình mang tính chuyên biệt khác ở Đài

7 Đóng góp mới của luận văn

Luận văn là công trình nghiên cứu đầu tiên, đề cập một cách cụ thể đến tác động của truyền hình tiếng dân tộc của Đài PT-TH Lạng Sơn đối với cộng đồng dân tộc địa phương Mặc dù, đối tượng và phạm vi nghiên cứu chỉ tập trung vào một lĩnh vực truyền thông cụ thể ở Đài PT-TH Lạng Sơn, nhưng hy vọng, những kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ góp phần làm phong phú hệ thống lí luận báo chí ở nước ta về các chương trình phát thanh, truyền hình chuyên biệt tại các đài PT-TH địa phương

Đóng góp mới của đề tài này là góp phần làm sáng tỏ năng lực, tác động của truyền hình tiếng dân tộc của Đài PT-TH Lạng Sơn đối với cộng đồng dân tộc địa phương Từ việc nghiên cứu, khảo sát lí luận và thực tiễn, luận văn cũng rút ra

những bài học kinh nghiệm trong công tác tổ chức thực hiện các chương trình truyền hình tiếng dân tộc ở Đài PT-TH địa phương; qua đó đề xuất các giải pháp cần thiết nhằm góp phần nâng cao chất lượng hiệu quả các chương trình phát thanh truyền hình, nhất là chương trình cho đồng bào dân tộc thiểu số

8 Bố cục luận văn

Ngoài Phần mở đầu và Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ Lục, Nội dung chính của luận văn gồm có 3 chương sau đây:

Chương 1 Một số vấn đề lí luận và thực tiễn về truyền hình tiếng dân tộc

Chương 2 Thực trạng về những tác động của chương trình truyền hình tiếng dân tộc trên Đài PH-TH Lạng Sơn đối với cộng đồng dân tộc địa phương

Chương 3 Giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả tác động tích cực của chương trình truyền hình tiếng dân tộc đài PH-TH Lạng Sơn đối với cộng đồng dân tộc địa phương

CHƯƠNG 1:

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA

TRUYỀN HÌNH TIẾNG DÂN TỘC

1.1 Một số khái niệm liên quan đến đề tài

1.1.1 Tác động

Trong xã hội loài người, mỗi cá nhân không thể tồn tại nếu như không có sự tác động đến cá nhân khác hay cộng đồng của mình Sự tác động này diễn ra cũng rất đa dạng và trên nhiều lĩnh vực, bằng những cách thức khác nhau

Theo Từ điển Tiếng Việt, tác động là “làm cho một đối tượng nào đó có

những biến đổi nhất định” [37, tr 851] Vậy tác động là một khái niệm rộng, bao

trùm nhiều lĩnh vực, chỉ cần một sự kích thích nào đó gây ra sự biến đổi (nội dung, hình thức ) đều có thể coi là tác động, trong đó tác động đến con người là hình thức phức tạp nhất

Tóm lại, có thể hiểu tác động là sự khác biệt có thể thông báo được, có thể

xác định được mà một chương trình hay dự án mang lại cho con người Thông

thường tác động ở đây thường được biểu hiện ở 2 khía cạnh: tích cực và tiêu cực Tuy nhiên, đối với đề tài tác động của truyền hình tiếng dân tộc của Đài PT-TH Lạng Sơn đối với cộng đồng dân tộc địa phương, theo quan điểm của tác giả, xét về mục đích và tôn chỉ hoạt động của chương trình truyền hình tiếng dân tộc thì chỉ xuất hiện yếu tố tích cực

Có nhiều khái niệm khác nhau về truyền hình Hai tác giả người Pháp Brigitte và Didier Deormeaux, trong cuốn Phóng sự truyền hình, quan niệm rằng truyền hình là “truyền thanh có minh họa”

Tác giả Tạ Ngọc Tấn trong cuốn Truyền thông đại chúng, Nxb Chính trị quốc gia Hà Nội, năm 2001 cho rằng: “Truyền hình là một loại phương tiện thông tin đại

chúng chuyển tải thông tin bằng hình ảnh và âm thanh Nguyên nghĩa của thuật ngữ

vô tuyến truyền hình bắt đầu bằng hai từ Tele có nghĩa “ở xa” và Vision có nghĩa

“thấy được”, tức là “thấy được ở xa” [44, tr 143]

Trong Giáo trình báo chí truyền hình của Dương Xuân Sơn (2009), Khoa Báo chí, Trường Đại học khoa học xã hội và Nhân văn (ĐHQGHN): “truyền hình là

một phương tiện thông tin đại chúng truyền đạt thông tin nhờ phương tiện kỹ thuật đến đối tượng tiếp nhận là người xem Thông tin trong truyền hình gồm: hình ảnh

và âm thanh Hình ảnh trong truyền hình có cả hình ảnh động và hình ảnh tĩnh”

Cả ba định nghĩa trên đều xác định phương tiện ngôn ngữ của truyền hình là hình ảnh và âm thanh Đây chính là đặc trưng của truyền hình Thực chất, cội nguồn trực tiếp của truyền hình là điện ảnh Chính điện ảnh đã cung cấp cho truyền hình những ý tưởng đầu tiên về một phương thức truyền thông cũng như một kho tàng những phương tiện biểu hiện phong phú, có sức thuyết phục mạnh mẽ, làm cơ sở cho truyền hình có thể thích ứng nhanh chóng với những đặc trưng kỹ thuật của riêng mình Cho dù có những khác biệt về nhiều phương diện thì điện ảnh và truyền hình vẫn có chung một cơ sở ngôn ngữ, cũng như một phương pháp tiếp nhận thông tin

Về kỹ thuật, truyền hình hoạt động theo nguyên lí cơ bản sau: hình ảnh về sự vật được máy ghi hình biến đổi thành tín hiệu điện trong đó mang thông tin về độ sáng tối, màu sắc Đó là tín hiệu hình ảnh (tín hiệu video) Sau khi được xử lí, khuyếch đại, tín hiệu hình được chuyển đi trên sóng truyền hình nhờ máy phát sóng hoặc hệ thống dây dẫn Tại nơi nhận, máy thu hình tiếp nhận tín hiệu rồi đưa đến đèn hình để biến đổi ngược từ tín hiệu hình thành hình ảnh trên màn hình Phần âm thanh cũng được thực hiện theo một nguyên lí tương tự như thế rồi đưa ra loa

Ở thập kỷ 50 của thế kỷ XX, truyền hình được sử dụng như là công cụ giải trí, thông tin Đến ngày nay, truyền hình đã trực tiếp tham gia vào quá trình quản lí

và giám sát xã hội, có vai trò quan trọng trong định hướng dư luận xã hội So với các loại hình truyền thông đại chúng khác, truyền hình là phương tiện ra đời muộn, song nó là sản phẩm của nền văn minh khoa học công nghệ phát triển Truyền hình kết hợp phương pháp tạo hình, tiếng của điện ảnh và phát thanh Truyền hình tổng hợp được nhiều ưu điểm từ các loại hình báo chí khác như có sự khái quát triết lí của báo in, có tính chuẩn xác cụ thể bằng hình ảnh, âm thanh của điện ảnh, phát thanh có thể xem truyền hình là loại truyền thông có các yếu tố kỹ thuật hiện đại,

là sự kết hợp giữa kỹ thuật, mỹ thuật, nghệ thuật, kinh tế, báo chí

Nhờ kết hợp các yếu tố kỹ thuật hiện đại, truyền hình có ưu điểm là cùng lúc cung cấp cả hình và tiếng cho người xem Do đó, truyền hình có khả năng hấp dẫn cao hơn so với các loại hình báo chí khác Tuy nhiên, vì phụ thuộc vào yếu tố kỹ thuật nên truyền hình phụ thuộc vào phát sóng và phải có máy thu hình để theo dõi thông tin Cũng vì đặc tính riêng nên việc xây dựng một chương trình truyền hình khó khăn hơn so với các loại hình báo chí khác

Đội ngũ tham gia làm chương trình truyền hình mang tính tập thể cao bao gồm sự tham gia của biên tập, phóng viên, đạo diễn, quay phim, họa sĩ, kỹ thuật và các bộ phận hành chính phụ trợ khác dưới sự điều hành tổ chức chặt chẽ của một cơ chế thống nhất

Kế thừa quan điểm chung về truyền hình của các nhà nghiên cứu, tác giả

quan niệm: Truyền hình là một kênh chuyển tải thông tin một cách rõ ràng, trung

thực và hiệu quả đến công chúng qua sự kết hợp giữa hình ảnh và âm thanh

Tác giả Dương Xuân Sơn trong Giáo trình báo chí truyền hình, đưa ra khái niệm cụ thể hơn về chương trình truyền hình: “Chương trình truyền hình là sự liên

kết, sắp xếp, bố trí hợp lý các tin bài, bảng biểu, tư liệu bằng hình ảnh và âm thanh được mở đầu bằng giới thiệu, nhạc hiệu, kết thúc bằng lời chào tạm biệt, đáp ứng yêu cầu tuyên truyền của cơ quan báo chí truyền hình nhằm mang lại hiệu quả cao nhất cho khán giả” [42, tr 113]

Có thể thấy, các yếu tố tin, bài, tư liệu, hình ảnh Đều là những bộ phận quan trọng tạo nên một cấu trúc truyền hình phức tạp hơn - mà các chương trình truyền hình Dựa trên nhiệm vụ tuyên truyền và đối tượng công chúng tiếp nhận thông tin, ta có thể thấy các chương trình truyền hình được phát sóng hàng ngày hay hàng tuần như: thời sự, chuyên đề, giao lưu tọa đàm, phim truyện… Được theo từng khung thời gian trong kênh truyền hình hoặc theo các kênh truyền hình

Một chương trình truyền hình được phát sóng là sản phẩm của một tập thể, hoàn chỉnh, thống nhất về hình thức và nội dung thể hiện, được xâu chuỗi một cách hợp lý, đáp ứng nhu cầu thị hiếu của công chúng, đồng thời truyền tải trọn vẹn mục đích ý tưởng sáng tạo của nhà truyền thông bằng phương tiện truyền hình

Các tác phẩm báo chí truyền hình thể hiện bản lĩnh chính trị, năm và trách nhiệm xã hội của phóng viên Uy tín, ảnh hưởng của mỗi đài truyền hình trước hết được quy định bởi khả năng nắm bắt thực tiễn, phát hiện những vấn đề nổi cộm, có ý nghĩa và phản ánh kịp thời, chân thực tới công chúng, góp phần nâng cao nhận thức,

mở rộng hiểu biết và định hướng tư tưởng cho công chúng

Chương trình truyền hình là chương trình tổng hợp của nhiều loại chương trình đề cập đến mọi mặt của cuộc sống như các vấn đề chính trị, kinh tế, VH-XH,

an ninh quốc phòng Chất lượng của một chương trình truyền hình được đánh giá một phần dựa trên mức độ thu hút sự quan tâm của khán giả đối với chương trình đó

và mức độ đạt được mục đích của những người làm chương trình

Thực tế cho thấy, bất cứ một chương trình truyền hình nào cũng hàm chứa những giá trị tư tưởng, văn đặc thù của mỗi dân tộc, quốc gia, giai cấp hay tầng lớp

xã hội cụ thể Những giá trị này được phóng viên không những truyền tải qua nội dung mà còn biểu hiện trong phương pháp sáng tạo và hình thức thể hiện mỗi tác phẩm, cũng như cách thức xây dựng chương trình truyền hình

Ngày nay để đáp ứng được nhu cầu ngày càng cao của khán giả, truyền hình trung ương cũng như địa phương đã không ngừng đổi mới, nâng cao chất lượng các chương trình hình theo hướng phong phú, đa dạng và chuyên sâu hơn

Việc sắp xếp các chương trình trong ngày hay trong tuần cũng được các đài truyền hình cân nhắc kỹ lưỡng, bố trí sao cho tạo được sức hút liên tục đối với công chúng Để làm được điều này thì việc nghiên cứu công chúng đối tượng của chương trình đó phải được đầu tư thực hiện một cách bài bản nhằm xây dựng các chương trình truyền hình thu hút người xem và xác định được giờ phát sóng phù hợp đối với đối tượng người xem

Sự cạnh tranh về thông tin đã dẫn đến cuộc đua tăng kênh, tăng thời lượng phát sóng của đài truyền hình Điều này được thể hiện rõ qua việc hợp tác trao đổi chương trình giữa các đài trong nước với nhau cũng như trao đổi, hợp tác sản xuất, khai thác các chương trình truyền hình với các đài nước ngoài để đảm bảo sản xuất chương trình đa dạng, phục vụ phát sóng và nhu cầu thông tin đến khán giả xem đài

Như vậy, có thể hiểu chương trình truyền hình là sản phẩm lao động của

một tập thể bao gồm các nhà báo,các cán bộ kỹ thuật, bộ phận tài chính Chương trình truyền hình chính là sự gặp nhau giữa nhu cầu, thị hiếu của công chúng với mục đích, ý tưởng sáng tạo của những người làm chương trình thông qua phương tiện truyền hình Chất lượng của một chương trình truyền hình được đánh giá bằng mức độ thu hút sự quan tâm của khán giả đối với chương trình đó

và mức độ đạt được mục đích của người làm chương trình

1.1.4 Chương trình truyền hình tiếng dân tộc

- Dân tộc

Khái niệm dân tộc đã tồn tại từ lâu trong hệ thống các quan điểm khoa học

xã hội Các nhà Dân tộc học cho rằng, điểm đặc trưng nhất của các dân tộc là ở chỗ

nó có tính bền vững và là những quy tắc tồn tại hàng nghìn năm Mỗi dân tộc có sự thống nhất xác định bên trong, cả những nét đặc thù để phân biệt nó với tộc người khác Để phân biệt các dân tộc, người ta căn cứ vào: tập quán của đời sống gia đình, hôn nhân và các phong tục

Khái niệm dân tộc thực chất phải được hiểu là tộc người (ethnic) Tộc người

là “hình thái đặc biệt của một tập đoàn xã hội xuất hiện không phải là do ý nguyện

của con người mà là trong kết quả của quá trình tự nhiên-lịch sử” [21, tr 8]

“Dân tộc thiểu số” là một khái niệm khoa học được sử dụng phổ biến trên thế giới hiện nay Các học giả phương Tây quan niệm rằng, đây là một thuật ngữ chuyên ngành dân tộc học (minority ethnic) dùng để chỉ những dân tộc có dân số ít Ngoài ra,còn có một số thuật ngữ có ý nghĩa gần gũi như: Dân tộc bản địa, Dân tộc thiểu số bản địa, Bộ lạc, Bộ tộc, Sắc tộc, Tộc người, Dân tộc thiểu số, Dân tộc ít người Sự tồn tại nhiều thuật ngữ đó, do những nguyên nhân gắn liền với sự phát triển của các dân tộc trên thế giới và sự xáo trộn của mỗi nước qua các thời kỳ biến thiên lịch sử

Khái niệm “dân tộc thiểu số” hiện đang được sử dụng tương đối phổ biến trong các văn bản của Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể và trong đời sống xã hội Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác -Lênin, Tư tưởng Hồ Chí

Minh, xuất phát từ nguyên tắc bình đẳng dân tộc, thì khái niệm “dân tộc thiểu số

không mang ý nghĩa phân biệt địa vị, trình độ phát triển của các dân tộc Tiêu chí

để xác định thành phần dân tộc ở nước ta là: (1) Sự cộng đồng về mặt ngôn ngữ (2); Có các đặc điểm chung về sinh hoạt – văn hóa; (3) Có ý thức tự giác tộc người” [21, tr.137]

Những năm trước, khái niệm “dân tộc thiểu số”, có lúc, có nơi, nhất là còn

được gọi là “dân tộc ít người”, nhưng hiện nay đã có qui định sử dụng một khái niệm thống nhất là “dân tộc thiểu số”

- Chương trình truyền hình tiếng dân tộc

Có thể hiểu một cách đơn giản nhất chương trình truyền hình tiếng dân tộc là một chương trình truyền hình được thực hiện bằng tiếng dân tộc Như vậy, chương trình truyền hình tiếng dân tộc cũng mang đặc điểm chung của chương trình truyền hình, có gồm các tiêu chuẩn quy định về chủ đề, thời lượng, tính định kỳ và hình thức thể hiện mang đặc thù của loại hình truyền hình khác ở ngôn ngữ được sử dụng

và tăng cường niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng, vào sức mạnh khối đại đoàn kết các dân tộc, giúp đồng bào xây dựng, ổn định cuộc sống ở thôn Bản, góp phần nâng cao dân trí, xây dựng bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Tuyên truyền nâng cao ý thức cảnh giác cách mạng trước mọi âm mưu, thủ đoạn của các thế lực thù địch lợi dụng vấn đề dân tộc, tôn giáo, nhân quyền và diễn biến hòa bình để chống phá cách mạng Việt Nam Tuyên truyền, vận động đồng bào xây dựng phát triển kinh tế, ổn định cuộc sống; giới thiệu những mô hình, điển hình gia đình làm kinh tế chăn nuôi, trồng trọt Nhằm xóa đói giảm nghèo và làm giàu chính đáng Các báo, đài địa phương đã chú ý thông tin về khuyến nông, khuyến lâm, khuyến ngư nhằm phổ biến kiến thức làm ăn cho đồng bào, hướng dẫn cách trồng và chăm sóc vật nuôi, giống cây phù hợp với điều kiện

tự nhiên từng vùng miền

Hiện thực hóa những chính sách của Đảng và nhà nước với đồng bào dân tộc, tăng cường và chiếm lĩnh thông tin ở các vùng dân tộc miền núi, đáp ứng nhu cầu của đồng bào các dân tộc thiểu số muốn có một chương trình truyền hình bằng

tiếng dân tộc, đặc biệt là những tin tức của địa phương mình, từ các lý do đó chương trình truyền hình tiếng dân tộc của các địa phương ra đời

Cùng với các chương trình truyền hình tiếng dân tộc khác của cả nước chương trình truyền hình tiếng dân tộc của tỉnh Lạng Sơn sau khi ra đời đã nhanh chóng trở thành một kênh thông tin quan trọng với nhiệm vụ đưa chính sách của Đảng, nhà nước đến với bà con đồng bào dân tộc tỉnh, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, nâng cao dân trí, bảo tồn các giá trị văn hóa dân tộc và ổn định tình hình an ninh trật tự trên địa bàn có đồng bào dân tộc Những hiệu quả do chương trình mang lại một phần do thế mạnh đặc trưng của truyền hình nói chung và truyền hình

tiếng dân tộc nói riêng Trong Giáo trình báo chí truyền hình chỉ rõ: “truyền hình có

khả năng đến với tất cả các tầng lớp dân chúng rộng rãi nhất, thậm chí cả những tầng lớp nằm bên ngoài ảnh hưởng của các phương tiện thông tin đại chúng” [42,

tr 43] Điều này đặc biệt đúng với đồng bào dân tộc thiểu số thường sinh sống ở địa bàn chia cắt, các báo, tạp chí phải mất thời gian lâu mới có thể phát hành đến nơi thì chương trình truyền hình với khả năng “hiện diện khắp nơi” là một trong những phương tiện thông tin đại chúng hiệu quả nhất

Cũng như truyền hình nói chung, truyền hình tiếng dân tộc của Đài PT-TH Lạng Sơn với thế mạnh của một loại hình báo chí truyền hình là thông tin nhanh nhạy, kịp thời, có sự lôi cuốn rất lớn Truyền hình tiếng dân tộc rất phù hợp với tâm

lý tiếp nhận của bà con dân tộc tỉnh Lạng Sơn với tư duy trực quan, đơn giản, dễ hiểu vì bằng chính thứ tiếng của người dân tộc mình vì không phải đồng bào dân tộc nào cũng nghe, hiểu rõ ràng tiếng Việt Truyền hình tiếng dân tộc Đài PT-TH Lạng Sơn còn đáp ứng tâm lý tự tôn dân tộc, muốn nghe bằng chính tiếng của dân tộc mình Chính vì vậy, phải phát huy những lợi thế mạng của chương trình để nâng cao hiệu quả tuyên truyền, góp phần tích cực trong việc tuyên truyền đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của nhà nước, ổn định chính trị xã hội, phát triển kinh tế

và tạo lập môi trường văn hóa tinh thần lành mạnh đập bản sắc riêng của các dân tộc là điều cần thiết

- Quan điển của Đảng, chính sách của Nhà nước về truyền hình tiếng dân tộc

Vấn đề dân tộc và công tác dân tộc luôn được sự quan tâm, chỉ đạo sâu sát của trung ương Đảng và Chính phủ qua các thời kỳ cách mạng đấu tranh giải phóng

dân tộc và xây dựng đất nước Vấn đề này được thể hiện thông qua việc xác định mục tiêu, tạo lập các thể chế hoạt động, định hướng nội dung chiến lược và cụ thể cho từng giai đoạn, đầu tư nhân lực, vật lực, lãnh đạo tổ chức thực hiện… Có thể nói, vấn đề dân tộc và công tác dân tộc ở Việt Nam là biểu hiện của truyền thống văn hóa, tính nhân văn sâu sắc của cha ông ta

Bộ Chính trị, Ban bí thư, Chính phủ cũng như các Bộ, ngành trung ương liên tục đưa ra nhiều chủ trương, chính sách, nhiều chương trình dự án đầu tư chăm lo tới đồng bào dân tộc Có thể kể tới một số nghị quyết của Bộ Chính trị, của Chính phủ từ khi thực hiện công cuộc đổi mới đất nước đến nay:

Ngay từ những năm đầu của công cuộc đổi mới đất nước, ngày 27/1/1989

Bộ chính trị đã ra nghị quyết 22-NQ/TW về một số chủ trương chính sách lớn của chính phủ đối với việc phát triển kinh tế xã hội miền núi, trong đó có lĩnh vực

truyền thông đại chúng: “Tăng cường các phương tiện thông tin đại chúng, kể cả

các phương tiện hiện đại như máy thu thanh các sét, máy thu hình, băng ghi hình,

để cải tiến và nâng cao các chương trình phát thanh, truyền hình ở địa phương, phổ biến các văn hóa phẩm và tài liệu có nội dung thiết thực, phù hợp với yêu cầu và truyền thống của đồng bào các dân tộc Chú trọng sử dụng ngôn ngữ dân tộc (và chữ viết nếu có) trong công tác thông tin tuyên truyền” [7, tr 5]

Nghị quyết số 24 của ban chấp hành Trung ương Đảng khóa IX tại Hội nghị lần thứ 7 về công tác dân tộc đã tổng kết đánh giá sau 15 năm thực hiện đường lối đổi mới của Đảng, đặc biệt mà từ khi có nghị quyết 22-NQ/TW Hội nghị đã đưa ra một số các tiêu chí chủ yếu trong lĩnh vực thông tin tuyên truyền, đến năm 2010 phấn đấu 90% đồng bào được xem truyền hình, 100% được nghe đài phát thanh, các giá trị, bản sắc văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số được bảo tồn

Đài truyền hình Việt Nam đã thực hiện dự án “Đưa sóng truyền hình về miền núi”; xây dựng được 227 trạm phát lại truyền hình có công suất từ 100 - 300W, cấp hàng chục nghìn máy thu hình các loại cho đồng bào dân tộc Cùng với

đó là mở rộng diện phủ sóng, Đài truyền truyền hình Việt Nam còn chú trọng tăng cường xây dựng các chương trình tiếng dân tộc nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin của đồng bào dân tộc thiểu số Tháng 4/1997, Đài truyền hình Việt Nam mở chuyên mục “Dân tộc” phát định kỳ vào 20 giờ thứ tư hàng tuần với thời lượng 15 phút trên sóng VTV1

Đặc biệt, từ ngày 1/1/2004 kênh VTV5 của Đài truyền hình Việt Nam được tách thành một ban, một kênh độc lập chuyên sản xuất các chương trình truyền hình

về dân tộc miền núi với nhiều thứ tiếng Đến nay, VTV5 đã phát sóng gần 30 thứ tiếng, thời lượng phát sóng 24 giờ một ngày Hiện tại, Đài truyền hình Việt Nam tiếp tục thực hiện dự án truyền hình tiếng dân tộc giai đoạn 2016 - 2021, hướng mục tiêu nâng cao chất lượng, tăng thời lượng và mở rộng thêm kiến dân tộc Ngoài ra, Đài truyền hình Việt Nam còn phối hợp với các địa phương lập kế hoạch đào tạo, phối hợp với Bộ Thông tin và Truyền thông tổng hợp, đưa vào chương trình mục tiêu quốc gia “Đưa thông tin cơ sở về khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa, biên giới hải đảo” giai đoạn 2011- 2015 VTV5 là kênh có tính tổng hợp thông tin tuyên truyền đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của nhà nước bằng tiếng dân tộc thiểu số, góp phần nâng cao dân trí, thúc đẩy sự phát triển KT-XH và đáp ứng nhu cầu thủ hưởng văn hóa của đồng bào các dân tộc thiểu số Nếu như năm 2004, mới chỉ có 14 Đài PT-TH địa phương tham gia dự án thực hiện sản xuất các chương trình truyền hình tiếng dân tộc thiểu số thì đến năm 2013, đã có gần 50 Đài PT-TH các tỉnh, thành phố tổ chức sản xuất chương trình truyền hình tiếng dân tộc thiểu số để phát sóng trên kênh địa phương và cộng tác với ban truyền hình tiếng dân tộc Đài truyền hình Việt Nam

Hệ thống chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước ta với mục tiêu bao trùm là thực hiện quyền bình đẳng, đoàn kết, tương trợ, cùng phát triển giữa các dân tộc trong công cuộc đổi mới đất nước Để chủ trương chính sách của Đảng và nhà nước đi vào cuộc sống, công tác thông tin, tuyên truyền luôn được xác định đóng

vai trò quan trọng Lĩnh vực PT-TH nói chung, truyền hình tiếng dân tộc nói riêng cũng đã nhận được sự quan tâm thích đáng của các bộ, ngành từ Trung ương đến địa phương Truyền hình tiếng dân tộc thiểu số dân trở thành một loại phương tiện truyền thông đại chúng không thể thiếu, có vai trò quan trọng trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước nói chung, vùng đồng bào dân tộc thiểu số nói riêng

- Chủ trương, chính sách của tỉnh Lạng Sơn về truyền hình tiếng dân tộc

Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Lạng Sơn lần thứ XV đã ra Nghị quyết về phát triển KT-XH trọng tâm của tỉnh trong giai đoạn 2010-2015 Theo đó, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh đã ban hành quyết định số 196-QĐ/TU ngày 27/4/2011 về chương trình phát triển KH-XH miền núi Lạng Sơn đến năm 2020, với mục tiêu quan trọng mang tính chiến lược, nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội tại 10 huyện miền núi Tỉnh Lạng Sơn cũng đã xây dựng lồng ghép nhiều chương trình dự

án đầu tư tại khu vực có đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, vùng sâu vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn của tỉnh Theo đó, kết cấu hạ tầng điện - đường - trường - trạm đã và đang từng bước hoàn thiện, đáp ứng ngày một tốt hơn nhu cầu đời sống của đồng bào dân tộc Đến nay, điện lưới quốc gia đã phủ hầu khắp các bản làng vùng sâu vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn của tỉnh Đây là một trong những điều kiện quan trọng, góp phần nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho đồng bào các dân tộc

Đặc biệt, trên lĩnh vực PT-TH, tỉnh Lạng Sơn đã có sự quan tâm đầu tư về

cơ sở vật chất, trang thiết bị và nguồn nhân lực con người Chỉ tính từ năm 2008 đến nay, riêng nhân lực cho chương trình PT-TH tiếng dân tộc, tỉnh Lạng Sơn đã bổ sung thêm 8 biên chế cùng nhiều chế độ chính sách khác cho những người trực tiếp thực hiện các chương trình tiếng dân tộc là con em đồng bào các dân tộc thiểu số

Về trang thiết bị, tỉnh Lạng Sơn cũng đã hỗ trợ, đầu tư hàng tỷ đồng cho việc xây dựng, lắp đặt các trạm thu phát lại truyền hình ở khu vực miền núi và đầu tư thêm hai dây chuyền sản xuất chương trình mới cho Đài

Thực hiện chỉ đạo của Tỉnh ủy, UBND tỉnh Lạng Sơn, năm 2013, Đài

PT-TH Lạng Sơn đã xây dựng dự án phủ sóng PT-PT-TH tại huyện vùng cao và tăng cường thời lượng, chất lượng chương trình tiếng Tày - Nùng của Đài PT-TH Lạng

Sơn Dự án đã được Chủ tịch UBND tỉnh Lạng Sơn phê duyệt thực hiện trong 3 năm, từ năm 2013 đến năm 2015 Mục tiêu của dự án, sau khi hoàn thành, sẽ cho trên 90% các hộ đồng bào Tày Nùng thuộc các địa phương vùng sâu vùng xa, vùng

có điều kiện được theo dõi các chương trình PT-TH của Đài PT-TH Lạng Sơn nói chung, và chương trình truyền hình tiếng dân tộc Tày, Nùng nói riêng

Đặc biệt, nhằm tăng cường các chương trình khoa học, giáo dục phục vụ đồng bào các dân tộc trong tỉnh, trong đó chủ yếu và chú trọng đối tượng khu vực nông thôn, miền núi, góp phần thực hiện chủ trương đẩy mạnh tiến trình xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo nhanh và bền vững ở khu vực nông thôn và miền núi trong tỉnh, được sự đồng ý của UBND tỉnh, Đài PT-TH Lạng Sơn đã và đang hoàn tất các thủ tục đề nghị Bộ Thông tin và Truyền thông cấp phép mở thêm chuyên mục truyền hình tiếng dân tộc Tày của Đài PT-TH Lạng Sơn, vào tháng 7/2017 chương trình tiếng Tày đã chính thức được phát sóng Như vậy, có thể thấy hiện nay

ở Đài PT-TH Lạng Sơn đã có 2 chương trình tiếng dân tộc Tày – Nùng và tiếng Dao, điều này cho thấy những cố gắng của Đài PT-TH Lạng Sơn trong việc đưa thông tin báo chí đến với bà con dân tộc thiểu số

1.3 Áp dụng các lý thuyết truyền thông trong việc đánh giá tác động của

truyền hình tiếng dân tộc đài PT-TH Lạng Sơn đối với cộng đồng dân tộc địa

phương

Có thể khẳng định, mối quan hệ giữa các phương tiện truyền thông đối với công chúng hiện nay ngày càng mật thiết, những tác động của truyền hình tiếng dân tộc của đài PT-TH Lạng Sơn ngày càng có ảnh hưởng đến nhận thức và tình cảm đối với cộng đồng dân tộc địa phương Việc bị ảnh hưởng bởi thông điệp truyền thông trong các chương trình truyền hình tiếng dân tộc của đài PT-TH Lạng Sơn đối với cộng đồng dân tộc địa phương tuy chưa thực sự rõ nét nhưng cũng đã mang lại những tác động nhất định Vì vậy, để nghiên cứu đề tài này, lý thuyết truyền thông

có vị trí quan trọng

Trong phạm vi nghiên cứu của Luận văn này, tác giả áp dụng Lý thuyết

“viên đạn ma thuật” – “Magic bullet” và Lý thuyết sử dụng hài lòng - Uses and Gratifications vào nghiên cứu

1.3.1 Lý thuyết “viên đạn ma thuật”

Lý thuyết này còn gọi là lý thuyết “mũi tiêm dưới da” đề phòng chống dịch bệnh lây lan trong xã hội, được nghiên cứu bởi 2 tác giả là Laswell (1927) và Hovland et.al (1953) Harold Lasswell đã cho thấy vai trò cực kỳ quan trọng của truyền thông nói chung và các phương tiện truyền thông như báo chí, đài phát thanh

và sau này là truyền hình nói riêng trong quá trình xảy ra các xung đột xã hội trong nước và quốc tế Tên gọi của lý thuyết này cho thấy truyền thông có tác dụng của việc tạo ra hệ miễn dịch đối với những thông tin sai lệch, đồng thời lại như “viên đạn ma thuật” không gây sát thương mà vẫn làm cho đối thủ phải khuất phục, tâm phục, khẩu phục

Lý thuyết này nhấn mạnh vai trò quyết định của truyền thông đối với nhận thức, thái độ và hành vi của cá nhân, từ đó cho rằng có thể sử dụng truyền thông để làm cho khán thính giả miễn dịch với các chiến dịch tuyên truyền của đối phương Theo lý thuyết này, việc cấm đoán những thông tin sai trái là chưa đủ Lãnh đạo, quản lý cần đảm bảo truyền thông cung cấp được các thông tin chân thực, chính xác, đầy đủ, liên tục, thường xuyên để đảm bảo người dân miễn dịch với những tin đồn và những luồng thông tin sai trái Một nguyên lý truyền thông để hình thành và định hướng dư luận xã hội ở đây là cung cấp thông tin tốt, xác thực lấn át thông tin xấu, sai trái Trên cơ sở lý thuyết “viên đạn ma thuật”, truyền hình tiếng dân tộc của đài PT-TH Lạng Sơn cần tăng cường truyền tải những thông điệp hình ảnh tích cực

để tac động tích hơn hơn nữa trong cuộc sống của cộng đồng dân tộc địa phương

1.3.2 Lý thuyết sử dụng và hài lòng

Thuyết sử dụng và hài lòng (Uses và gratifications – U&G) được khởi xướng vào đầu năm 1920 trong Nghiên cứu của Quỹ Payne Nghiên cứu này nhận định con người là nạn nhân của những tác động mạnh mẽ từ truyền thông đại chúng Đến năm 1960, 1970, 1980, các học giả đặt câu hỏi: “Con người sử dụng ứng xử với truyền thông ra sao?” chứ không phải: “Truyền thông tác động đến con người như thế nào?”

Khác với các thuyết khác luôn nhấn mạnh đến sức mạnh tác động đến nhận thức, thái độ, hành vi, khả năng lôi cuốn sự chú ý và thuyết phục công chúng của

thông điệp truyền thông, thuyết sử dụng và hài lòng nhấn mạnh đến người tiêu dùng

- một bộ phận công chúng Thuyết khẳng định rằng, hiệu quả và sự tác động của truyền thông tới công chúng bị quyết định bởi lối sống, cách sống và cá tính riêng của từng cá nhân tiếp nhận Mỗi người có một cách sử dụng truyền thông riêng và

họ là chủ động tìm kiếm, lựa chọn và ứng xử với các phương tiện truyền thông và chọn các nội dung thông tin cụ thể để thỏa mãn nhu cầu cụ thể của bản thân

Lý thuyết sử dụng và hài lòng là lý thuyết quan trọng được sử dụng trong luận văn Bởi lẽ, theo các học giả, hiện này công chúng là những người hoàn toàn chủ động và có mục đích khi sử dụng các sản phẩm truyền thông Họ biết cách khai thác lợi ích của truyền thông để thỏa mãn nhu cầu thông tin của mình Họ không dễ

bị thuyết phục bởi những lời lẽ thu hút và thuyết phục của một thông điệp truyền thông mà trên thực tế quyết định của họ có thể bị chi phối chính nhu cầu của bản thân Chính vì vậy, người làm truyền hình tiếng dân tộc của đài PT-TH Lạng Sơn cần phải thay đổi cách thức truyền thông một chiều sang hai chiều hoặc đa chiều, tăng cường khai thác các kênh, bao gồm cả kênh truyền thông truyền thống và kênh truyền thông mới để thu hút sự chú ý, tăng cường tính tương tác, tính chủ động và tính dân chủ trong hoạt động truyền thông

1.4 Điều kiện tự nhiên - xã hội và nhu cầu tiếp nhận thông tin của đồng bào Tày - Nùng - Dao ở Lạng Sơn

1.4.1 Điều kiện tự nhiên - xã hội

- Về vị tri địa lý: Lạng Sơn là một tỉnh miền núi, biên giới, thuộc vùng Đông

Bắc với diện tích tự nhiên 8.310,09 km2, hẹp nhất là thành phố Lạng Sơn 77,94

km2, rộng nhất là huyện Đình Lập 1.189,56 km2 Lạng Sơn nằm ở vị trí đường quốc

lộ 1A, 1B, 4A, 4B, 279 đi qua, là điểm nút giao lưu kinh tế với các tỉnh phía Tây là Cao Bằng, Thái Nguyên, Bắc Kạn, phía Đông là tỉnh Quảng Ninh, phía Nam là Bắc Giang và phía Bắc tiếp giáp với Khu tự trị dân tộc Choang, Quảng Tây, Trung Quốc, với 2 cửa khẩu quốc tế, 1 cửa khẩu chính và 9 cửa khẩu phụ

- Địa hình: địa hình phức tạp, chủ yếu là núi thấp và đồi chiếm hơn 80%, độ

cao trung bình 252 m so với mặt nước biển, nơi thấp nhất là 20 m ở phía nam huyện Hữu Lũng và nơi cao nhất là núi Mẫu Sơn 1.541 m Khu du lịch Mẫu Sơn được quy

hoạch là khu du lịch Quốc gia, cách thành phố Lạng Sơn 31 km về phía Đông

- Khí hậu: tỉnh Lạng Sơn tuy nằm ở khu vực nhiệt đới gió mùa nhưng có nét

đặc thù của khí hậu á nhiệt đới, nền nhiệt không quá cao, có mùa đông tương đối dài và khá lạnh

- Tài nguyên khoáng sản: có diện tích đất lâm nghiệp có rừng là 512.559 ha,

chiếm 61,6% diện tích đất tự nhiên Tài nguyên khoáng sản không nhiều, trữ lượng các mỏ nhỏ, chủ yếu là mỏ đá vôi với khoảng 40 mỏ đang khai thác có tổng trữ lượng 405 triệu m3 để làm vật liệu xây dựng

- Dân số: dân số đến tháng 4/2019 là 782.666 người, chủ yếu sinh sống ở

khu vực nông thôn (chiếm 79,55%); mật độ dân số bình quân 94,18 người/km2, cao nhất là thành phố Lạng Sơn 1.326 người/km2, thấp nhất là huyện Đình Lập 24,05 người/km2 Người trong độ tuổi lao động là 514,3 nghìn người, chiếm 66,1% dân

số Tỉnh Lạng Sơn có 7 dân tộc chủ yếu là: Nùng chiếm 42,8%, Tày 35,4%, Kinh 17,11%, Dao 3,5%, Sán chay 0,6%, Hoa 0,3%, Mông 0,17%, các dân tộc khác chiếm 0,12%

- Đơn vị hành chính: toàn tỉnh có 10 huyện và 1 thành phố loại II, với 226

đơn vị hành chính cấp xã (207 xã, 5 phường, 14 thị trấn), có 2.314 thôn, khối phố (2.152 thôn, 162 khối phố); có 5 huyện, 20 xã và 1 thị trấn biên giới Trong đó có 38

xã khu vực I, 63 xã khu vực II, 125 xã khu vực III; có 133 xã đặc biệt khó khăn, an toàn khu, biên giới và 121 thôn đặc biệt khó khăn thuộc xã khu vực II trong diện đầu tư Chương trình 135 giai đoạn 2017 - 2020

- Về kinh tế: Tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân hằng năm giai đoạn 2011 -

2017 đạt 8 - 9% Cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng giảm tỷ trọng ngành nông lâm nghiệp, tăng tỷ trọng ngành công nghiệp - xây dựng và dịch vụ Nông lâm nghiệp chiếm 20,30%, công nghiệp - xây dựng 19,68%, dịch vụ 49,78%, thuế sản phẩm trừ trợ cấp sản phẩm 10,24% Thu nhập bình quân đầu người năm 2018 đạt 38,4 triệu đồng

- Về văn hóa - xã hội: tỷ lệ thôn, khối phố có nhà văn hóa đến năm 2018 đạt

96% Số trường đạt chuẩn quốc gia đến năm 2018 là 192 trường trên tổng số 694 trường Đến hết năm 2018, tổng số xã đạt Bộ tiêu chí quốc gia về y tế là 114 xã,

chiếm 50,4% số xã Có 10,5 bác sỹ/vạn dân, 28,3 giường bệnh/vạn dân, Tỷ lệ người dân tham gia bảo hiểm y tế đạt 95,5%

Tỷ lệ lao động qua đào tạo năm 2018 đạt 50%, lao động được giải quyết việc làm hàng năm trên 14.600 người Giảm tỷ lệ hộ nghèo hàng năm đều giảm trên 3%, năm 2017 giảm 3,3%, năm 2018 giảm 3,24% Hiện còn 30.583 hộ nghèo, chiếm 15,83%; 21.267 hộ cận nghèo, chiếm 11,01%

1.4.2 Nhu cầu tiếp nhận thông tin của người dân tộc thiểu số bản địa Lạng Sơn

1.4.2.1 Đặc điểm các dân tộc thiểu số Lạng Sơn

- Người Tày – Nùng

Tày và Nùng là hai tộc người nói ngôn ngữ thuộc nhóm Tày – Thái ở Việt Nam Người Tày - Nùng có số dân đông nhất trong các tộc người thiểu số ở Việt Nam Theo tài liệu thống kê năm 2019, số lượng người Tày là 1.626.392 người (đứng sau tộc người Kinh), người Nùng là 968.800 người (đứng thứ 6 sau tộc người Kinh) Riêng đối với Lạng Sơn, là tỉnh có người Nùng sống đông nhất Việt Nam

Người Tày – Nùng sống chủ yếu ở các tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng, Hà Giang, Tuyên Quang, Lào Cai, Yên Bái và ngoài ra còn có một số ít bộ phận nhỏ sống ở các tỉnh khác như Quảng Ninh, Bắc Giang, đặc biệt sau 1975, số lượng người Tày – Nùng di cư vào phía Nam

Trước đây người Tày và người Nùng tự phân biệt mình và gọi nhau một cách thân mật là Cần lửa khao (người áo trắng) chỉ người Tày với Cần lửa đăm (người áo đen) chỉ người Nùng Người Tày ít có sự phân biệt giữa các nhóm địa phương còn người Nùng thì điều này rất nổi bật

Hai tộc người Tày, Nùng có quan hệ mật thiết, sống xem cài với nhau, giao lưu văn hóa với nhau, nhất là sự hòa nhập giữa người Nùng Phàn Xình với người Tày diễn ra rất mạnh mẽ, nên hiện nay nhiều nơi để phân biệt giữa văn hóa Tày và Nùng rất khó, đặc biệt trong quá trình sinh sống họ còn tạo nên những yếu tố văn hóa chung Tày – Nùng, thể hiện trong ngôn ngữ, phong tục, tín ngưỡng, văn hóa dân gian…

Tín ngưỡng: người Tày – Nùng ở Lạng Sơn thờ tổ tiên và bái vật giáo Bàn

thờ tổ tiên của người Tày – Nùng đặt chính giữa nhà và làm thành một không gian

riêng và được cung kính hết mực Khách và phụ nữ có thai, mới sinh không được phép ngồi hay nằm trên ghế, giường trước bàn thờ Trong tôn giáo của người Tày-

Nùng, ngày tảo mộ (3/3 âm lịch) là ngày lễ quan trọng nhất của người Tày - Nùng

Kinh tế: trong lĩnh vực kinh tế truyền thống, người Tày – Nùng ở Lạng Sơn,

nghề nông chiếm vị trí hàng đầu Sản xuất nông nghiệp chủ yếu là trồng trọt và chăn nuôi nhiều loại gia súc, gia cầm, đôi khi có nuôi ngựa và voi Người Tày - Nùng thạo nhiều nghề thủ công như đan lát, dệt vải, nấu rượu cần, rèn sắt, làm gốm, trong đó phổ biến nhất là đan lát của nam giới và dệt thổ cẩm của nữ giới Nền kinh tế của người Tày - Nùng chủ yếu là tự cung tự cấp, các hoạt động trao đổi sản phẩm còn mang tính thô sơ, theo phương thức vật dụng đổi lấy vật dụng, thường mang tính ngẫu nhiên và ước lệ

Nhà ở: nhà ở của người Tày – Nùng ở Lạng Sơn thuộc loại hình nhà sàn, nhà

đất mái lợp cỏ gianh và một số vùng giáp biên giới có loại nhà phòng thủ Trong nhà phân biệt phòng nam ở ngoài, nữ ở trong buồng Người Tày – Nùng sống định

cư, quây quần thành từng bản chừng 15 đến 20 hộ

Hôn nhân:Người Tày – Nùng ở Lạng Sơn cho phép tự do tìm hiều và lựa

chọn bạn đời Khi đôi trai gái đã lựa chọn được người bạn đời ưng ý để tiến tới hôn nhân thì đôi trai gái sẽ phải lấy một vật làm tin Nếu mọi việc thuận lợi hai bên mới bàn bạc tiến hành các bước chuẩn bị cho lễ cưới Trong hôn nhân, con gái Nùng được đề cao, nhà trai phải đáp ứng đủ các lễ như: Lễ dạm hỏi, lễ ăn hỏi, lễ cưới, lễ lại mặt và một số tục lệ khác Đám cưới của người Nùng thường được tổ chức trong

3 ngày và nhiều thủ tục của lễ cưới truyền thống vẫn được duy trì

- Người Dao

Người Dao là một trong số 54 dân tộc tại Việt Nam, với số dân là 751.067 người (2009) Ở Lạng Sơn, 98% dân số người Dao sinh sống tại xã Mẫu Sơn, huyện Lộc Bình

Tín ngưỡng: dân tộc Dao rất coi trọng chữ hiếu họ có phong tục thờ cúng tổ

tiên vì họ cho rằng tổ tiên, ông bà luôn dõi theo chân họ phù hộ cho họ vào các ngày rằm.Việc thờ cúng do thầy nên người thầy cúng rất được coi trọng đối với dân

tộc đạo thì họ luôn giúp đỡ nhau họ Sùng bãi tổ tiên nhưng ngày nay theo sự hướng phát triển thì có một số đi theo các đạo khác như thiên Chúa giáo

Kinh tế: Người Dao sống chủ yếu bằng nghề trồng lúa nương và ruộng nước

Ngoài lúa họ còn trồng màu Ngài ra, còn phát triển một số nghề thủ công như dệt vải, rèn, mộc, làm giấy, ép dầu…Thức ăn của người Dao chủ yếu là măng, rau, thỉnh thoảng có thịt cá Họ nuôi nhiều lợn, gà, nhưng chủ yếu dùng trong những ngày ma chay, cưới xin, lễ tết

Hôn nhân: Đối với việc cưới hỏi, trong Lễ ăn hỏi nhà trai mang gà, rượu, thịt

sang nhà gái đưa đồng bạc trắng, tuỳ từng địa phương số tiền thách cưới là 1,20 hoặc 30 đồng bạc hoa xoè Số bạc này nhà gái dùng để chuẩn bị quần áo, tư trang để

cô dâu về nhà chồng Từ khi ăn hỏi đến khi cưới khoảng 1 năm để cô gái phải thêu thùa quần áo cưới Để báo hỉ cho khách đến dự đám cưới, hai bên gia đình dùng vỏ quả bầu khô cắt ra từng viên nhỏ như hạt bầu nhuộm bằng màu hồng Người thân thường cho hai hạt (nghĩa là người được nhận hạt vỏ bầu này được mời thêm một người nữa, thường là vợ hoặc chồng) Bao nhiêu khách thì chuẩn bị bấy nhiêu hạt

1.4.2.2 Nhu cầu tiếp nhận thông tin của người dân tộc thiểu số bản địa Lạng Sơn

Trong cuốn Truyền thông đại chúng, tác giả Tạ Ngọc Tấn khẳng định: “Điều

kiện tiếp nhận thông điệp như trạng thái tâm lí, trình độ nhận thức, kinh nghiệm sống cũng tham gia chi phối quy mô,tính chất hiệu ứng xã hội truyền thông đại chúng” [61, tr 30]

Trong bài viết “Mối quan hệ giữa tâm lí dân tộc và chính sách dân tộc”, tiến

sĩ Lê Hữu Xanh cho rằng: “Tâm lí học dân tộc là những cảm xúc, tình cảm, nhận

thức, ý chí, tâm trạng, thói quen, truyền thống, các quá trình, trạng thái, thuộc tâm

lí của mỗi dân tộc được biểu hiện trong công việc và đời sống hàng ngày, được hình thành và phản ánh các mối quan hệ giữa con người trong điều kiện KT-XH nhất định” [43, tr 8]

Như vậy, nhu cầu tiếp nhận thông tin báo chí được hiểu là động cơ, mục đích tiếp nhận sản phẩm báo chí của công chúng, là cái công chúng cần Công chúng ở đây được hiểu là các nhóm người có tiếp cận, sử dụng và chịu ảnh hưởng của sản

phẩm báo chí Nhu cầu về thông tin và bình đẳng về thông tin đối với đồng bào miền xuôi là nhu cầu chính đáng, thiết thực của đồng bào dân tộc thiểu số Thông tin, tuyên truyền các chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước liên quan đến đồng bào, tìm hiểu cách phát triển kinh tế, cách giữ gìn các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình, được phản ánh những vấn đề của đời sống xã hội của địa phương mình là những nhu cầu thông tin chính đáng của đồng bào dân tộc thiểu số

ở Lạng Sơn

- Loại hình thông tin trực tiếp

Thông tin trực tiếp đến đồng bào dân tộc thiểu số ở Lạng Sơn được thực hiện bằng các đội thông tin lưu động, những cuộc họp dân, lễ hội, cung cấp thông tin về mọi mặt đời sống xã hội, đến từng người dân tộc bản địa, từng thôn bản, từng gia đình Cụ thế của loại hình thông tin trực tiếp rất rõ ràng: hình thứcthông tin đa dạng, trực quan, sinh động, thu hút sự chú ý công chúng, tác động nhanh chóng đến nhận thức và suy nghĩ của công chúng

Cuộc sống của dân tộc thiểu số ở Lạng Sơn thiếu ổn định với tập quán du canh du cư, lương thực chủ yếu phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên Sản xuất kém phát triển, mang nặng tính tự cung, tự cấp, độc canh là phổ biến, do đó sản phẩm làm ra không nhiều, sức tiêu thụ thấp Tập quán này không thể thay đổi một sớm một chiều mà phải có thời gian và sự kết hợp giữa cộng đồng dân cư với chính quyền Thông tin liên quan đến kinh tế, đến cái ăn, cái mặc, về tác hại của việc du canh, du cư, phá rừng làm nương rẫy, được cụ thể hoá qua những hoạt động thiết thực, bằng các buổi nói chuyện thân mật, gần gũi sẽ dần đi vào lòng người dân Thông tin vừa có tính loan báo, vừa có tính định hướng để bà con nhận ra lợi ích, học tập làm theo, tiếp nhận được mọi chính sách liên quan đến cuộc sống của mình Loại hình thông tin trực tiếp thường được thực hiện thông qua đội ngũ cán bộ làm công tác tuyên truyền miệng tại địa phương, các đội tuyên truyền lưu động của tỉnh, của huyện Các già làng, trưởng bản, trưởng các dòng họ là nhân vật đóng vai trò quan trọng để thực hiện loại hình thông tin này bởi họ là những người có uy tín, được dân làng kính trọng và noi gương theo Thông qua các cuộc nói chuyện thường xuyên ở Nhà rông, già làng sẽ nói rõ cho dân làng biết tình hình tại địa

phương, trong nước và thế giới, phân tích cho dân làng thấy rõ mưu đồ của bọn phản động với các chiêu thức gì để lừa bịp bà con Từ đó, bà con dân bản tự ý thức được những việc làm đúng sai, hoạt động trái pháp luật nguy hiểm như thế nào, ảnh hưởng đến đời sống của chính mình ra sao Hiện nay, toàn tỉnh Lạng Sơn có 12 đội Tuyên truyền lưu động, với số lượng cán bộ là 101 người, kinh phí hoạt động trung bình 400 triệu đồng/năm Hoạt động của các đội thông tin cổ động đã mang đến cho công chúng nhiều thông tin quan trọng về đường lối, chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước, những sự kiện quan trọng trong nước và quốc tế Hình thức thông tin trực tiếp được phát triển ở hầu hết mọi nơi, phương thức hoạt động không ngừng được đổi mới, đưa thông tin kịp thời đến tận cơ sở đã góp phần quan trọng vào sự nghiệp phát triển kinh tế, xã hội, ổn định chính trị, tư tưởng trong các tầng lớp nhân dân

Thông tin trực tiếp là loại hình thức thông tin đơn giản, ít tốn kém, dễ thực hiện, nhưng hoạt động này ít được tổ chức thường xuyên cho nên hiệu quả truyền thông sẽ không cao, không đáp ứng đủ nhu cầu thông tin toàn diện trên mọi lĩnh vực

- Loại hình thông tin gián tiếp:

Thông qua hình thức cấp báo đến tận địa phương, tận trụ sở nhà văn hóa của bản, làng, xã Các tờ báo được cấp thông thường là: Báo Nhân dân, Báo Lạng Sơn, Báo Dân tộc và Phát triển, Báo Lao động, Báo Nông nghiệp rất được đồng bào dân tộc thiểu số yêu thích Tuy nhiên, do giao thông còn khó khăn, công tác vận chuyển báo chưa được nhanh chóng nên không phải lúc nào thông tin cũng đến với công chúng kịp thời Thậm chí, phải đến cả tháng sau khi báo phát hành mới đến được với công chúng các xã biên giới: Xã Công Sơn (huyện Cao Lộc); xã Trấn Yên (huyện Bắc Sơn); xã Yên Lỗ (huyện Bình Gia); xã Sơn Hà (huyện Hữu Lũng); xã Tân Lang (huyện Văn Lãng); xã Chi Lăng (huyện Chi Lăng); xã Đồng Thắng (huyện Đình Lập; xã Tú Mịch (huyện Lộc Bình), Bên cạnh đó, trình độ dân trí của phần đông đồng bào còn hạn chế, tỷ lệ mù chữ và tái mù vẫn cao, số người trực tiếp đến đọc báo không nhiều Gần đây, truyền hình đã có bước phát triển khá nhanh, nhiều hộ dân ở vùng xa xôi cũng đã trang bị được máy thu hình, đón xem thường xuyên các chương trình thời sự, kinh tế, văn hóa Đặc trưng của truyền

hình là thông tin bằng hình ảnh và âm thanh, điều này là ưu điểm song cũng là hạn chế của truyền hình Bởi để tiếp thu thông tin, công chúng dân tộc thiểu số buộc phải ngồi trước máy thu hình, trong khi đó họ thường bận rộn với công việc ruộng nương, nhà cửa, rất ít khi đủ thời gian để chỉ ngồi xem truyền hình Với đặc trưng

về địa hình, công chúng ở các vùng biên giới, vùng sâu, vùng xa rất khó tiếp nhận thông tin từ báo in, truyền hình, báo điện tử, nên phát thanh trở thành phương tiện truyền thông đơn giản mà hiệu quả nhất

Bảng 1.1 Số xã thu được tín hiệu phát thanh, truyền hình và có báo Đảng đến

trong ngày

hiệu Đài Tiếng nói Việt Nam

Thu tín hiệu Đài Truyền hình Việt Nam (vệ tinh mặt đất)

Xã có báo Đảng đến trong ngày

(Nguồn: Thống kê của tác giả luận văn, tháng 01/2019)

Dựa vào bảng số liệu 1.1 trên chúng ta có thể nhận ra sự chênh lệch khá lớn giữa các địa phương thu được tín hiệu Đài Truyền hình Việt Nam (51), xã có báo Đảng đến trong ngày (61) và xã thu được tín hiệu Đài Tiếng nói Việt Nam (97) Thậm chí, có