Sự chuyển đổi của loại hình tác giả văn học việt nam trước cách mạng tháng tám qua trường hợp nguyễn công hoan

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- HÀ HUY THÍCH SỰ CHUYỂN ĐỔI CỦA LOẠI HÌNH TÁC GIẢ VĂN HỌC VIỆT NAM TRƯỚC CÁCH MẠNG THÁNG TÁM QUA TRƯỜNG HỢP NG

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

HÀ HUY THÍCH

SỰ CHUYỂN ĐỔI CỦA LOẠI HÌNH TÁC GIẢ VĂN HỌC VIỆT NAM TRƯỚC CÁCH MẠNG

THÁNG TÁM QUA TRƯỜNG HỢP

NGUYỄN CÔNG HOAN

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Hà Nội – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

HÀ HUY THÍCH

SỰ CHUYỂN ĐỔI LOẠI HÌNH TÁC GIẢ VĂN HỌC VIỆT NAM TRƯỚC CÁCH MẠNG

THÁNG TÁM QUA TRƯỜNG HỢP

NGUYỄN CÔNG HOAN

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Trần Ngọc Vương

Hà Nội – 2015

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài- Giới hạn nghiên cứu 1

2 Mục đích nghiên cứu và ý nghĩa của luận văn 3

3 Lịch sử vấn đề: 3

4 Phương pháp nghiên cứu 4

5 Cấu trúc luận văn 4

PHẦN NỘI DUNG 5

Chương 1: SỰ ẢNH HƯỞNG CỦA TRUYỀN THỐNG GIA ĐÌNH VÀ VÙNG VĂN HÓA SƠN NAM 5

1.1 Truyền thống gia đình 5

1.1.1 Cuộc đời và sự nghiệp nhà văn Nguyễn Công Hoan 5

1.1.2 Truyền thống gia đình Error! Bookmark not defined

1.2 Vùng văn hóa Sơn Nam Hạ Error! Bookmark not defined

1.2.1 Đặc điểm về địa lý Error! Bookmark not defined 1.2.2 Đặc điểm về văn hóa xã hội Error! Bookmark not defined

1.2.3 Một số tác giả văn học tiêu biểu trấn Sơn Nam có ảnh hưởng đến

phong cách sáng tác nghệ thuật của Nguyễn Công Hoan.Error! Bookmark

not defined

Chương 2: SỰ ẢNH HƯỞNG CỦA VĂN HỌC NHÀ NHO VÀ VĂN HỌC TÂY ÂU TRONG SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN CÔNG HOAN TRƯỚC CÁCH MẠNG THÁNG 8 – 1945 Error! Bookmark not defined 2.1 Văn hóa truyền thống và văn chương nhà Nho.Error! Bookmark not defined

2.1.1 Văn học dân gian Error! Bookmark not defined

2.1.2 Từ cái nhìn của nhà Nho trong văn học Trung đại đến cái nhìn của nhà văn, nhà thơ trào phúng cuối thế kỉ XIX trong tiến trình văn học Việt Nam.

Error! Bookmark not defined

2.1.3 Sự thay đổi của hệ thống chủ đề, đề tài và hình tượng trung tâm trong

văn chương trào phúng Error! Bookmark not defined

2.2 Sự ảnh hưởng của văn hóa phương Tây trong sáng tác của Nguyễn Công Hoan trước cách mạng tháng 8 - 1945.Error! Bookmark not defined

2.2.1 Hoàn cảnh lịch sử - xã hội Error! Bookmark not defined 2.2.2 Sự ra đời của trào lưu văn học hiện thực phê phán.Error! Bookmark

not defined

2.2.3 Sự vận động hệ quy chiếu của chủ nghĩa hiện thực phê phán Error!

Bookmark not defined

Chương 3: SỰ VẬN ĐỘNG TRONG TƯ TƯỞNG CỦA NHÀ VĂN QUA NHỮNG SÁNG TÁC VĂN HỌC CỦA ÔNGError! Bookmark not defined

3.1 Những chặng đường sáng tác của Nguyễn Công Hoan Error! Bookmark not defined

3.1.1 Giai đoạn từ 1920 – 1923 Error! Bookmark not defined 3.1.2 Giai đoạn từ 1929 – 1935 Error! Bookmark not defined 3.1.3 Giai đoạn từ 1936 – 1939 Error! Bookmark not defined 3.1.4 Giai đoạn từ 1940 – 1945 Error! Bookmark not defined

3.2 Sự vận động về phương diện nội dung và nghệ thuật trong sáng tác của Nguyễn Công Hoan Error! Bookmark not defined

3.2.1 Lý tưởng thẩm mỹ Error! Bookmark not defined 3.2.2 Hệ thống chủ đề, đề tài Error! Bookmark not defined

3.3 Hình tượng nhân vật Error! Bookmark not defined

3.3.1 Hình tượng nhân vật trào phúng Error! Bookmark not defined 3.3.2 Hình tượng nhân vật điển hình Error! Bookmark not defined

3.4 Hệ thống ngôn ngữ- thể loại Error! Bookmark not defined

3.4.1 Ngôn ngữ Error! Bookmark not defined

3.4.2 Thể loại Error! Bookmark not defined

3.5 Cốt truyện – Tình huống Error! Bookmark not defined

3.5.1 Cốt truyện Error! Bookmark not defined 3.5.2 Tình huống truyện Error! Bookmark not defined

PHẦN KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 7

1

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài- Giới hạn nghiên cứu

Lịch sử phát triển văn học của mỗi quốc gia, dân tộc đều ghi dấu sự vận động

và phát triển của lịch sử quốc gia, dân tộc ấy Từ đó hình thành nên những bản sắc riêng của quốc gia, dân tộc đó Với hàng nghìn năm lịch sử vận động và phát triển, văn học Việt Nam đã thực sự tạo được một dấu ấn riêng, bản sắc riêng về văn học, văn hóa Việt

Văn học Việt Nam có một bề dày truyền thống Từ văn học dân gian đến văn học thành văn đã góp phần không nhỏ trong việc thể hiện, phản ánh tâm tư, tình cảm của con người Việt Nam qua các thời kì lịch sử Đặc biệt là gần mười thế kỉ tồn tại và phát triển của văn học trung đại, Nho giáo giữ vai trò định hướng phát triển văn học Việt Nam Điều ấy thực sự tạo nên một bản sắc rất riêng của Văn học Việt Nam

Cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX văn học Việt Nam có những bước phát triển mới Đó là bước chuyển từ truyền thống sang hiện đại Một thời đại mới của văn học đã phôi thai từ giai đoạn quá độ, từng bước hòa nhập vào quỹ đạo của văn học thế giới

Sự vận động phát triển của thời đại lịch sử đã đưa văn học Việt Nam chuyển mình sang một hướng mới Đó là sự vận động, chuyển đổi cả nội dung và nghệ thuật phản ánh của văn học Việt Nam Từ những áng văn chương mang đậm màu sắc của văn chương Trung đại chuyển sang hướng hiện đại hóa của văn học Phương Tây

Thực tế của nền văn học sử Việt Nam cho thấy, mối liên hệ từ truyền thống đến hiện đại chưa thực sự được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, khai thác Đặc biệt

là sự vận động của văn học Việt Nam được thể hiện qua một số tác giả tiêu biểu như: Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng…Sự vận động trong sáng tác của họ thể hiện quy luật đặc thù của văn học Việt Nam

Và nhà văn thể hiện sự vận động chuyển đổi về phong cách sáng tạo nghệ thuật ấn tượng hơn cả là nhà văn Nguyễn Công Hoan

Nguyễn Công Hoan là một tác gia lớn trong nền văn học cận đại Việt Nam

Sự nghiệp của ông được tạo dựng bởi hàng trăm truyện ngắn, hàng chục tiểu thuyết

có giá trị trong nền văn học nước nhà

2

Tác phẩm của Nguyễn Công Hoan mang những nét đặc thù về quan điểm thẩm mỹ nghệ thuật riêng, để lại những dấu ấn riêng về truyền thống của gia đình; giai đoạn lịch sử xã hội ấn tượng cụ thể

Có một số công trình nghiên cứu về những sáng tác của ông, nhưng phần

nhiều chỉ thiên về đọc và bình văn rồi đưa ra kết luận Hay- Dở mà chưa dựng được

một bức tranh toàn cảnh về quy luật tồn tại và vận động phát triển của đối tượng; chưa chỉ ra được những con đường ảnh hưởng quan trọng đến sự hình thành con người nhà văn

Bởi vậy, luận văn của chúng tôi đi sâu và hướng tới sự chuyển đổi loại hình tác giả văn học Việt Nam trước cách mạng tháng Tám qua tác giả Nguyễn Công Hoan

Luận văn của chúng tôi được hình thành trực tiếp từ sự gợi ý và hướng dẫn của GS - TS Trần Ngọc Vương, đồng thời với nỗ lực tự thân của người viết Nhưng

do thời gian hạn hẹp và do tính chất, mức độ của luận văn, chúng tôi chỉ đi vào phạm vi chuyên sâu và giới hạn ở một số điểm sau:

(1) Sự ảnh hưởng của truyền thống gia đình và vùng văn hóa Sơn Nam

Đó là sự ảnh hưởng của truyền thống gia đình và vùng văn hóa Trấn Sơn Nam đến phong cách nghệ thuật của Nguyễn Công Hoan

(2) Sự ảnh hưởng văn học nhà Nho và văn học Tây Âu trong sáng tác của Nguyễn Công Hoan trước cách mạng tháng 8 - 1945

Đó là sự chuyển biến rõ nét về nội dung và phong cách nghệ thuật của nhà văn

từ ảnh hưởng của văn chương nhà nho sang văn chương hiện thực phê phán mang đậm phong cách văn chương phương Tây

(3) Từ những vấn đề trên, chúng tôi đi tới vấn đề cụ thể về tư tưởng và quan điểm nghệ thuật của nhà văn qua những sáng tác của ông Nhằm chứng minh cho nhận định: sự vận động chuyển đổi loại hình tác tác giả văn học qua sáng tác của Nguyễn Công Hoan trước cách mạng tháng Tám 1945

Tuy nhiên, do thời gian tiếp cận đề tài còn hạn chế, vốn kiến thức được trang

bị nhiều điểm còn chưa thực sự sâu sắc, nên có những vấn đề chưa được nghiên cứu sâu Luận văn chưa mở rông sang các tác giả cùng thời khác để thấy được sự vận động biến đổi của hệ quy chiếu trong hầu hết các tác giả những năm đầu thế kỉ XX

3

2 Mục đích nghiên cứu và ý nghĩa của luận văn

2.1 Mục đích và ý nghĩa lý luận

Đối tượng nghiên cứu là một tác giả lớn, quá trình hình thành, vận động và phát triển phong cách nhà văn Nguyễn Công Hoan Vì vậy, chúng tôi xác định mục đích, tính chất của luận văn là vấn đề nghiên cứu của văn học sử Cụ thể là nghiên cứu sự chuyển biến mang tính quy luật đặc thù của văn học Việt Nam qua ngòi bút nhà văn

2.2 Ý nghĩa thực tiễn của luận văn

Thực hiện được mục tiêu trên, chúng tôi hi vọng luận văn của mình góp phần phục vụ trực tiếp cho việc tìm hiểu và giảng dạy tác phẩm truyện ngắn, tiểu thuyết của Nguyễn Công Hoan ở cấp độ phân tích, cảm nhận văn học qua thực chứng lịch

sử khách quan

3 Lịch sử vấn đề:

Có khá nhiều nhà nghiên cứu dành nhiều tâm huyết cho sáng tác của Nguyễn Công Hoan, và nhiều nhà nghiên cứu coi Nguyễn Công Hoan là một nhà văn tiêu biểu của chủ nghĩa hiện thực

Trên tạp chí Nam Phong 7 – 1932, Trúc Hà viết phê bình về truyện ngắn

Nguyễn Công Hoan “Một ngọn bút mới” Trong bài viết của mình, Trúc Hà chỉ ra những “lời văn hàm một giọng trào phúng, lại thường hay đệm một vài câu hoặc

một vài chữ có ý khôi hài bông lơn thú vị”…

Trong cuốn “Phương pháp sáng tác ttrong văn học nghệ thuật”, NXB Sự

thật Hà Nội 1962, Hồng Chương chỉ ra: lối tả tỉ mỉ ở các chi tiết là một đặc điểm của phương pháp sáng tác hiện thực chủ nghĩa của Nguyễn Công Hoan Phan Cự

Đệ trong “Nhà văn Việt Nam 1945 – 1975” (tập 2), NXB Đại Học và Trung học

chuyên nghiệp khẳng định: Nguyễn Công Hoan đã đặt những viên gạch đầu tiên xây đắp nền móng cho văn xuôi hiện thực phê phán Ông là người đầu tiên khẳng định phương pháp hiện thực phê phán trong lĩnh vực truyện ngắn và là ngọn cờ đầu của văn học hiện thực phê phán thời kỳ 1930 – 1945

4

Năm 2002, cuốn Nguyễn Công Hoan, Tác gia – Tác phẩm do nhà nghiên cứu Lê Thị Đức Hạnh biên soạn được xem là cuốn tài liệu tập hợp được những công trình nghiên cứu đầy đủ nhất về Nguyễn Công Hoan từ trước tới nay

Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu về Nguyễn Công Hoan đều chưa thật chú ý đến những con đường ảnh hưởng quan trọng tới sự vận động, chuyển đổi loại hình nhà văn Bởi vậy, luận văn của chúng tôi cố gắng làm rõ sự chuyển đổi loại hình tác giả văn học Việt Nam trước cách mạng tháng Tám qua tác giả Nguyễn Công Hoan dưới góc nhìn từ lý thuyết loại hình học tác giả nhà văn

4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp loại hình học tác giả và phương pháp logic - lịch sử là nền tảng cho các phương pháp và thao tác khoa học mà luận văn sử dụng ở cấp khái quát nhất Ngoài ra, trong việc nghiên cứu quy luật vận động và phát triển của văn học, chúng tôi còn sử dụng phương pháp chuyên sâu như nghiên cứu lịch sử văn hóa và phương pháp loại hình học tác giả

Phương pháp thống kê phân loại, phương pháp so sánh đối chiếu cũng được chúng tôi sử dụng trong quá trình nghiên cứu

5 Cấu trúc luận văn

- Chương 1: Sự ảnh hưởng của truyền thống gia đình và vùng văn hóa Sơn Nam

-Chương 2 Sự ảnh hưởng văn học nhà Nho và văn học Tây Âu trong sáng tác của Nguyễn Công Hoan trước cách mạng tháng 8 - 1945

-Chương 3 Sự vận động trong tư tưởng của nhà văn qua những tác phẩm văn học của ông

5

PHẦN NỘI DUNG Chương 1: SỰ ẢNH HƯỞNG CỦA TRUYỀN THỐNG GIA ĐÌNH VÀ VÙNG

VĂN HÓA SƠN NAM 1.1 Truyền thống gia đình

1.1.1 Cuộc đời và sự nghiệp nhà văn Nguyễn Công Hoan

Nguyễn Công Hoan- tác giả truyện ngắn xuất sắc, một hiện tượng đặc biệt trong dòng chảy của văn học Việt Nam hiện đại

Ông sinh ngày mồng 6 tháng 3 năm 1903 trong một gia đình nho học ở làng Xuân Cầu, huyện Văn Giang, tỉnh Bắc Ninh (nay thuộc Hưng Yên) Gia đình ông là gia đình nhà nho có nhiều người làm quan với Pháp Cha ông tuy đỗ tú tài nhưng chỉ được nhận chức huấn đạo và ở mãi chức này cho đến khi mất Đồng lương ít ỏi của cha không đủ nuôi đàn con đông, nên Nguyễn Công Hoan từ nhỏ đã được ông bác ruột, một ông quan yếm thế có tinh thần yêu nước đón về nuôi dưỡng và giáo dục Ngay từ những ngày còn nhỏ ông đã tỏ ra là một cậu thiếu niên thông minh, nghịch ngợm và hóm hỉnh Tuy bé nhất trong nhà nhưng ông lại luôn là người đầu trò trong các cuộc chơi Ông thường tự biên soạn những vở chèo, vở tuồng từ những tích cũ, tự lập sân khấu rồi cùng các anh con của bác chơi trò biểu diễn Đề tài những vở kịch do ông nghĩ ra hoàn toàn dựa theo những truyện hàng ngày nghe kể, khi là chơi trong các trại lính lệ, lính cơ nhằm giễu cợt những thói hư tật xấu của kẻ

có quyền và xót thương những người nghèo khờ dại Những buổi biểu diễn này được lính lệ và nhân dân trong vùng đến xem rất đông Cứ tối đến, họ lại kéo nhau

đến tụ tập quanh sân nhà người bác để xem “cậu chủ nhỏ diến trò” và cậu chủ nhỏ

được họ rất yêu quý Năm lên bảy tuổi, Nguyễn Công Hoan được học tiếng Pháp với một thầy ký rượu Ông học tiếng thì ít mà học mánh khóe từ thầy thì nhiều Bài học của ông thường là những bài vè truyền khẩu nửa Tây nửa Ta, những thủ thuật đong và pha rượu lậu cùng những buổi đàn hát Kết quả là sau hai tháng người bác đành phải bắt ông thôi học với thầy ký rượu Chín tuổi, ông được bác gửi lên học ở trường Bưởi (trường Chu Văn An) Trong thời gian học ở trường Bưởi (từ chín đến mười sáu tuổi) ông quen và thân với nhiều nhà văn nhà thơ đương thời, đặc biệt là nhà thơ Tản Đà Ông rất thích thơ Tản Đà, bài thơ nào của Tản Đà ông cũng đọc và

6

thuộc Qua Tản Đà ông còn đọc nhiều và trở nên thích thơ Nguyễn Khuyến, Tú Xương, Tú Mỡ… chính Tản Đà là nấc thang đầu tiên đưa bước Nguyễn Công Hoan vào làng văn học Năm mười bảy tuổi, sau một chuyến bỏ nhà ra Hải Phòng cùng

một anh con bác, trở về ông viết truyện ngắn đầu tay “Quyết chí phiêu lưu” Truyện

ngắn này ông viết chỉ để đùa vui nhưng thật ra đã rõ dáng dấp con người ông và cũng đã báo hiệu những văn phẩm của ông sau này Một chuyện bịa từ cái gốc có thật về chuyện đi bất thành của mình Ông bịa chuyện có thật ấy nhằm mỉa mai và

đả kích chế độ thực dân Năm 1922 ông lại ra Hà Nội học để ôn thi vào trường Nam

Sư phạm và bắt đầu viết truyện dài “Phải gió” Truyện dài này làm cho các bạn

cùng phòng ở với ông không nhịn được cười Kết cục nó bị thu bởi tác giả của nó gây mất trật tự trong khu nội trú Cùng năm, (vào tháng 7) Nguyễn Công Hoan đỗ vào trường Sư phạm Ông vừa học vừa viết văn Những truyện ngắn thời kỳ này của

ông được in trên mục “Truyện thế gian” do Tản Đà thư cục xuất bản Truyện của

ông, giọng văn, câu văn ngắn gọn, giản dị, dí dỏm khác hẳn với lối văn cầu kì, ước

lệ, cổ điển của những tác giả cùng thời Vì vậy truyện ngắn của ông thời kỳ này không gây được tiếng vang, nhưng đã báo cho độc giả thấy được sự xuất hiện của một cây bút mới với lối văn hoàn toàn mới lạ Mặt khác, do ham đọc thơ văn, ông

có con mắt nhìn đời bằng hồn thi sĩ, nên phong cách hiện thực phê phán sắc sảo của ông đậm chất trữ tình

Tốt nghiệp trường Nam Sư phạm năm ông hai mươi ba tuổi Công việc dạy học của ông vô cùng long đong, vất vả Do bị tình nghi có tham gia hoạt động cách mạng nên ông không ở đâu được lâu mà luôn bị thuyên chuyển vùng Từ thị xã Hải Dương ông phải chuyển đến huyện Nam Sách, huyện Kim Môn, thị xã Lào Cai, thành phố Nam Định, rồi ra đảo Trà Cổ Con đường văn nghiệp của ông cũng không kém phần lao đao, trắc trở Ông luôn bị thực dân Pháp theo dõi, ghìm ngòi bút, có

thời kỳ còn bị treo bút Nhiều tiểu thuyết của ông bị cấm lưu hành như (Cái thủ lợn- 1939), nhiều truyện ngắn bị kiểm duyệt, cắt xén hoặc xóa trắng (Êu êu Mê đo; Hồi

còi báo động) Lớn lên trong thời kì những sự kiện chính trị lớn dốn dập xảy ra ở

trong và ngoài nước, lại làm cái nghề luôn bị chèn ép và bản thân bị nghi kị nên giúp ông có cái nhìn đúng về xã hội đương thời Sẵn có thái độ hằn học với kẻ xu