ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- LÃ THỊ THU HÀ QUY ƯỚC LÀNG VĂN HÓA VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ ĐỐI VỚI ĐẢM BẢO AN NINH NÔNG THÔN ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG LUẬ
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
LÃ THỊ THU HÀ
QUY ƯỚC LÀNG VĂN HÓA VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ ĐỐI VỚI ĐẢM BẢO AN NINH NÔNG THÔN
ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Chủ nghĩa xã hội khoa học
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
LÃ THỊ THU HÀ
QUY ƯỚC LÀNG VĂN HÓA VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ ĐỐI VỚI ĐẢM BẢO AN NINH NÔNG THÔN
ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG
Chuyên ngành: Chủ nghĩa xã hội khoa học
Mã số: 60.22.03.08
LUẬN VĂN THẠC SĨ
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Ngô Thị Phượng
Hà Nội, 2016
Trang 3MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 5 Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUY ƯỚC LÀNG VĂN HÓA VÀ ĐẢM BẢO AN NINH NÔNG THÔNError! Bookmark not defined
1.1 Làng văn hóa và quy ước làng văn hóa Error! Bookmark not defined
1.1.1 Khái niệm làng văn hóa Error! Bookmark not defined 1.1.2 Quy ước làng văn hóa Error! Bookmark not defined
1.2 An ninh nông thôn và đảm bảo an ninh nông thônError! Bookmark not defined
1.2.1 An ninh nông thôn Error! Bookmark not defined 1.2.2 Đảm bảo an ninh nông thôn Error! Bookmark not defined
Chương 2 VAI TRÒ CỦA QUY ƯỚC LÀNG VĂN HÓA VỚI ĐẢM BẢO AN NINH NÔNG THÔN Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY: THỰC TRẠNG, VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ GIẢI PHÁP Error! Bookmark not defined
2.1 Đặc điểm nông thôn đồng bằng sông Hồng và tình hình an ninh nông thôn đồng bằng sông Hồng hiện nay Error! Bookmark not defined
2.1.1 Đặc điểm nông thôn Đồng bằng sông HồngError! Bookmark not
defined
2.1.2 Tình hình an ninh nông thôn đồng bằng sông Hồng hiện nay Error!
Bookmark not defined
2.2 Thực trạng vai trò của quy ước làng văn hóa đối với đảm bảo an ninh nông thôn đồng bằng sông Hồng hiện nay và những vấn đề đặt ra Error! Bookmark not defined
Trang 42.2.2 Những vấn đề đặt ra liên quan đến vai trò của quy ước làng văn hóa
đối với đảm bảo an ninh nông thôn đồng bằng sông HồngError! Bookmark
not defined
2.3 Giải pháp cơ bản nhằm tiếp tục phát huy vai trò của quy ước làng văn hóa đối với vấn đề đảm bảo an ninh nông thôn đòng bằng sông Hồng Error! Bookmark not defined
2.3.1 Tiếp tục hoàn thiện, xây dựng quy ước làng văn hóa góp phần đảm bảo
an ninh nông thông đồng bằng sông Hồng Error! Bookmark not defined
2.3.2 Đào tạo cán bộ văn hóa và đẩy mạnh các hoạt động văn hóa trong
nông thôn vùng đồng bằng sông Hồng Error! Bookmark not defined
2.3.3 Tổ chức triển khai quy ước làng văn hóa kết hợp với tuyên truyền, vận động quần chúng nhân dân thực hiện đường lối, chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước, qua đó giữ vững an ninh trật tự nông thôn đồng bằng
sông Hồng Error! Bookmark not defined
2.3.4 Đẩy mạnh phong trào xây dựng gia đình văn hóa trong nông thôn vùng
đồng bằng sông Hồng Error! Bookmark not defined
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 12 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined
Trang 5MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Đồng bằng sông Hồng của Việt Nam từ lâu đã được các nhà nghiên cứu trong nước, quốc tế quan tâm và đánh giá cao, không chỉ trên phương diện kinh tế, là vựa lúa của miền Bắc, mà còn bởi đời sống tinh thần phong phú, nơi giao thoa, tích tụ nhiều tầng văn hóa của cư dân vùng lúa nước Được hình thành từ lịch sử lâu đời, cư dân vùng đồng bằng sông Hồng ngay từ đầu
đã phải đối mặt với hai thế lực để trường tồn, đó là sự khắc nghiệt của thiên nhiên và sự đe dọa thường xuyên của các thế lực xâm lăng từ phương Bắc Công cuộc chinh phục thiên nhiên và đấu tranh chống giặc ngoại xâm qua ngàn đời đã đem lại cho họ những kinh nghiệm quý báu và họ biết nâng niu, giữ gìn, trau dồi thành nghệ thuật, thành văn hóa, góp phần làm nên cả một nền văn minh sông Hồng rực rỡ Đây cũng là đóng góp lớn nhất của cư dân đồng bằng sông Hồng vào sự hình thành bản sắc dân tộc Việt Nam
Trải qua những thăng trầm, biến cố lịch sử cư dân đồng bằng sông Hồng đã định hình cho mình truyền thống văn hóa độc đáo, riêng biệt, thể hiện nổi bật là sự cố kết chặt chẽ các quan hệ họ hàng – dòng họ, quan hệ cộng đồng nhà – xóm làng – đất nước Tiêu chí cao nhất trong xử lý các quan hệ đó là tình người, tính nhân văn, sự hài hòa, chia sẻ, nhường nhịn Để giữ gìn những giá trị cao đẹp đó trong cộng đồng và cũng để giáo dục ý thức
về cuộc sống cộng đồng cho các thế hệ, cư dân đồng bằng sông Hồng đã thể chế hóa các quy định về ứng xử, nghi lễ, nghi thức của đời sống cộng đồng thành những quy định có tính bắt buộc người trong làng, xóm, dòng họ phải theo Đó chính là hương ước, quy ước, quy định của làng hay của dòng họ Những hương ước, quy ước đó trong lịch sử được thực hiện nghiêm túc, tự giác và trở thành thứ vũ khí, thành “lệ làng”, giữ cho làng xóm bình yên, các quan hệ xã hội ổn định sau lũy tre làng
Trang 66
Hiện nay, đồng bằng sông Hồng đang đứng trước sự biến đổi to lớn, mạnh mẽ mang tính cách mạng sâu sắc Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn trong điều kiện kinh tế thị trường và mở cửa hội nhập quốc tế đã và đang đem lại sự đổi mới thực sự ở nông thôn Diện mạo xã hội nông thôn đang thay đổi theo hướng đô thị hóa, lối sống của một bộ phận dân cư đặc biệt là lớp trẻ đang chuyển dịch nhanh hơn, mạnh hơn theo kiểu công nghiệp Đồng tiền đã len lỏi và tác động đến suy nghĩ, cách giải quyết các quan hệ trong xóm, ngoài làng, thậm chí trong gia đình dòng tộc Sự tranh chấp đất đai dẫn đến xung đột, bất hòa, sự đền bù, giải tỏa không đồng thuận, dẫn đến khiếu kiện, làm xuất hiện “điểm nóng”, thậm chí xung đột gây mất ổn định xã hội nông thôn Thực tế tình hình trật tự xã hội vùng nông thôn các tỉnh Thái Bình, Hưng Yên, Hải Dương, Bắc Ninh, Hà Nam, Nam Định đã gióng lên hồi chuông báo động về an ninh nông thôn các tỉnh đồng bằng sông Hồng thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa- hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn Sự nghiệp đảm bảo an ninh nông thôn không phải của riêng các lực lượng vũ trang, công an, quân đội, mà đó là sự nghiệp của toàn Đảng, toàn dân Sự nghiệp đó đòi hỏi phải huy động mọi tiềm năng, tiềm lực, sức mạnh của cả đất nước, dân tộc, trong đó có văn hóa
Từ xa xưa, cha ông ta đã biết sử dụng văn hóa như thứ vũ khí hữu hiệu chống lại âm mưu thâm độc của các thế lực ngoại xâm muốn “đồng hóa” Kế thừa bài học quý báu đó từ truyền thống lịch sử, Đảng, Nhà nước Việt Nam từ ngày đầu thành lập đã chú ý chăm lo, vun trồng văn hóa, đặt văn hóa đúng với vai trò, ý nghĩa của nó Chủ tịch Hồ Chí Minh, ngay từ ngày đầu thành lập nước Việt Nam dân chủ cộng hòa đã xác định chăm lo phát triển văn hóa là việc làm cấp bách của chính quyền mới, và nhấn mạnh văn hóa là mặt trận, người cán
bộ văn hóa là chiến sĩ Bác kêu gọi mọi người hãy chung tay xây dựng đời sống mới, nếp sống văn hóa mới cho đúng với tư thế là người chủ của chế độ mới
Trang 7Đảng Cộng sản Việt Nam qua nhiều kỳ đại hội đã khẳng định: Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội
Trên thực tế, để đảm bảo an ninh, trật tự xóm làng ở một số địa phương
đã biết kế thừa truyền thống dân tộc và vận dụng sáng tạo quan điểm, chủ trương xây dựng văn hóa của Đảng và Nhà nước để xây dựng những bản hương ước mới, những quy định, quy ước xây dựng gia đình văn hóa, làng thôn văn hóa Đây là cách làm hay, là sự sáng tạo của quần chúng trong việc
sử dụng, phát huy vai trò của văn hóa vào công tác giữ gìn, đảm bảo an ninh
nông thôn Vì vậy, tác giả đã lựa chọn vấn đề “Quy ước làng văn hóa và vai
trò của nó đối với đảm bảo an ninh nông thôn đồng bằng sông Hồng” làm đề
tài luận văn thạc sỹ của mình
2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận văn
Thứ nhất, về làng xã, quy ước làng văn hóa có một số công trình tiêu biểu:
PGS TS Nguyễn Thừa Hỷ, “sự phát triển và cấu trúc đẳng cấp trong
các làng xã cổ truyền Việt Nam”, trong Nông thôn Việt Nam trong lịch sử,
tập 2, Nxb Khoa học xã hội, H.1978 Trong công trình này, tác giả đã tái hiện lại lịch sử nông thôn nước ta, phân tích rõ cơ cấu tổ chức ở một số làng truyền thống ở Việt Nam
GS Phan Đại Doãn, “Mấy vấn đề về làng xã”, Tạp chí Dân tộc học, số
2/1991 Tác giả đã nêu bật được những nét đặc trưng cơ bản của làng Việt Nam, trong đó tính cộng đồng và tính tự quản là hai đặc trưng, chi phối mọi sinh hoạt của làng xã
GS Phan Huy Lê, Vũ Minh Giang, Các giá trị truyền thống và con
người Việt Nam hiện nay, đề tài KX 07-02,H.1996 Trong đề tài, các tác giả
đã khái quát những nếp sống, thói quen, giá trị đạo đức mang tính truyền thống của con người Việt Nam hình thành từ lâu đời và mối quan hệ của nó với xã hội hiện nay, sự duy trì, biến đổi và những giá trị mới đang hình thành
Trang 88
Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Con đường làng xã Việt
Nam hiện nay, Nxb Chính trị quốc gia, H.2001 Công trình đã khái quát hóa
tiến trình hình thành làng xã từ buổi đầu xuất hiện cho đến ngày nay Trong quá trình phát triển có những yếu tố được duy trì nhưng có những yếu tố được biến đổi cho phù hợp với xã hội hiện đại
Vấn đề khai thác, phát huy vai trò của văn hóa, của quy ước làng văn hóa đối với đời sống xã hội đã được nhiều tác giả quan tâm, nhiều công trình, bài viết đã được công bố với cách tiếp cận khác nhau Người đặt viên gạch
đầu tiên là tác giả Phan Kế Bính, với tác phẩm: “Việt Nam phong tục” Trong
công trình này, tác giả có dẫn một bản hương ước của làng Đề Kiều, xã Tiên
Du, tỉnh Bắc Ninh về vấn đề “nghĩa thương”
GS.TS Nguyễn Duy Quý, PGS.TS Thành Duy và PGS.TS Vũ Ngọc
Khánh đồng tác giả cuốn sách “Văn hóa làng và làng văn hóa”; “Văn hóa
làng và sự phát triển” của GS.TS Nguyễn Duy Quý; “Làng xã Việt Nam- một
số vấn đề kinh tế- xã hội” của GS Phan Đại Doãn; “Sự biến đổi của làng xã Việt Nam hiện nay” của GS.TS Tô Duy Hợp; “Cộng đồng làng xã Việt Nam hiện nay” của tập thể tác giả Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh; “Sự biến đổi của làng xã Việt Nam ngày nay ở đồng bằng sông Hồng” của GS.TS
Tô Duy Hợp; “Hương ước hồn quê” của cố giáo sư học giả Toan Ánh; “Bản
sắc văn hóa làng trong xây dựng nông thôn đồng bằng bắc bộ” của TS Lê
Quý Đức Ở những công trình trên, các tác giả đã bàn về văn hóa tinh thần
và văn hóa vật chất ở làng xã Nhiều tác giả đã đề cập tới hội làng, nếp sống, phong tục, văn hóa nghệ thuật dân gian Một số chuyên luận không những có
ý kiến nhận xét về di sản của làng xã, về các mặt kinh tế- xã hội, văn hóa; mà còn nêu lên những điểm tích cực và cả những tiêu cực của làng xã trong quá trình dựng nước và giữ nước
Trang 9PGS TS Bùi Xuân Đính trong cuốn sách “Hương ước và quản lý làng
xã” và “Lệ làng phép nước” đã nêu lên mối liên hệ cũ và mới trong nội dung
hương ước xưa và nay, vai trò của nó trong quản lý làng xã, đồng thời tác giả cũng nêu rõ những vấn đề hương ước hiện nay cần giải quyết
Tác giả Lê Đức Tiết tron cuốn sách “Về hương ước lệ làng” cho thấy cái nhìn khá toàn diện về hương ước trong suốt quá trình từ khi hình thành, mối quan hệ với pháp luật, cũng như vai trò của hương ước trong đời sống xã hội nông thôn Việt Nam
Nhiều bài viết có giá trị nghiên cứu về hương ước được giới thiệu trên các báo, tạp chí:
PGS.TS Lê Minh Thông trong bài viết “Luật nước và hương ước lệ
làng trong đời sống pháp lý của các cộng đồng làng xã Việt Nam” đã viết:
“Luật nước và lệ làng (hương ước) dường như luôn là những hành trang pháp
lý cho sự tồn tại và phát triển của các thế hệ người Việt Nam trụ vững và phát triển trong mọi thăng trầm của lịch sử”
Tác giả Lê Thị Hiền trong bài viết “Văn hóa hương ước- từ truyền thống
đến hiện đại” đã đề cập đến nguồn gốc, vị trí, vai trò của văn hóa hương ước cổ
Bàn về nội dung tư tưởng chính của hương ước mới và những chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về việc biên soạn và thực thi hương ước
TS Nguyễn Duy Mền trong bài viết “Nguồn gốc và điều kiện xuất hiện
hương ước trong làng xã vùng đồng bằng trung du Bắc Bộ” đã đưa ra nhận
định: “Dù không phải là một bộ luật hoàn chỉnh, hương ước, với những điều
qui định về một số nét sinh hoạt riêng của làng xã vẫn đóng một vai trò
"cương lĩnh”, có thể còn khá chung chung, nhưng dù sao cũng đáng xem là một nếp sống hàng ngày của làng xã mà mọi cá nhân, mọi tổ chức, trong làng, trong xã phải tuân thủ”
Thứ hai, về an ninh nông thôn đồng bằng sông Hồng, có một số tài
liệu công bố như:
Trang 1010
Trong bài viết “Một số vấn đề rút ra qua việc giải quyết các điểm nóng
về an ninh trật tự” trên Tạp chí Công an nhân dân, số 4, tr 10-11, của tác giả
Trịnh Thị Giới đã trình bày một số những vấn đề ảnh hưởng tới an ninh nông thôn và rút ra một số kinh nghiệm trong giải quyết các điểm nóng ở nông thôn
Tác giả Nguyễn Chí Dũng với tài liệu “Một số vấn đề về tội phạm và
cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm ở nước ta hiện nay”, Nxb Công an
nhân dân, đã trình bày các loại tội phạm nói chung và một số tội phạm điển hình trên địa bàn nông thôn nói riêng
Tác giả Nguyễn Đức Minh trong cuốn sách “An ninh nông thôn trong
chiến lược phát triển kinh tế - xã hội ở nước ta hiện nay” , Nxb Công an nhân
dân, đã làm rõ tình hình an ninh nông thôn hiện nay và sự tác động của kinh tế- xã hội đến an ninh nông thôn trong thời kỳ đổi mới
PGS.TS Nguyễn Xuân Yêm trong cuốn sách “Tội phạm học hiện đại
và phòng ngừa tội phạm” , Nxb Công an nhân dân, đã trình bày các loại tội
phạm chủ yếu trên cả nước nói chung và một số loại tội phạm điển hình khu vực nông thôn hiện nay
TS Đỗ Cảnh Thìn trong bài viết “Mấy vấn đề về phát huy vai trò của
thiết chế làng xã trong phòng ngừa tội phạm ở nông thôn” trên Tạp chí Cảnh
sát nhân dân số 5 (6/2015), trong bài viết đề cập tới vai trò của một số thiết chế làng xã, trong đó có quy ước làng văn hóa, sự tác động của các thiết chế
ấy đối với công tác phòng ngừa tội phạm trên địa bàn nông thôn
Có thể nhận thấy mặc dù đã có rất nhiều tác giả, khá nhiều đầu sách, luận án, bài viết nói về vai trò của văn hóa, quy ước làng văn hóa đối với các lĩnh vực của đời sống xã hội; những yếu tố ảnh hưởng đến an ninh nông thôn, song chưa có một công trình độc lập nào nghiên cứu về vai trò của quy ước làng văn hóa đối với đảm bảo an ninh nông thôn, đặc biệt là khu vực đồng bằng sông Hồng
Trang 113 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn
3.1 Mục đích nghiên cứu
Luận văn làm rõ nội dung cơ bản của quy ước làng văn hóa và vai trò của việc thực hiện quy ước đó đối với việc đảm bảo an ninh nông thôn đồng bằng sông Hồng hiện nay Từ đó, đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả vai trò của quy ước làng văn hóa đối với đảm bảo an ninh nông thôn
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích trên luận văn thực hiện các nhiệm vụ sau:
- Làm rõ khái niệm làng văn hóa, sự ra đời, đặc trưng và nội dung cơ bản của quy ước làng văn hóa
- Làm rõ khái niệm an ninh nông thôn và những nội dung về đảm bảo
an ninh nông thôn
- Trình bày đặc điểm nông thôn đồng bằng sông Hồng và tình hình an ninh nông thôn đồng bằng sông Hồng hiện nay
- Phân tích thực trạng vai trò của quy ước làng văn hóa với đảm bảo an ninh nông thôn đồng bằng sông Hồng
- Đề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm nâng cao vai trò của quy ước làng văn hóa đến việc đảm bảo an ninh nông thôn đồng bằng sông Hồng
4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu của luận văn
4.1 Đối tượng nghiên cứu
Vai trò của quy ước làng văn hóa đối với đảm bảo an ninh nông thôn các tỉnh đồng bằng sông Hồng
4.2 Phạm vi nghiên cứu
- Vai trò của việc thực hiện quy ước làng văn hóa đối với đảm bảo an ninh nông thôn các tỉnh đồng bằng sông Hồng
- Thời gian khảo sát từ năm 2005 đến nay