Phong trào đấu tranh đòi quyền tham chính của phụ nữ ở nhật bản từ sau chiến tranh thế giới thứ hai 1945 đến nay

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan toàn bộ Luận văn tốt nghiệp với đề tài “Phong trào đấu tranh đòi quyền tham chính của phụ nữ ở Nhật Bản từ sau chiến tranh thế giới thứ hai 1945 đến nay” là

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHẠM THỊ PHƯƠNG MINH

PHONG TRÀO ĐẤU TRANH ĐÒI QUYỀN THAM CHÍNH CỦA

PHỤ NỮ Ở NHẬT BẢN TỪ SAU CHIẾN TRANH

THẾ GIỚI THỨ HAI (1945) ĐẾN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: CHÂU Á HỌC

Mã số: 60310601

Hướng dẫn khoa học: TS Phạm Thị Thu Giang

Hà Nội-2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan toàn bộ Luận văn tốt nghiệp với đề tài “Phong trào đấu tranh đòi quyền tham chính của phụ nữ ở Nhật Bản từ sau chiến tranh thế giới thứ hai (1945) đến nay” là công trình nghiên cứu của riêng tôi, thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS Phạm Thị Thu Giang Mọi trích dẫn trong Luận văn này đều được ghi rõ nguồn đầy đủ và

cụ thể Nội dung Luận văn này không trùng lặp với bất cứ nội dung luận văn nào đã công bố

Tác giả

Phạm Thị Phương Minh

MỤC LỤC

Trang

Chương 1 : Tiền đề phong trào tham chính của phụ nữ Nhật Bản sau

Chiến tranh thế giới thứ hai

15

1.1 Phong trào tham chính của phụ nữ thế giới và Nhật Bản trước

chiến tranh thế giới thứ hai

15

hai

15

1.1.2 Phong trào đấu tranh giành quyền tham chính của phụ nữ Nhật

Bản trước Chiến tranh thế giới thứ hai

19

1.2 Những biến đổi về chính trị, kinh tế, xã hội Nhật Bản thời kỳ sau

Chiến tranh thế giới thứ hai

27

1.2.1 Những biến đổi về chính trị Nhật Bản thời kỳ sau Chiến tranh

thế giới thứ hai và vấn đề nữ quyền

27

1.2.2 Bối cảnh kinh tế Nhật Bản thời kỳ sau Chiến tranh thế giới thứ

hai và vai trò của nữ giới

32

1.2.3 Bối cảnh xã hội, văn hóa Nhật Bản thời kỳ sau Chiến tranh thế

giới thứ hai và sự cải thiện nhận thức của phụ nữ

36

Chương 2: Sự phát triển của phong trào tham chính phụ nữ Nhật Bản

sau Chiến tranh thế giới thứ 2

42

2.1 Quá trình bước vào nghị trường của phụ nữ Nhật sau chiến tranh

thế giới thứ hai

42

2.1.1 Vai trò của Ichikawa Fusae trong việc thúc đẩy hoạt động tham

chính của phụ nữ Nhật Bản sau chiến tranh

42

nữ trong chính trường Nhật Bản sau Chiến tranh thế giới thứ hai

2.2 Hoạt động tham chính của phụ nữ Nhật Bản sau Chiến tranh thế

giới thứ hai

49

2.2.1 Sự tham gia của phụ nữ Nhật Bản vào hoạt động soạn thảo

Hiến pháp năm 1946

49

2.2.2 Các tổ chức đấu tranh đòi quyền tham chính phụ nữ Nhật Bản

sau Chiến tranh thế giới thứ hai và sự tham gia của phụ nữ vào chính

quyền địa phương

53

Chương 3: Kết quả phong trào tham chính của phụ nữ Nhật Bản sau

Chiến tranh thế giới thứ hai, bài học kinh nghiệm từ một số quốc gia

và liên hệ với Việt Nam

68

3.1 Kết quả phong trào tham chính của phụ nữ Nhật Bản sau Chiến

tranh thế giới thứ hai

68

3.1.1 Thành tựu nổi bật trong phong trào tham chính của phụ nữ Nhật

Bản sau Chiến tranh thế giới thứ hai

68

3.1.2 Hạn chế trong phong trào tham chính của phụ nữ Nhật Bản sau

Chiến tranh thế giới thứ hai

72

3.1.3 Nguyên nhân trọng yếu của những hạn chế trong phong trào

tham chính của phụ nữ Nhật sau Chiến tranh thế giới thứ hai

76

3.2.2 Những vấn đề đặt ra về vai trò tham chính của phụ nữ Việt

Nam

85

3.2.3 Sự nỗ lực của Đảng và chính phủ Việt Nam trong việc nâng cao

vị thế chính trị cho phụ nữ

88

Phần mở đầu

1 Lý do lựa chọn đề tài:

Những năm gần đây nghiên cứu về giới và những tác động của vấn đề này đối với sự phát triển của mọi mặt trong xã hội đã trở thành đề tài thu hút sự quan tâm của không chỉ các nhà khoa học mà cả rất nhiều các nhà hoạch định chính sách trên thế giới Tiến trình phát triển xã hội loài người đã chứng minh, bất kỳ sự phân biệt đối xử nào về giới cũng đều cản trở tới sự phát triển bền vững và dễ tạo nên những xung đột xã hội Vì vậy, hướng tới mục tiêu bình đẳng giới và nâng cao vị thế, vai trò phụ nữ, tạo điều kiện cho họ tham gia vào hoạt động chính trị và công tác lãnh đạo, quản lý là vấn đề hết sức cần thiết cho sự phát triển xã hội

Nhật Bản là một cường quốc kinh tế trên thế giới, là quốc gia trong “top” đầu thế giới về thu nhập bình quân đầu người, các chỉ số phát triển con người (HDI)…, nhưng một nghịch lý là chỉ số phát triển liên quan đến giới GDI (Gender related development index) và chỉ số vai trò của giới GEM (the Gender Empowerment Measure - thường được dùng để đo sự đóng góp của nam giới và nữ giới trong lĩnh vực hoạt động chính trị và kinh tế) ở Nhật Bản lại thấp hơn nhiều so với các chỉ số trên Điều này phản ánh tình trạng bất bình đẳng giới trong xã hội Nhật Bản hiện tại còn rất sâu sắc , mặc dù ở Nhật quyền bình đẳng nam nữ đã được quy định trong bản Hiến pháp được ban hành ngày 3 tháng 11 năm 1946 Theo Hiến pháp này, Nhật Bản phải xây dựng một hệ thống luật pháp và chế độ

nữ nghị viên trong Hạ nghị viện (chiếm 9,2%) và 44 nữ nghị viên trong Thượng nghị viện (chiếm 18,2%) Nếu so sánh tỷ lệ này với các nước trên thế giới thì có thể thấy, Nhật đứng thứ 134 trong số 187 quốc gia Tháng 12 năm 2012 số nữ Hạ

1 Nguyên văn tiếng Nhật Mục 1, Điều 14, chương 2 Hiến pháp 1946 của Nhật:”Tất cả các công dân đều bình đẳng dưới pháp luật, không có sự phân biệt trong mối quan hệ chính trị, kinh tế xã hội giữa các nhân chủng, tôn giáo, giới tính và thân phân xã hội.”

nghị viện giảm xuống còn 38 người, chiếm vẻn vẹn 7.9% (Thông tin từ trang chủ

viên ở các nghị viện địa phương cũng không quá 10% Tham gia chính trị bên cạnh việc trúng cử nghị viên, tham gia các vị trí trong bộ máy công quyền, thực hiện bầu

cử còn có rất nhiều các hình thức hoạt động khác như tiếp xúc với các chính trị gia, các nhà chức trách,… Theo các tài liệu, ngoài việc tham gia bỏ phiếu, các hoạt động tham chính ngoài bầu cử của phụ nữ Nhật ở mức rất thấp

Sau Chiến tranh thế giới thứ 2, các lực lượng chiếm đóng lấy cơ cấu dân chủ của Mỹ làm hình mẫu, nên đã biên soạn các đạo luật về phụ nữ ở Nhật tương

tự như các đạo luật của Mỹ Hiến pháp năm 1947 ở Nhật cấm phân biệt giới tính trong chính trị, kinh tế, quan hệ xã hội, đồng thời cũng khẳng định các đạo luật được ban hành trên cơ sở bình đẳng giới tính và tôn trọng nhân phẩm của cá nhân Cùng với làn sóng đấu tranh của phụ nữ thế giới, tại Nhật Bản các phong trào đấu tranh của phụ nữ đòi quyền bình đẳng, khẳng định vị trí của mình trong xã hội liên tục diễn ra bằng nhiều hình thức từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai Đây là điều kiện thuận lợi cho sự phát triển mạnh mẽ và gặt hái nhiều thắng lợi của phong trào đấu tranh đòi quyền tham chính của phụ nữ Nhật sau Chiến tranh thế giới thứ hai

Là một cường quốc kinh tế lớn hàng đầu thế giới, song gần đây Nhật Bản được biết đến là một quốc gia có nhiều vấn đề xã hội như tình trạng kết hôn muộn, giảm thiểu trẻ em, kết cấu dân số già và tiếp tục bị giá hóa nhanh chóng, dẫn tới các yêu cầu bức thiết trong vấn đề phúc lợi xã hội…Những vấn đề này đang được đặt ra rất gay gắt Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra rất rõ mối liên hệ giữa tình trạng bất bình đẳng giới với các vấn đề xã hội nêu trên

Xây dựng xã hội nam nữ bình đẳng là một trong những nhiệm vụ để thực hiện chiến lược phát triển bền vững - vấn đề mà cả nhân loại ngày nay đang quan

2 http://www.gender.go.jp/about_danjo/whitepaper/h25/gaiyou/html/honpen/b1_s01.html

tâm Tạo cơ hội cho phụ nữ tham chính là đang góp phần xây dựng xã hội dân chủ

và bình đẳng, hướng tới các mục tiêu thiên niên kỷ mà Liên hợp quốc đã thông qua Do đó, phong trào đấu tranh giành quyền bình đẳng với nam giới, đặc biệt là quyền tham chính không chỉ là vấn đề của Nhật Bản mà là của cả thế giới, trong đó

có Việt Nam Qua việc nghiên cứu về trường hợp Nhật Bản có thể cho ta thấy những gợi ý, bài học kinh nghiệm cho phong trào tham chính của phụ nữ ở Việt Nam

Người viết đã quan tâm tìm hiểu vấn đề trên từ năm 2009 và nhiều lần chọn những vấn đề liên quan đến “giới” và “bình đẳng giới” ở Nhật Bản làm đề tài cho các bài báo cáo, tiểu luận, luận văn cả bằng tiếng Việt và tiếng Nhật Khi chọn đề tài này, người viết hy vọng với niềm đam mê tìm hiểu về vấn đề “giới” và những kiến thức đã từng được đọc, được học về đất nước Nhật Bản cùng với sự nỗ lực của bản thân sẽ có thể có được một luận văn có giá trị lý luận và thực tiễn cao

2 Mục đích nghiên cứu

“Phong trào tham chính” là một trào lưu đấu tranh có ý nghĩa chủ đạo trong phong trào phụ nữ Nhật Bản nói riêng và phong trào nữ quyền trên thế giới nói chung, diễn ra với nhiều hình thức đa dạng, trải qua nhiều giai đoạn với những đặc điểm diễn biến và kết quả khác nhau Với luận văn này, người viết mong muốn thể hiện được bức tranh khái quát về phong trào đấu tranh tham chính phụ nữ ở Nhật

từ sau chiến tranh thế giới thứ hai, quá trình bước vào nghị trường, nắm giữ các vị trí quan trọng trong bộ máy chính quyền để từ đó tham gia soạn thảo, ban hành các chính sách quan trọng, từ đó góp phần quan trọng thúc đẩy quá trình đấu tranh xây dựng xã hội bình đẳng ở Nhật Xem xét những thành tựu và hạn chế của các phong trào đấu tranh tham chính, tìm hiểu những nguyên nhân khiến phong trào không tránh khỏi những hạn chế trên cũng là một mục tiêu của luận văn Sẽ rất thiếu sót khi nghiên cứu về phong trào phụ nữ ở Nhật Bản mà không so sánh với Việt Nam

để thấy được những nét tương đồng và khác biệt, đồng thời chỉ ra những bài học kinh nghiệm của Nhật Bản cho Việt Nam Do vậy, so sánh và rút ra bài học kinh nghiệm cho phong trào đấu tranh tham chính của phụ nữ nói riêng, phong trào phụ

nữ ở Việt Nam nói chung cũng là một mục tiêu quan trọng mà người viết đề ra

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thấy được sự phát triển của phong trào đấu tranh giành quyền tham chính sau Chiến tranh, người viết tìm hiểu về những biến động trong nước, quốc tế sau Chiến tranh thế giới thứ hai với ý nghĩa là những nhân tố mới tác động đến phong trào tham chính của phụ nữ Nhật Cùng với đó, việc điểm lại sự hình thành

và phát triển của phong trào tham chính của phụ nữ Nhật từ trước Chiến tranh sẽ giúp thấy được sự kế thừa và phát triển vượt bậc của phong trào sau Chiến tranh

Sự phát triển phong trào tham chính của phụ nữ Nhật Bản sau Chiến tranh thế giới thứ hai biểu hiện trên nhiều lĩnh vực: quá trình bước vào nghị trường, nắm các vị trí lãnh đạo trong bộ máy chính quyền từ trung ương đến địa phương, tham gia Nội các,… - những điều mà trước đó phụ nữ Nhật chưa từng làm được Tìm hiểu sự bước chân của phụ nữ vào các lĩnh vực trên để thấy được bức tranh toàn cảnh trong phong trào tham chính của phụ nữ Nhật sau Chiến tranh thế giới thứ hai

là nhiệm vụ nghiên cứu quan trọng của Luận văn

Mặt khác, mặc dù đạt được nhiều thành tựu đáng khích lệ, song so với các quốc gia khác nhất là các nước phát triển, về toàn cục vị trí chính trị (thể hiện qua

phong trào và đồng thời nhìn nhận những hạn chế, lý giải nguyên nhân trọng yếu của hạn chế đó là một nhiệm vụ quan trọng Nhiệm vụ này sẽ được người viết thực hiện ở Chương 3, cũng là chương cuối của Luận văn

3 Là từ viết tắt của Gender Empowerment Measurement, được dùng để đo sự đóng góp của nam giới và nữ giới trong lĩnh vực hoạt động chính trị và kinh tế tức là

Cùng với đó, từ nhận thức những thành công hay thất bại trong phong trào tham chính của phụ nữ Nhật đều có thể trở thành bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam, người viết sẽ dành một phần của Chương 3 để thực hiện nhiệm vụ này để tăng thêm giá trị thực tiễn cho đề tài nghiên cứu

4 Lịch sử nghiên cứu đề tài

Nhìn chung các công trình nghiên cứu về mối liên hệ giữa phụ nữ Nhật với chính trị không nhiều và đa dạng như các đề tài khác Cũng có những nghiên cứu

về mối liên hệ giữa phụ nữ và chính trị nhưng thường được đặt lồng ghép trong các tác phẩm viết về lịch sự phụ nữ như là một phần của lịch sử phát triển của phụ nữ Nhật

Việc đưa vấn đề “giới” vào chính trị học cũng như việc tiếp cận từ góc độ chính trị trong nghiên cứu phụ nữ ở Nhật Bản tương đối muộn Một trong những nơi đi đầu về nghiên cứu phụ nữ và vấn đề “giới” ở Nhật Bản là trung tâm nghiên

thảo khoa học về nghiên cứu vấn đề “giới” và Phụ nữ học Theo kết nghiên cứu từ hội thảo khoa học trên, góc nhìn từ chính trị trong nghiên cứu phụ nữ ở Nhật Bản còn rất mờ nhạt Hội thảo đã công bố công trình “Tổng kết các vấn đề của phụ nữ” khái quát tất cả công trình nghiên cứu liên quan tới phụ nữ Nhật Theo đó, các vấn

đề về “phong trào phụ nữ”, “lao động và việc làm”,… được nhắc tới rất nhiều song các vấn đề về “lĩnh vực chính trị” thì rất ít được nhắc tới đã minh chứng rõ nét chothực trạng này Trong khoảng 9000 tiêu đề của các bài nghiên cứu, các tiêu đề

có liên quan trực tiếp tới lĩnh vực chính trị như công trình nghiên cứu “Phụ nữ -

4

Trường Đại học nữ Ocha No Mizu (お茶の水女性大学) thành lập năm 1949 tại Tokyo, là một trong 2 trường Đại học nữ Quốc lập của Nhật Bản

5 Tác phẩm “Phụ nữ - Chế độ Thiên Hoàng và Chiến tranh” (女性・天皇制・戦争) được Trung tâm xuất bản Origin, xuất bản năm 1990

Kazuko biên tập, hay tác phẩm “Phụ nữ thay đổi chính trị”6 của tác giả Garasu Naoko là vô cùng hiếm hoi

Gần đây, vấn đề “giới” (Gender) đang trở thành vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu ở Nhật Bản quan tâm Các công trình nghiên cứu vấn đề giới trong mối liên hệ với lĩnh vực chính trị như cuốn “Phụ nữ và chính trị” của tác giả Mikanagi

liên hệ của phụ nữ với chính trị dường như chỉ tập trung tới hoạt động bầu cử và tranh cử trong khi có rất nhiều các biểu hiện khác nhau của việc “tham chính” Các hoạt động tham chính ở các biểu hiện khác như tham gia bộ máy chính quyền, đóng góp ý kiến tham gia soạn thảo Hiến pháp,… chưa được tập trung khai thác Các tài liệu điều tra về phụ nữ và sự tham gia chính quyền địa phương như công trình “Số lượng phụ nữ trúng cử trong cuộc bầu cử chính quyền ở địa phương” của tác giả Iwamoto Takekazu thực hiện năm 1999 có thể nói là rất mỏng Có một số nhà nghiên cứu đã điều tra, nghiên cứu về xã hội học địa phương tâp trung chỉ ra các thuộc tính, điểm đặc trưng của những người phụ nữ Nhật tham gia vào chính quyền địa phương, để từ đó đưa ra các số liệu về sự chênh lệch giữa nam và nữ giới trong lĩnh vực này (Oshino Bujiwara- 2001) chứ không đi sâu tìm hiểu quá trình diến tiến liên tục của phong trào tham chính của phụ nữ các hình thức đấu tranh đa dạng

Các Đảng chính trị có những ghi chép về quá trình hoạt động của các thành viên trong bộ máy chính quyền địa phương song đó chỉ dừng lại ở quá trình hoạt động của từng cá nhân và cơ chế, cách thức của Đảng chính trị trong việc lựa chọn

ra các ứng cử viên vào bộ máy chính quyền, chứ không chú trọng vào sự thay đổi trong số lượng, tỷ lệ nữ tham chính và chất lượng các hoạt động tham chính của phụ nữ

6 Tác phẩm “Phụ nữ thay đổi chính trị (女性が政治を変え) được công ty Shinsensha xuất bản năm 1990

7

Tác phẩm “Phụ nữ và chính trị” (女性と政治) được nhà xuất bản Shinhyoron xuất bản năm 1999