Phát triển quan điểm triết học của c mác và ph ăngghen về con người trong sự nghiệp đổi mới ở việt nam

Một số vấn đề tiếp tục đặt ra trong phát triển quan điểm triết học của C.Mác và Ph.Ăngghen về con người 72... Do vậy, việc trở lại với quan niệm của C.Mác và Ph.Ăngghen về con người và

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

LƯU THỊ HÀ

PHÁT TRIỂN QUAN ĐIỂM TRIẾT HỌC

CỦA C MÁC VÀ PH.ĂNGGHEN VỀ CON NGƯỜI TRONG SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

CHUYÊN NGÀNH TRIẾT HỌC

Mã số: 60 22 80

Hà Nội - 2008

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

LƯU THỊ HÀ

PHÁT TRIỂN QUAN ĐIỂM TRIẾT HỌC

CỦA C MÁC VÀ PH.ĂNGGHEN VỀ CON NGƯỜI TRONG SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC CHUYÊN NGÀNH TRIẾT HỌC

Mã số: 60.22.80

Người hướng dẫn khoa học:

TS PHẠM VĂN CHUNG

Hà Nội - 2008 \\

MỤC LỤC

Trang

CHƯƠNG 1 NHỮNG QUAN ĐIỂM CƠ BẢN CỦA C.MÁC VÀ

1.1 Một số quan điểm về con người trong lịch sử triết học trước

chủ nghĩa Mác

10

1.2 Những quan điểm cơ bản của C.Mác và Ph.Ăngghen về bản

chất con người và về phát triển con người

17

1.3 So sánh quan điểm của C.Mác và Ph.Ăngghen với một số quan

điểm của triết học phương Tây hiện đại về con người

35

CHƯƠNG 2 VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM CỦA C.MÁC VÀ

PH.ĂNGHEN VỀ CON NGƯỜI TRONG SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI

Ở VIỆT NAM

43

2.1 Khái lược quan điểm về con người trong cách mạng dân tộc -

dân chủ ở Việt Nam

43

2.2 Những yêu cầu và nội dung phát triển quan điểm của C.Mác

và Ph.Ăngghen về con người trong sự nghiệp đổi mới

50

2.3 Một số vấn đề tiếp tục đặt ra trong phát triển quan điểm triết

học của C.Mác và Ph.Ăngghen về con người

72

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong tiến trình phát triển lâu dài của lịch sử tư tưởng nhân loại, vấn đề con người - trên những góc độ khác nhau - từ lâu đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học Trong hệ thống triết học cổ đại Hy Lạp, La Mã,

Ấn Độ, Trung Quốc hay ở các hệ thống triết học cổ điển Đức , Anh, Pháp, người

lịch sử lại đặt ra và giải quyết vấn đề này một cách khác nhau Chính vì thế mà vấn đề con người luôn là đề tài mới mẻ và sẽ không bao giờ kết thúc Nền văn hoá văn minh của mọi thời đại sẽ góp thêm những “hạt” giá trị mới trong nhận thức về con người

Các nhà triết học trước đây đã cố gắng tìm kiếm sự khác biệt cơ bản của con người với các loài vật và đưa ra nhiều quan điểm khác nhau về con người Trên cơ sở kế thừa một cách có chọn lọc, có phê phán tư tưởng của các bậc tiền bối, C.Mác và Ph.Ăngghen đã xây dựng một học thuyết độc đáo, khoa học và đầy tính thuyết phục về con người Cho đến nay, học thuyết đó vẫn còn nguyên giá trị

Lịch sử phát triển của xã hội loài người đã chứng minh rằng, nền văn minh nhân loại càng phát triển cao bao nhiêu thì người ta càng nhận thức rõ ràng, sâu sắc về vai trò của con người bấy nhiêu Vào những năm cuối thế kỷ XX, những biến động lớn lao trên các lĩnh vực của đời sống xã hội càng làm cho vấn đề con người trở nên sôi động và bức xúc Đặc biệt trong công cuộc đổi mới ở nước ta, con người trở thành mục tiêu chiến lược và việc nghiên cứu con người có ý nghĩa thời sự cấp bách

Với việc xây dựng quan niệm duy vật về lịch sử, các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác đã tạo ra bước ngoặt cách mạng trong quan điểm về con người và bản chất con người, về mối quan hệ giữa con người, tự nhiên và xã hội, về vị trí và vai trò của con người trong tiến trình phát triển lịch sử nhân loại Kế thừa và vận

dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác về vấn đề con người, Đảng Cộng sản Việt Nam do Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập, ngay từ khi ra đời đã giương cao ngọn cờ độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, vì sự phát triển tự do, toàn diện của mỗi cá nhân Mục tiêu đó được thể hiện qua mỗi chặng đường lịch sử, tất cả là nhằm đem lại

“ấm no, hạnh phúc” cho “mọi lớp người” Để thực hiện mục đích đó, trong hệ thống quan điểm, đường lối của mình, Đảng ta đã khẳng định: Con người là nhân

tố cơ bản của sự phát triển nhanh và bền vững Vì vậy, trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của nhiều quốc gia trên thế giới, con người được xác định là nguồn lực đặc biệt so với các nguồn lực khác Ở nước ta, “chiến lược con người”

đã được đặt ở vị trí trung tâm của mọi chiến lược, nhân tố con người được khẳng định vừa là động lực, vừa là mục tiêu của sự phát triển kinh tế - xã hội Bởi vậy, muốn phát triển kinh tế - xã hội, thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh nhất thiết phải hiểu rõ quan điểm của các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác về con người qua đó tiếp thu , kế thừa, vận dụng và phát triển các quan điểm đó để đề ra đường lối , chủ trương, chính sách đúng đắn nhằm phát triển con người trong công cuộc đổi mới đất nước Trong di sản của Mác không ghi sẵn những câu trả lời, những giải đáp cho những vấn đề đặt ra của đời sống xã hội ngày nay, nhưng đã để lại cho hậu thế những tinh hoa giá trị vĩ đại,

đó chính là nhận thức duy vật lịch sử về con người

Trên cơ sở nhận thức đúng đắn quan điểm của C.Mác và Ph Ăngghen về con người từ đó thấy được sự kế thừa, vận dụng và phát triển sáng tạo những

phần thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội ở nước ta Do vậy, việc trở lại với quan niệm của C.Mác và Ph.Ăngghen về con người và phát triển quan niệm của các ông về con người trong sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam là vấn đề vừa có ý nghĩa lý luận

vừa có ý nghĩa thực tiễn Chính vì vậy mà chúng tôi chọn vấn đề “Phát triển

quan điểm triết học của C.Mác và Ph.Ăngghen về con người trong sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam” làm đề tài luận văn của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Vấn đề con người đã trở thành đề tài nghiên cứu của nhiều nhà triết học và nhiều nhà nghiên cứu lý luận Trong những năm gần đây, giới nghiên cứu lý luận nói chung, các nhà nghiên cứu triết học Mác - Lênin nói riêng, ở nước ngoài cũng như ở nước ta, luôn trở lại đề tài này dưới những góc độ khác nhau và những mục đích khác nhau

Xem xét vấn đề con người trong lịch sử triết học nói chung, trong triết học Mác nói riêng, đặt quan niệm của C.Mác và Ph.Ăngghen về con người trong tiến trình phát triển lịch sử tư tưởng triết học của nhân loại đã được các nhà nghiên cứu đề cập đến với nhiều công trình, nhiều tài liệu khác nhau như: “Con người

và phát triển con người trong quan niệm của C.Mác và Ph.Ăngghen” của Viện Nghiên cứu con người do PGS.TS Hồ Sĩ Quý chủ biên; “Con người và phát triển con người” của PGS.TS Hồ Sĩ Quý; “Sự hình thành con người” của GS Trần Đức Thảo; “Một số vấn đề về triết học - con người - xã hội” và “Nguồn nhân lực trong chiến lược kinh tế - xã hội ở nước ta đến năm 2000” của GS Nguyễn Trọng Chuẩn; “Triết học Mác về lịch sử” của TS Phạm Văn Chung; “Tư tưởng triết học

về con người” của Vũ Minh Tâm (chủ biên); “Sự hình thành con người với tư cách chủ thể sáng tạo” của PGS.PTS Nguyễn Văn Huyên; “Con người - Những ý kiến mới về một đề tài cũ” (do An Mạnh Toàn dịch); “Phát huy nhân tố con người trong phát triển lực lượng sản xuất ở Việt Nam hiện nay” của TS Phạm Công Nhất… Nhiều công trình và tài liệu nghiên cứu về con người theo quan niệm của các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác và quan điểm về con người, phát triển con người hiện nay nhưng ít có công trình nghiên cứu nào đi vào phân tích, làm

rõ sự phát triển lý luận của C.Mác và Ph.Ăngghen về con người trong sự nghiệp đổi mới ở nước ta Trong khuôn khổ của luận văn, chúng tôi chỉ tập trung khảo sát một số tác phẩm, tài liệu tiêu biểu liên quan trực tiếp đến đề tài

Đầu tiên là tác phẩm “Con người và phát triển con người trong quan niệm

của C.Mác và Ph.Ăngghen” của Viện Nghiên cứu con người do PGS.TS Hồ Sĩ

Quý làm chủ biên Tác phẩm là một phần kết quả nghiên cứu của Đề tài KX.05.01 thuộc Chương trình khoa học - Công nghệ cấp Nhà nước (giai đoạn

2001 - 2005) Nội dung chính của tác phẩm gồm hai phần:

Phần thứ nhất, chung quanh những luận điểm về con người và phát triển

con người trong quan điểm c ủa C.Mác và Ph.Ăngghen, tương ứng với các quan niệm đó là các trích dẫn tư tưởng của C.Mác và Ph.Ăngghen về chủ đề con người, về bản chất con người, về vấn đề giải phóng con người

Phần thứ hai, chung quanh di sản kinh điển nhìn từ thời đại ngày nay: ý

nghĩa thế giới quan và phương pháp luận đối với nhận thức và phát triển con người Trong phần này có một số bài viết tiêu biểu như: “Chủ nghĩa Mác - phương pháp luận nghiên cứu con người” của GS.VS.TSKH Phạm Minh Hạc,

“Triết học Mác - Lênin và cuộc cách mạng trong nhận thức vấn đề con người” của ThS Cao Đức Dũng, “Mấy tư tưởng lớn về con người trong “Bản thảo kinh

tế triết học năm 1844” của PGS.TS Hồ Sĩ Quý, “Tồn tại người trong học thuyết Mác về con người” của PGS.TS Đặng Hữu Toàn, “Chủ nghĩa Mác không bỏ quyên con người” của TS Lưu Minh Văn, “Học thuyết về con người và giải phóng con người” của PGS.TS Đặng Hữu Toàn hay bài viết “Sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọi người - tiêu chuẩn tối cao của tiến bộ xã hội” của PGS.TS Hồ Sĩ Quý và TS Nguyễn Anh Tuấn… Nói chung, những bài viết của các tác giả khác nhau đã phân tích và làm sáng tỏ nhiều quan niệm của C.Mác và Ph.Ăngghen xung quanh vấn đề con người và phát triển con người Tuy nhiên, tác phẩm chưa đề cập đến vấn đề phát triển quan điểm triết học của C.Mác và Ph.Ăngghen về con người trong sự nghiệp đổi mới ở nước ta hiện nay Nhưng tác phẩm có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc trong việc nhận thức và phát triển con người hiện nay

Tiếp theo là cuốn sách “Con người - Những ý kiến mới về một đề tài cũ”

của tập thể tác giả Liên Xô và Cộng hoà dân chủ Đức, do nhà xuất bản Đi-ét-xơ xuất bản năm 1982 do tác giả An Mạnh Toàn dịch, nhà xuất bản Sự thật xuất bản

năm 1986 Đây là một công trình phối hợp nghiên cứu của một số nhà khoa học Liên Xô và Cộng hoà dân chủ Đức, xuất phát từ quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, căn cứ vào những thành tựu mới nhất của nhiều ngành khoa học nghiên cứu về con người, cố gắng bằng con đường khái quát triết học trình bày những vấn đề cơ bản về con người, quá trình phát triển của con người từ thời đại xa xưa cho đến thời đại ngày nay, phân tích bản chất và những đặc trưng của con người khi mới xuất hiện, khi sống trong xã hội nguyên thuỷ, trong các xã hội có đối kháng giai cấp, trong xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa Cuối cùng, các tác giả đã đề cập đến những lý thuyết triết học tư sản hiện đại bàn về con người, phê phán, vạch ra những sai lầm, những điều nguy hại của các lý thuyết đó

Đây là một công trình nghiên cứu công phu, bao hàm nhiều lượng thông tin mới, phong phú, giúp độc giả hiểu rõ về con người theo quan điểm đúng đắn của chủ nghĩa Mác - Lênin Trên cơ sở những nội dung của cuốn sách, chúng ta

có thể dựa vào đó để nghiên cứu, vận dụng những quan điểm lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về con người nhằm thực hiện tốt sự nghiệp xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa ở nước ta trong giai đoạn cách mạng hiện nay

Tác phẩm “Tư tưởng triết học về con người” của tập thể tác giả thuộc

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội do Vũ Minh Tâm làm chủ biên đã trình bày một cách có hệ thống những tư tưởng triết học về con người trong lịch sử tư tưởng nhân loại Qua đó, người đọc có thể nhận thức được một cách có lôgíc và khoa học những quan điểm, tư tưởng triết học khác nhau về con người

Tuy nhiên, tác phẩm mới chỉ dừng lại ở việc trình bày các quan niệm, tư tưởng về con người trong lịch sử tư tưởng nhân loại nói chung mà chưa luận giải

sự phát triển những quan điểm , tư tưởng khoa học về con người trong thời đại hiện nay cũng như trong vấn đề xây dựng con người mới Việt Nam

Cũng nghiên cứu về vấn đề con người, gần đây, GS.VS Phạm Minh Hạc

cho xuất bản cuốn sách “Nghiên cứu con người và nguồn nhân lực đi vào công

nghiệp hoá, hiện đại hoá” Cuốn sách là công trình nghiên cứu tâm huyết và

công phu về con người của tác giả suốt 10 năm qua Nội dung cuốn sách tập trung trình bày khái quát lịch sử hình thành và phát triển của ngành khoa học xã hội nghiên cứu con người trên thế giới và ở Việt Nam; một số kết quả bước đầu trong chương trình nghiên cứu con người và nguồn nhân lực; một số đề xuất, kiến nghị về chiến lược, chính sách nhằm phát triển toàn diện con người và nguồn nhân lực Việt Nam trong giai đoạn cách mạng hiện nay

Cuốn sách có ý nghĩa lý luận và thực tiễn to lớn không chỉ là tài liệu tham khảo đối với người đọc, còn có giá trị lớn với các nhà hoạch định chiến lược, các nhà khoa học và quản lý công tác giáo dục, đào tạo; khoa học, công nghệ

Để nắm vững lý luận của các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác về con người,

chúng tôi còn nghiên cứu cuốn sách “Triết học Mác về lịch sử” của TS Phạm

Văn Chung Đây là chuyên đề tư tưởng triết học được tiếp cận theo phương pháp lôgíc, lịch sử, cung cấp nhiều tư liệu quan trọng cho người đọc về vấn đề lịch sử triết học nói chung và lịch sử hình thành tư tưởng của C.Mác và Ph.Ăngghen về con người nói riêng Cuốn sách còn giúp chúng ta nhận thức được quá trình hình thành tư tưởng lịch sử triết học của C.Mác, vai trò, chức năng và ý nghĩa phương pháp luận, nhiệm vụ bảo vệ và tiếp tục phát triển tư tưởng triết học lịch sử hiện nay

Gần đây nhất , Khoa Triết học thuộc Trường Đại học Khoa học xã hội và

Nhân văn - Đại học Quốc gia cho xuất bản giáo trình “Con người và phát triển

con người” của PGS.TS Hồ Sĩ Quý Nội dung giáo trình được chia làm ba phần,

cụ thể:

Phần thứ nhất, là một số vấn đề lý luận về con người và phát triển con

người Phần này, tác giả làm rõ những vấn đề cụ thể như khoa học về con người,

con người và phát triển con người trong quan niệm của chủ nghĩa Mác, nghiên cứu con người trước nhu cầu của sự phát triển

Phần thứ hai, là một số vấn đề phương pháp luận và phương pháp nghiên

cứu con người Trong phần này, tác giả giải quyết các vấn đề như con người là

trung tâm theo quan điểm của Anthropocentrism và quan điểm của UNDP; trình bày những hướng chủ yếu trong nghiên cứu con người

Phần thứ ba, là xây dựng con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu công

nghiệp hoá, hiện đại hoá Tác giả đã chỉ ra sự cần thiết xây dựng con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và nêu lên một số vấn đề thực tiễn trong phát triển con người

Cuốn sách được coi là giáo trình chính giúp cho sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành triết học nghiên cứu chuyên sâu về con người và phát triển con người một cách hệ thống với những tri thức mới nhất của thế giới

Có thể nói, nhìn một cách tổng quát, vấn đề con người trong lịch sử tư tưởng nhân loại, lý luận về con người của C.Mác và Ph.Ăngghen, những ý kiến

về phát triển con người trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nước ta

đã được khá nhiều tác giả trong và ngoài nước nghiên cứu từ những khía cạnh khác nhau với những mục đích khác nhau Các sách báo xung quanh vấn đề này

đã được công bố khá nhiều Tuy nhiên, vấn đề con người vẫn cần được làm sáng

tỏ thêm và trên nhiều bình diện của cuộc sống, vấn đề này cần tiếp tục được nghiên cứu Hơn nữa, việc tìm hiểu quan điểm triết học của C.Mác và Ph.Ăngghen về con người và sự phát triển những quan điểm đó có ý nghĩa lý luận và thực tiễn rất lớn Tuy nhiên, phát triển quan điểm triết học của C.Mác và Ph.Ăngghen về con người hiện nay có thể được hiểu dưới nhiều nội dung khác nhau: 1) Phát triển hình thức lý luận quan điểm triết học của các ông về con người; 2) Những quan điểm triết học của các ông về con người là cơ sở lý luận

để phát triển các khoa học khác nghiên cứu về con người; 3) Trên cơ sở nghiên cứu những quan điểm triết học của các ông về con người để vận dụng vào thực tiễn xây dựng con người Việt Nam hiện nay; 4) Phát triển còn là khả năng đặt ra những vấn đề để tiếp tục nhận thức, bổ sung và phát triển quan điểm triết học của các ông về con người Vì vậy, phát triển quan điểm triết học của C.Mác và