Phát huy vai trò giáo dục đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh trường cao đẳng công nghiệp hưng yên hiện nay

Chính vì những lý do trên và với mong muốn góp phần xây dựng nhà tr-ờng phát triển vững mạnh, ngày càng v-ơn cao, v-ơn xa hơn trong t-ơng lai, để ngày càng khẳng định uy tín, vị thế với

1

đại học quốc gia hà nội

trung tâm đào tạo, bồi d-ỡng giảng viên lý luận CHíNH TRị



nguyễn Thị ph-ơng hoa

phát huy vai trò giáo dục - đào tạo

trong phát triển nhân cách học sinh Tr-ờng cao đẳng công nghiệp H-ng yên

hiện nay

Chuyên ngành: Triết học

Mã số: 60 22 80 luận văn thạc sĩ triết học

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học

PGS,

Hà nội, 2008

2

Lời cam đoan

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của tôi, d-ới sự h-ớng dẫn của PGS, TS Nguyễn Văn Tài Các tài liệu và số liệu trong luận văn này là trung thực, đảm bảo tính khách quan, khoa học và có nguốn gốc rõ ràng

Hà Nội, ngày 1 tháng 10 năm 2008

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Ph-ơng Hoa

3

Mục Lục

Trang

Mở đầu 4

Ch-ơng 1 Những vấn đề lý luận về phát huy vai trò giáo

dục - đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên 10

1.1 Tiếp cận vấn đề phát triển nhân cách học sinh

Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên 10 1.2 Thực chất phát huy vai trò giáo dục - đào tạo trong

phát triển nhân cách học sinh ở Tr-ờng Cao đẳng

Ch-ơng 2 Tình hình và giải pháp cơ bản phát huy vai trò

giáo dục - đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh ở Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên

2.1 Tình hình phát huy vai trò giáo dục - đào tạo trong phát

triển nhân cách học sinh ở Tr-ờng Cao đẳng Công

2.2 Giải pháp cơ bản phát huy vai trò giáo dục - đào tạo

trong phát triển nhân cách học sinh ở Tr-ờng Cao

tố cơ bản để phát triển xã hội, tăng tr-ởng kinh tế nhanh và bền vững

Mục tiêu sự nghiệp giáo dục - đào tạo của đất n-ớc trong thời kỳ mới là

nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi d-ỡng nhân tài và phát triển nhân

cách Trong đó, mục tiêu của mọi quá trình giáo dục - đào tạo xét đến cùng

chính là hình thành và phát triển nhân cách con ng-ời , theo đó, các thế hệ trẻ Việt Nam thực sự kế tục đ-ợc sự nghiệp cách mạng khi đ-ợc rèn giũa vừa hồng, vừa chuyên nh- Chủ tịch Hồ Chí Minh hằng căn dặn

Từ sự nỗ lực của hệ thống giáo dục quốc dân nói chung, hệ thống tr-ờng

đại học, cao đẳng nói riêng trong thực hiện quan điểm của Đảng và t- t-ởng

Hồ Chí Minh về kết hợp giữa “dạy chữ” với “dạy người”, có thể thấy những thành tựu đạt đ-ợc là hết sức cơ bản Các cơ sở đào tạo trong cả n-ớc đều không chỉ quan tâm đến việc nâng cao chất l-ợng đào tạo về kiến thức, chuyên môn, mà còn quan tâm đến sự phát triển toàn diện cho học sinh, sinh viên Tuy nhiên, những hạn chế, bất cập trong việc giáo dục phát triển nhân cách cho ng-ời học cũng không phải là hiện t-ợng cá biệt Đó là một trong những lực cản rất lớn đối với sự nghiệp đổi mới để đ-a n-ớc ta tiếp cận nền kinh tế tiên tiến tr-ớc sự phát triển nh- bão táp của khoa học công nghệ và sự tác động ngày càng mạnh mẽ, đa diện của cơ chế thị tr-ờng; những vận hội và thách thức khi b-ớc vào hội nhập WTO…

đầy đủ của một số cán bộ, giáo viên về phát triển nhân cách học sinh, cho nên chỉ nhấn mạnh một chiều vào đào tạo kiến thức, chuyên môn Trong khi đó, tr-ớc những cơ hội và thách thức mới trên đà phát triển của mình, thì sự kết

hợp giữa dạy nghề với dạy ng-ời càng trở nên vô cùng cần thiết Tuy nhiên, chúng ta chỉ có thể khắc phục triệt để những hạn chế, bất cập trên khi làm rõ

cơ sở khoa học phát huy vai trò của giáo dục đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh của nhà tr-ờng, chỉ ra tính tất yếu, đặc điểm mang tính quy luật

và giải pháp hữu hiệu, mang tính hệ thống để hiện thực hoá quá trình đó

Chính vì những lý do trên và với mong muốn góp phần xây dựng nhà tr-ờng phát triển vững mạnh, ngày càng v-ơn cao, v-ơn xa hơn trong t-ơng lai, để ngày càng khẳng định uy tín, vị thế với các tr-ờng trong n-ớc và trong

khu vực, tác giả đã lựa chọn vấn đề khoa học về "Phát huy vai trò giáo dục

-đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên hiện nay” làm đề tài luận văn thạc sĩ triết học

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Sự nghiệp giáo dục - đào tạo luôn đ-ợc Đảng ta đặc biệt quan tâm, coi là một trong những quốc sách hàng đầu của toàn bộ sự nghiệp đổi mới xây dựng

đất n-ớc theo định h-ớng xã hội chủ nghĩa Tiếp theo các Đại hội tr-ớc, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng Cộng sản Việt Nam đã đề ra những

6

định h-ớng lớn cho sự phát triển giáo dục - đào tạo của đất n-ớc, trong đó dành riêng một mục về “Nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ, phát triển nguồn nhân lực” [19, tr.94-100]

Trong sự nghiệp phát triển giáo dục và đào tạo, vấn đề phát triển nhân cách học sinh luôn là vấn đề khoa học vô cùng quan trọng có ý nghĩa thiết thực nâng cao chất l-ợng hoạt động giảng dạy, nghiên cứu, học tập ở các nhà tr-ờng chuyên nghiệp Vấn đề này đã đ-ợc các nhà lý luận trong n-ớc nghiên cứu, trong đó có những công trình khoa học bàn đến nh-:

Ch-ơng trình KX.07 "Vấn đề con ng-ời trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá" (NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1997) đã tập tung bàn về vấn đề con ng-ời và vai trò của con ng-ời đối với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, từ đó nhấn mạnh vai trò của giáo dục - đào tạo trong nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi d-ỡng nhân tài

"Phát triển giáo dục, đào tạo, khoa học và công nghệ tạo nguồn nhân lực công nghiệp hoá" của Phạm Văn Khánh (Tạp chí Lịch sử Đảng) đề cập đến nội dung, biện pháp cơ bản trong phát triển sự nghiệp giáo dục - đào tạo và khoa học - công nghệ theo h-ớng tập trung tạo nguồn nhân lực cho sự nghiệp công nghiệp hoá đang đ-ợc đẩy mạnh hiện nay

“Xây dựng nhân cách học sinh, sinh viên Trường Cao đẳng Sư phạm Nha Trang hiện nay - thực trạng và giải pháp” của Vũ Thị Kim Oanh (Luận văn Thạc sĩ triết học, Hà Nội, 2006) đi sâu luận giải những đặc điểm nổi bật của

đối t-ợng sinh viên Tr-ờng Cao đẳng S- phạm Nha Trang, thực trạng công tác giáo dục nhân cách học sinh, sinh viên của nhà tr-ờng và đề xuât một số giải pháp khả thi nhằm nâng cao chất l-ợng giáo dục đó trong quá trình đào tạo

“Vấn đề xây dựng nhân cách cho học viên trong các tr-ờng sĩ quan Quân

đội nhân dân Việt Nam hiện nay” của Hoàng Đình Tỉnh (Luận văn Thạc sĩ triết học, Hà Nội, 2002) đã dựa trên cơ sở ph-ơng pháp luận triết học để giải quyết mối quan hệ giữa đào tạo và giáo dục nhân cách học viên ở các tr-ờng

có công trình chuyên biệt nào đề cập đến vấn đề phát huy vai trò giáo dục

-đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh ở các Tr-ờng Cao đẳng nói

chung, cũng nh- ở Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên nói riêng

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

Mục đích: Làm rõ những vấn đề lý luận - thực tiễn của phát huy vai trò

giáo dục - đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh ở Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên hiện nay, từ đó đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả quá trình này

Nhiệm vụ:

Làm rõ thực chất vấn đề phát triển nhân cách học sinh và phát huy vai trò giáo dục - đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh ở Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên

Phân tích thực trạng và những yêu cầu mới phát huy vai trò giáo dục -

đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh ở Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên hiện nay

Đề xuất những giải pháp cơ bản nhằm phát huy vai trò giáo dục - đào tạo

trong phát triển nhân cách học sinh ở Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên hiện nay

4 Đối t-ợng, phạm vi nghiên cứu

Về đối t-ợng nghiên cứu: tập trung vào khía cạnh ph-ơng pháp luận triết học của phát huy vai trò giáo dục - đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh

ở Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên

8

Về phạm vi nghiên cứu: tập trung khảo sát đối t-ợng học sinh đào tạo trung cấp, cao đẳng trong giai đoạn từ năm 2001 đến nay

5 Cơ sở lý luận – thực tiễn và ph-ơng pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của đề tài luận văn là những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lê-nin, t- t-ởng Hồ Chí Minh và hệ thống quan điểm, đ-ờng lối của Đảng, hệ thống chính sách và pháp luật của Nhà n-ớc về chiến l-ợc phát triển con ng-ời, về quốc sách giáo dục đào tạo và khoa học công nghệ Luân văn còn kế thừa những kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học gần

đây có liên quan mật thiết đến vấn đề nghiên cứu của đề tài

Cơ sở thực tiễn của đề tài luận văn là thực trạng giáo dục và đào tạo của Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên hiện nay, đặc biệt là các báo cáo, tài liệu tham khảo của Phòng Tổ chức cán bộ, Phòng Đào tạo, cũng nh- những công trình tổng kết thực tiễn khác có liên quan Đề tài còn dựa vào kết quả trực tiếp khảo sát, điều tra xã hội học của tác giả về vấn đề nghiên cứu

6 Đóng góp của luận văn

Về khoa học:

Góp phần làm rõ vấn đề phát huy vai trò giáo dục - đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh ở các tr-ờng cao đẳng và trung học chuyên nghiệp trong điều kiện hiện nay

9

Có thể dùng làm tài liệu tham khảo trong giảng dạy và nghiên cứu khoa học về những vấn đề liên quan

Về thực tiễn:

Làm cơ sở khoa học cho hoạt động đổi mới, nâng cao chất l-ợng đào tạo

ở Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên hiện nay

Có thể tham khảo trong quá trình nâng cao hiệu quả giáo dục toàn diện nhân cách học sinh thông qua nhiệm vụ đào tạo và các hoạt động xã hội phong phú, đa dạng của các các tr-ờng cao đẳng và trung học chuyên nghiệp trong điều kiện hiện nay

7 Kết cấu của luận văn

Luận văn gồm: mở đầu, 2 ch-ơng (4 tiết), kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục

10

Ch-ơng 1 những vấn đề lý luận về phát huy vai trò

giáo dục - đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên

1.1 Tiếp cận vấn đề phát triển nhân cách học sinh Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên

1.1.1 Nhân cách học sinh Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên

Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên được thành lập theo Quyết

định số 215/QĐ-BGDĐT ngày 14 tháng 1 năm 2008 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, trên cơ sở Tr-ờng Quản lý Kinh tế Công nghiệp Quá trình xây dựng và phát triển của nhà tr-ờng kể từ khi còn là Tr-ờng trung học đến nay đã đào tạo

được trên 50.000 cán bộ, công nhân kỹ thuật và cán bộ quản lý

Mục tiêu đào tạo của Tr-ờng là: Đào tạo ng-ời lao động có kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp ở trình độ cao đẳng và các trình độ thấp hơn, có đạo đức, l-ơng tâm nghề nghiệp, ý thức kỷ luật, tác phong công nghiệp, có sức khoẻ, tạo khả năng cho ng-ời lao động tìm việc làm

Nhiệm vụ chủ yếu của Tr-ờng là: Đào tạo cán bộ cao đẳng kinh tế kỹ thuật, trung cấp kinh tế kỹ thuật và công nhân kỹ thuật Tổ chức đào tạo các ngành học đ-ợc giao, đảm bảo chất l-ợng đào tạo toàn diện (phẩm chất, năng lực và thể chất) Tổ chức liên kết đào tạo với các tr-ờng Đại học trong hệ thống giáo dục quốc dân nhằm đáp ứng nhu cầu cung cấp nguồn nhân lực cho ngành công nghiệp và cho xã hội Tổ chức hoạt động nghiên cứu khoa học phục vụ đào tạo, phục vụ sản xuất kinh doanh, phát triển kinh tế xã hội, phát triển sự nghiệp giáo dục - đào tạo

Ngành nghề đào tạo của Tr-ờng là:

- Đào tạo trung học, trình độ cao đẳng, gồm:

1 Hạch toán kế toán

11

2 Công nghệ kỹ thuật điện - điện tử

3 Công nghệ may thời trang

- Đào tạo trung học, trình độ trung cấp chuyên nghiệp, gồm:

1 Hạch toán kế toán

2 Công nghệ thông tin

3 Trung cấp điện công nghiệp và dân dụng

4 Trung cấp điện tử

- Đào tạo trung cấp nghề (Do Sở Lao động, Th-ơng binh và Xã hội quản

5 Điện công nghiệp và dân dụng bậc 3/7

Cơ cấu tổ chức của tr-ờng hiện nay gồm: Hiệu tr-ởng; các Phó Hiệu tr-ởng; các phòng chức năng: Phòng Đào tạo, Phòng Hành chính – Tổ chức, Phòng Tài chính - Kế toán, Phòng Công tác học sinh, sinh viên và Phòng Quản trị đời sống; các khoa: Khoa Kinh tế, Khoa Công nghệ thông tin, Khoa khoa học cơ bản, Khoa Điện, Khoa Công nghệ may thời trang và Tổ giáo viên Mác – Lênin; các cơ sở phục vụ đào tạo: X-ởng thực hành, X-ởng tr-ờng, Th- viện; các lớp học sinh, sinh viên với l-u l-ợng khoảng 4.000 đến 5.000

Việc khảo cứu những đặc điểm của học sinh, sinh viên Tr-ờng Cao đẳng

Công nghiệp H-ng Yên là cần thiết để tiếp cận nhân cách đối t-ợng này

Về lứa tuổi, đó là những thanh niên có tuổi đời từ 18 đến 22, có trình độ

văn hóa tốt nghiệp trung học phổ thông hoặc trung học bổ túc văn hóa, có t-

ý hoặc ngại rèn luyện, khó phân định và lựa chọn giữa giá trị với phản giá trị

Do vậy, nếu không có sự quản lý, giáo dục chặt chẽ của gia đình, nhà tr-ờng

và xã hội thì rất có thể dẫn đến sự phát triển không tốt về mặt nhân cách của không ít học sinh, sinh viên Công tác giáo dục của Tr-ờng cần quan tâm xây dựng nhân cách học sinh, sinh viên theo h-ớng phát huy những -u điểm vốn

có của tuổi trẻ, củng cố niểm tin, định h-ớng giá trị đúng đắn, khơi dậy tiềm năng sáng tao giúp cho học sinh, sinh viên có thể tự nhận thức đ-ợc bản thân mình, tự đánh giá khả năng của mình về mọi mặt

Về xu thế h-ớng nghiệp, tuy có nhiều ngành học, bậc học khác nhau, cả

sinh viên cao đẳng, học sinh trung học chuyên nghiệp và học sinh trung cấp nghề, nh-ng hầu hết học sinh, sinh viên đều xác định đ-ợc xu h-ớng nghề nghiệp của mình sau này chính là những cán bộ, nhân viên kinh tế, kỹ thuật nghiệp vụ và công nhân kỹ thuật trong t-ơng lai Đó là thuận lợi cơ bản để mỗi ng-ời xác định cần phấn đấu hết mình để có trình độ chuyên môn, tay nghề cao đáp ứng yêu cầu công việc ở các doanh nghiệp, của xã hội trong thời

kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất n-ớc Mặt khác, đại đa số học sinh, sinh viên đều xác định đúng mục tiêu và ph-ơng h-ớng phấn đấu toàn diện để trở thành những con ng-ời có nhân cách tốt Tuy nhiên, học sinh, sinh viên của Tr-ờng, cũng nh- ở các tr-ờng cao đẳng và trung học chuyên nghiệp khác trong hệ thống giáo dục quốc gia, có trình độ học vấn đầu vào còn thấp Hầu hết đều thuộc đối t-ợng học sinh thi vào các tr-ờng đại học không đủ

13

điểm và chính điều này đã tạo nên tâm lý thiếu yên tâm trong học tập của một

số học sinh, sinh viên, thậm chí có người nhập học chỉ với tính chất “học tạm”, “ học cho bố, mẹ ”… và rất nhiều lý do thiếu lành mạnh khác Điều này

đã gây không ít ảnh h-ởng tiêu cực tới việc học tập cũng nh- quá trình phát triển, hoàn thiện nhân cách học sinh, sinh viên của Tr-ờng

Về điều kiện và môi tr-ờng học tập, đại bộ phận học sinh, sinh viên xuất

thân từ gia đình lao động Tiềm lực kinh tế gia đình của một số học sinh, sinh viên tuy ch-a khá giả, nh-ng các gia đình đều đáp ứng những nhu cầu cơ bản, các chi phí cần thiết cho học tập và sinh hoạt, nên ý thức phấn đấu trong học tập cơ bản là tốt Hơn nữa, đ-ợc học tập tại một nhà tr-ờng giàu truyền thống, với hệ thống cơ sở vật chất khá khang trang phục vụ cho hoạt động dạy và học, luôn nhận đ-ợc sự quan tâm giúp đỡ và tạo điều kiện của Đảng ủy, Ban Giám hiệu, lại có đội ngũ giáo viên cơ bản có trình độ chuyên môn tốt, nhiệt tình, yêu nghề… nên hầu hết học sinh của Tr-ờng đều có ý thức ham học tập, rèn luyện, chấp hành tốt nội quy, quy chế của Tr-ờng cũng nh- đ-ờng lối, chủ tr-ơng của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà n-ớc Hơn nữa, do đứng chân trên những địa bàn có sự phát triển mạnh và năng động về kinh tế - xã hội, giàu ngành nghề truyền thống là H-ng Yên và Bắc Ninh, nên học sinh của Tr-ờng có thuận lợi rất lớn trong h-ớng nghiệp và có môi tr-ờng thực tiễn

để nhanh nhạy tiếp thu cái mới Tuy nhiên, trong điều kiện của cơ chế thị tr-ờng và hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay, học sinh, sinh viên của Tr-ờng cũng dễ bị tác động bởi những yếu tố tiêu cực, nhất là những tệ nạn xã hội phổ biến đang tác động mạnh đến lứa tuổi thanh niên

Những đặc điểm nói trên đã quy định những đặc tr-ng cơ bản của nhân

cách học sinh, sinh viên Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên

Nhân cách nói chung và nhân cách học sinh, sinh viên nói riêng có thể

đ-ợc tiếp cận ở rất nhiều góc độ khoa học nh- triết học, nhân học, tâm lý học, sinh học, xã hội học Tuy nhiên, nhìn d-ới góc độ triết học, tiếp cận nhân cách cần vạch rõ hai góc độ của nó: một mặt, đó là sản phẩm tác động giữa

14

con ng-ời với hoàn cảnh, trong đó “con người tạo ra hoàn cảnh đến mức nào thì hoàn cảnh cũng tạo ra con người đến mức ấy” [42, tr.55] Mặt khác, nhân cách bao giờ cũng là một mẫu hình con ng-ời nhất định đ-ợc xây dựng một cách tự giác, là sản phẩm của quá trình giáo dục và mang dấu ấn của các nền văn hoá khác nhau Xét đến cùng, giáo dục một ph-ơng thức cơ bản nhất để hình thành và phát triển nhân cách đáp ứng nhu cầu phát triển xã hội

Nếu nh- cá nhân là khái niệm phân biệt sự khác nhau giữa cá thể với giống loài thì nhân cách là khái niệm dùng để chỉ sự khác biệt giữa các cá nhân Cá nhân khác với xã hội bởi sự hiện diện của nó ở từng con ng-ời cụ thể, còn mỗi cá nhân lại khác nhau bởi nhân cách của mình Trong tâm lý học,

nhân cách là một vấn đề rất lớn, đ-ợc tách hẳn thành một môn học - tâm lý

học nhân cách Theo A-G-Côvaliôp, nhân cách là con ng-ời với t- cách là kẻ

cung cấp toàn bộ thuộc tính và phẩm chất tâm lý, quy định các hình thức hoạt

động và hành vi có ý nghĩa xã hội Nói cách khác, nhân cách chính là một bộ mặt tâm lý của mỗi con ng-ời cụ thể Trong xã hội, diện mạo tâm lý riêng của một ng-ời nổi bật lên một nhân cách công dân, và xây dựng nhân cách chính

là tạo ra những con ng-ời vừa có đạo lý, vừa có nhân lý, vừa có công lý

Theo quan điểm giáo dục học, nhân cách đ-ợc định nghĩa nh- sau:

"Nhân cách là tổ hợp những đặc điểm, những thuộc tính tâm lý của cá nhân, biểu hiện bản sắc và giá trị của con ng-ời"[51, tr.170] Từ điển tiếng Việt cũng nêu định nghĩa: "Nhân cách là t- cách và phẩm chất của con ng-ời"[52].Ngày nay, một số nhà khoa học còn đ-a ra quan niệm t-ơng đối tổng hợp và rộng rãi hơn về nhân cách: Nhân cách là toàn bộ những năng lực và phẩm chất xã hội – sinh lý – tâm lý tạo thành một chỉnh thể mà nhờ đó mỗi cá nhân có thể đóng vai trò chủ thể tự ý thức, tự đánh giá, tự khẳng định và tự điều chỉnh mọi hoạt động của mình

Tiếp cận khái quát các quan niệm trên đây d-ới góc độ ph-ơng pháp luận

của chủ nghĩa duy vật biện chững và duy vật lịch sử cho thấy: Thứ nhất, bàn

đến nhân cách tr-ớc hết phải bàn đến toàn bộ các tố chất của con ng-ời trong

15

tính chỉnh thể của nó, bao gồm các tố chất bên trong gọi là phẩm chất, và toàn

bộ khả năng bộc lộ ra bên ngoài gọi là năng lực Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nhiều lần khái quát trong quan niệm của Ng-ời về Đức và Tài hoặc Hồng và

Chuyên để chỉ hai mặt cơ bản của nhân cách Thứ hai, nói đến nhân cách dứt

khoát phản bàn đến mối quan hệ của nó với các tiền đề sản sinh ra nó, tức là

hoàn cảnh nảy sinh nhân cách, cũng nh- quá trình giáo dục Nh- Chủ tịch Hồ Chí Minh khái quát: Ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyện càng trong

Thứ ba, nói đến nhân cách không thể tách khỏi nói đến vai trò xã hội của nó

với t- cách chủ thể các quan hệ xã hội, chủ thể của mọi hoạt động ng-ời, từ hoạt động nhận thức đến hoạt động thực tiễn Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng

định rằng, muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội thì không thể chỉ bằng những con ng-ời chung chung trừu t-ợng, mà phải có con ng-ời xã hội chủ nghĩa

Nh- vậy, nhân cách gồm tổng hòa những phẩm chất và năng lực con ng-ời trong một chỉnh thể, vừa là sản phẩm của hoàn cảnh và quá trình giáo

dục, vừa hợp thành nhân tố ng-ời với t- cách chủ thể nhận thức và cải tạo thế giới Theo đó, nhân cách học sinh, sinh viên là sự tổng hòa những phẩm chất,

năng lực của mỗi ng-ời trong tính chỉnh thể của nó, đ-ợc hình thành trực tiếp trong quá trình giáo dục - đào tạo, nhằm đáp ứng nhu cầu học tập, rèn luyện tại tr-ờng và chuẩn bị cho hoạt động thực tiễn theo mục tiêu, yêu cầu đào tạo

Việc xác định đặc tr-ng của mỗi một lớp nhân cách không những căn cứ

vào loại hình hoạt động xã hội mà còn căn cứ vào tính chất, trình độ của hoạt

động ấy Nhân cách học sinh, sinh viên Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng

Yên tr-ớc hết thuộc lớp nhân cách đối t-ợng đ-ợc đào tạo trong hệ thống giáo dục quốc gia, với chuyên ngành đào tạo thực hành kỹ thuật công nghiệp, trình

độ đào tạo ở bậc cao đẳng và trung cấp, nên mang đậm những đặc tr-ng phản

ánh lĩnh vực và trình độ đào tạo ấy Mặt khác, những đặc tr-ng này không tách rời các tiêu chí chung của các lớp nhân cách lớn hơn bao chứa nó: nhân cách học sinh, sinh viên, nhân cách thanh niên Việt Nam, nhân cách con ng-ời Việt Nam mới trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam

16

xã hội chủ nghĩa Nói khái quát, đó là sự tổng hòa giữa cái phổ biến với cái

đặc thù và cái đơn nhất Những đặc tr-ng cơ bản của nhân cách học sinh, sinh viên Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên đ-ợc thể hiện rõ ở cả hai mặt phẩm chất và năng lực

Phẩm chất là một mặt không thể thiếu cấu thành giá trị tự thân của từng

nhân cách mang đặc tr-ng của một lớp nhân cách nhất định, biểu hiện ở những đặc tính quý báu bên trong trong đ-ợc tích lũy từ cuộc sống Có thể khái quát những phẩm chất cơ bản nh- phẩm chất chính trị - đạo đức, phẩm

chất trí tuệ, phẩm chất tâm – sinh lý Theo tiêu chí đó, phẩm chất của học

sinh, sinh viên Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên đ-ợc cụ thể hóa

gồm: Về phẩm chất chính trị, đó là giàu lòng yêu n-ớc, yêu chủ nghĩa xã hội, tin t-ởng vào sự lãnh đạo của Đảng, vào sự thắng lợi của sự nghiệp đổi mới,

có lý t-ởng sống cao đẹp, tinh thần tự c-ờng dân tộc, ý thức đầy đủ về trách nhiệm công dân, ý thức chấp hành kỷ c-ơng pháp luật Về đạo đức, đó là lòng trung thực, l-ơng thiện, tình th-ơng yêu con ng-ời và lòng nhân hậu, lối sống trong sạch và lành mạnh Về trí tuệ, đó là có tri thức toàn diện và chuyên sâu, tích cực học tập để trở thành những ng-ời lao động lành nghề có kỹ thuật cao

Về bản lĩnh, đó là biết th-ờng xuyên rèn luyện thể lực và trí lực, làm chủ bản thân, biết v-ợt khó v-ơn lên, dám đấu tranh chống lại sự bất công, chống lại

những hành vi sai trái Đặc biệt trong nhân cách học sinh, sinh viên thì phẩm

chất trí tuệ và phẩm chất chính trị - đạo đức là những yếu tố nổi trội, bởi đây

là tiền đề tối cần thiết trong quá trình học tập và rèn luyện tại tr-ờng

Năng lực cũng là một mặt cơ bản cấu thành nhân cách Về thực chất đó

là sự thể hiện, bộc lộ ra của các yếu tố tiềm năng bên trong Phẩm chất con ng-ời chỉ đ-ợc bộc lộ ra bằng năng lực ứng xử, hoạt động t-ơng ứng Do vậy, cấu trúc của năng lực t-ơng dung với từng thành phần của cấu trúc phẩm chất Mặt khác, có thể xem xét các góc độ thể hiện gồm: năng lực nhận thức và năng lực hành động, năng lực t- duy lý luận và năng lực hoạt động thực tiễn, năng lực tái tạo và năng lực sáng tạo, năng lực lãnh đạo - quản lý và năng lực

17

chuyên môn nghiệp vụ Trong hệ thống năng lực của học sinh, sinh viên

Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên, năng lực nhận thức, t- duy và năng

lực rèn luyện, ứng xử là những yếu tố nổi trội, liên quan trực tiếp đến kết quả học tập và rèn luyện theo mục tiêu, yêu cầu đào tạo Năng lực ấy đ-ợc biểu hiện tổng hợp ở các khả năng tiếp thu và tích lũy kiến thức, thông tin, khả năng chọn lọc, xử lý thông tin, vận dụng vào thực tiễn, có khả năng thích nghi với sự phát triển tri thức khoa học kỹ thuật, bản lĩnh v-ợt qua những khó khăn, thử thách trong học tập tại tr-ờng và đảm nhiệm c-ơng vị công tác sau này Việc đánh giá năng lực của học sinh, sinh viên, cần đặc biệt dựa vào kết quả công việc, tính độc lập và khả năng sáng tạo trong lĩnh hội những kiến thức cơ bản, có sự hiểu biết sâu rộng, có hiểu biết cơ bản, vững chắc, có năng lực chuyên môn vững vàng, có óc phân tích, có khả năng tìm tòi, biết vận dụng những kiến thức đ-ợc học vào công việc thực tế sau khi ra tr-ờng

Khi nói đến phẩm chất và năng lực có nghĩa là nói tới đức và tài Do vậy, muốn trở thành con ng-ời có nhân cách tốt thì phải phát triển tốt cả hai mặt

đó Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nhấn mạnh nhân cách của con ng-ời bao gồm hai mặt đức và tài, trong đó đức là cái gốc, tài là quan trọng; ng-ời có tài mà không có đức là ng-ời vô dụng, ng-ời có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó Đức đ-ợc hiểu là đạo đức, song đó không phải là đạo đức thủ cựu

mà là đạo đức mới, đạo đức vĩ đại, tuyệt nhiên không phải vì danh vọng cá nhân mà vì lợi ích chung của Đảng, của dân tộc, của loài ng-ời Tài đ-ợc hiểu

là năng lực của con ng-ời để giải quyết nhiệm vụ đ-ợc giao phó, đ-ợc thể hiện tập trung ở trình độ văn hóa, khoa học kỹ thuật và lý luận Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định rõ: phẩm chất, năng lực của cong ng-ời không phải sẵn

có, cũng không phải trên trời rơi xuống, mà do sự đấu tranh, rèn luyện bền bỉ hàng ngày để đ-ợc hình thành phát triển, củng cố Với tinh thần đó, quá trình phát triển nhân cách học sinh, sinh viên Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên cũng chính là quá trình không ngừng phấn đấu về mọi mặt để trở thành con ng-ời toàn diện về cả phẩm chất và năng lực

18

1.1.2 Phát triển nhân cách học sinh Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên

Quá trình tr-ởng thành của mỗi ng-ời là quá trình hình thành, phát triển

và định hình của nhân cách thông qua hoạt động thực tiễn hết sức phong phú,

đa dạng, đồng thời thông qua quá trình xử lý những quan hệ xã hội đa chiều trong cuộc sống và đặc biệt là thông qua quá trình giáo dục có mục đích, có

tính tự giác cao Nh- vậy, giáo dục - đào tạo là một ph-ơng thức cơ bản, là

con đ-ờng ngắn nhất, hiệu quả nhất nhằm phát triển nhân cách Nghiên cứu

về quá trình phát triển nhân cách học sinh ở các nhà tr-ờng không thể tách rời

ba nhân tố quan trọng trên, cũng có nghĩa là nghiên cứu quan hệ hết sức phong phú, phức tạp và đa dạng nhiều chiều của con ng-ời với hoàn cảnh và con ng-ời với chính con ng-ời

Tr-ớc hết, con ng-ời và nhân cách con ng-ời chủ yếu là sản phẩm của hoàn cảnh, của môi tr-ờng, của xã hội, đồng thời chính con ng-ời lại là chủ

thể biến đổi và cải tạo hoàn cảnh đó Song, tiền đề đầu tiên để hình thành nhân cách phải dựa trên cơ sở sinh học, tức là phải coi nhân cách nh- một con

ng-ời có sự phát triển đầy đủ, không khiếm khuyết về cơ thể, giác quan và khả năng t- duy Đây chính là tiền đề vật chất, là yếu tố sinh học không thể thiếu

Sự tăng tr-ởng về l-ợng và sự biến đổi về chất trong nhân cách con ng-ời ở một chừng mực nhất định phụ thuộc vào những khả năng mầm mống, những

tố chất bẩm sinh đ-ợc di truyền Tuy nhiên, cho dù các yếu tố vật chất ấy có

đầy đủ, hoàn thiện đến đâu thì vẫn chỉ là điều kiện cần, bởi vì nhân cách đ-ợc

hình thành cùng với sự phát triển của cá nhân cả về mặt thể chất và về những kinh nghiệm xã hội đ-ợc tích hợp trong quá trình giao tiếp xã hội, chịu sự quy

định của hoàn cảnh xã hội Nếu chỉ có tiền đề sinh học không thôi thì ch-a đủ

để con người trở thành nhân cách đúng với ý nghĩa: “Trong tính hiện thực của

nó, bản chất con người là tổng hòa những quan hệ xã hội” [43, tr.11]

Đa số các nhà nghiên cứu cho rằng, khi mới sinh ra con ng-ời chỉ là một cá thể, ch-a phải một nhân cách hoàn chỉnh: "Nhân cách cũng không có sẵn

hệ tr-ớc truyền lại V.I Lênin từng khẳng định rằng, cùng với dòng sữa mẹ, con ng-ời hấp thụ tâm lý, đạo đức của xã hội mà chính nó là thành viên; và chính nhờ các mối quan hệ xã hội với giới tự nhiên, với di sản vật thể và phi vật thể do các thế hệ tạo ra, với các thành viên khác trong cộng đồng xã hội

mà con ng-ời gắn bó với nhau; đồng thời thông qua các hoạt động sống mà nhân cách của con ng-ời hình thành và phát triển

Đóng vai trò điều kiện đủ của sự hình thành và phát triển nhân cách chính là hoàn cảnh xã hội Những vòng cộng đồng xã hội rộng hẹp khác nhau,

mà điển hình là gia đình, nhà tr-ờng và xã hội, với những truyền thống, những giá trị văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần khác nhau thì có sự t-ơng tác không nh- nhau đối với sự phát triển nhân cách Những yếu tố về hoàn cảnh sống, phong tục tập quán, hoạt động tập thể có ý nghĩa hết sức to lớn trong sự phát triển của nhân cách, song đó là môi tr-ờng rộng, tính tổ chức không chặt chẽ nên chắc chắn hiệu quả tác động không bằng nhà tr-ờng Gia đình có tác

động trực tiếp hơn so với nhà tr-ờng, song lại bị hạn chế về ph-ơng diện quảng bá các giá trị xã hội - tiền đề để nhân cách tích lũy kinh nghiệm xã hội

rộng rãi Do đó, tác động của nhà tr-ờng giữ vai trò đặc biệt với t- cách cầu

nối giữa gia đình với xã hội Hơn nữa, mỗi cá nhân có một hoàn cảnh và môi

tr-ờng sống không lặp lại hoàn toàn ở cá nhân khác, và chính điều này tạo nên nét độc đáo của từng nhân cách cũng nh- từng lớp nhân cách Quá trình phát triển nhân cách, theo đó, diễn ra một cách biện chứng giữa hai bình diện: một

là sự t-ơng tác giữa con ng-ời với hàon cảnh xã hội theo những quy luật

tuổi Đó chính là quá trình hình thành và phát triển nhân cách của mỗi con

ng-ời, đ-ợc biểu hiện qua hai nhóm dấu hiệu cơ bản: dấu hiệu phát triển về mặt tâm – sinh lý và dấu hiệu phát triển về mặt kinh nghiệm xã hội

Quan niệm về phát triển nhân cách còn phải vạch rõ ph-ơng thức và

khuynh h-ớng cơ bản của tiến trình phát triển Tiến trình phát triển nhân cách

con ng-ời nói chung có thể đ-ợc phân định thành các giai đoạn chủ yếu sau: Giai doạn vị thành niên phát triển mạnh về thể chất và từng b-ớc tiếp nhận những kinh nghiệm xã hội Giai đoạn thanh niên bắt đầu định hình và hoàn thiện tâm – sinh lý, phát triển những yếu tố thể chất theo h-ớng chuyên hóa nghề nghiệp xã hội, đồng thời tiếp thụ và phân tích các kinh nghiệm xã hội Giai đoạn trung niên ít có b-ớc nhảy vọt về tâm – sinh lý, mà có sự định hình lớn về mặt xã hội, có thể tự khái quát hóa kinh nghiệm xã hội Giai đoạn ng-ời cao tuổi bắt đầu có sự thoái hóa về mặt thể chất, song giàu kinh nghiệm xã hội và biết tổng kết kinh nghiệm sống, tất nhiên dễ bảo thủ và trì trệ

Từ cách tiếp cận trên, có thể lý giải quá trình phát triển nhân cách học sinh, sinh viên Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên ở cả ba bình diện cơ bản: nội dung phát triển, ph-ơng thức phát triển và tiến trình phát triển

21

Trong nội dung phát triển nhân cách học sinh, sinh viên Tr-ờng Cao

đẳng Công nghiệp H-ng Yên, sự phát triển tâm - sinh lý trong thời gian học

tại tr-ờng tuy không bộc lộ những b-ớc nhảy vọt lớn, song cần thấy rõ sự định hình về thể chất cùng các phẩm chất tâm lý cá nhân Đặc biệt, cần nhấn mạnh

sự phát triển các yếu tố mới về mặt thể chất đáp ứng yêu cầu hoạt động của chuyên môn ký thuật theo chuyên ngành đào tạo Mặt khác, đây cũng là lớp nhân cách đang phát triển rất mạnh những phẩm chất tâm lý xã hội nh-: ứng

xử - giao tiếp trong tập thể, thích nghi và phản biện với tâm trạng và d- luận tập thể, khẳng định vị thế cá nhân trong tập thể, chịu trách nhiệm cá nhân và

đòi hỏi quyền của cá nhân Theo đó, phát triển nhân cách học sinh, sinh viên Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên cũng chính là quá trình tạo nền tảng tâm - sinh lý cho sự khẳng định b-ớc chuyển hẳn của họ từ lứa tuổi vị thành niên sang lứa tuổi thanh niên

Sự phát triển kinh nghiệm xã hội trong nhân cách học sinh, sinh viên

Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên mang nội dung rất rộng lớn, bao hàm những b-ớc nhảy vọt mạnh mẽ và liên tục, với biên độ rộng và tốc độ cao, trong đó nổi trội nhất ở những mặt cơ bản d-ới đây:

Về mặt chính trị ” xã hội, đó là ngày càng thấm nhuần hệ t- t-ởng cách

mạng của Đảng, tự giác phấn đấu trong tổ chức chính trị – xã hội của thanh niên là Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh; không ngừng tu d-ỡng, rèn luyện đạo đức, lối sống trên cơ sở những chuẩn mực giá trị đã và đang hình thành; ngày càng khẳng định và phát huy đầy đủ hơn vị thế xã hội của một công dân, ý thức đầy đủ hơn quyền và nghĩa vụ pháp lý của mình Mỗi học sinh, sinh viên học tập tại tr-ờng ngày càng xác định rõ hơn mục tiêu học tập tại tr-ờng là để chuẩn bị hành trang cho các b-ớc lập nghiệp sau này Tuy nhiên, trong điều kiện hiện nay, tr-ớc những biến động của tình hình kinh tế, chính trị và xã hội, những tác động của cơ chế thị tr-ờng đã làm ảnh h-ởng không nhỏ đến t- t-ởng, đạo đức và lối sống của không ít sinh viên Vì vậy, quá trình phát triển kinh nghiệm xã hội trong nhân cách học sinh, sinh viên

22

Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên còn bao hàm quá trình xây dựng, củng cố niềm tin, định hình về mặt chính trị – xã hội gắn với đấu tranh phê phán các phản giá trị để mỗi ng-ời sau khi ra tr-ờng có đủ phẩm chất và năng lực, vững vàng trong cuộc sống, hoà nhập đ-ợc vào mọi quan hệ chính trị, kinh tế, xã hội, văn hoá, đạo đức, giao tiếp cộng đồng…

Về mặt t- duy lý luận, quá trình phát triển nhân cách học sinh, sinh viên

Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên tr-ớc hết là quá trình không ngừng nâng cao tri thức khoa học và năng lực nhân thức để hình thành thế giới quan

và ph-ơng pháp luận khoa học Trên cơ sở đó, mỗi học sinh, sinh viên không ngừng tự đổi mới cách nhìn, tầm nhìn, cách t- duy, cách nhận thức cho phù hợp, tăng khả năng lý giải, phân tích sự vận động phát triển của đời sống hiện thực Chính thông qua những b-ớc phát triển mới về năng lực t- duy và năng lực nhận thức khoa học mà mỗi sinh viên nâng cao đ-ợc nhận thức chính trị, t- t-ởng, tự giác nâng cao trình độ t- duy lý luận của mình, trong đó sự định hình về thế giới quan duy vật và ph-ơng pháp luận biện chứng là một nội dung cực kỳ quan trọng Bởi lẽ, thế giới quan là hệ thống tổng hợp những quan

điểm cơ bản nhất, khái quát nhất của con ng-ời về thế giới, bao gồm cả thế giới bên ngoài (tự nhiên xã hội) và thế giới bên trong của con ng-ời (t- t-ởng, tình cảm, niềm tin và lý t-ởng, ph-ơng châm xử thế và những nguyên tắc hành

động) Đó chính là sự phản ánh toàn cục của ngoại giới vào ý thức, là quan niệm của bản thân, vị trí của bản thân trong thế giới, cũng là thái độ của con ng-ời với chính mình, với thực tại khách quan Ph-ơng pháp luận là một hệ thống các quan điểm có tính chất nguyên tắc đ-ợc chủ thể lấy làm tiền đề xuất phát cho việc lựa chọn các ph-ơng pháp tác động vho phù hợp vào đối t-ợng

Sự định hình thế giới quan khoa học và ph-ơng pháp luận biện chứng đối với học sinh, sinh viên Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên không chỉ là một trong những kiến thức cơ bản cần đ-ợc đào tạo, mà còn thực sự là kim chỉ nam cho hành động, biến chuyển từ tri thức thành ph-ơng pháp, biết sử dụng tri thức một cách tổng hợp và có hệ thống, dùng ph-ơng pháp đó để phân tích hiện t-ợng làm cho nhận thức đạt trình độ sâu sắc hơn

23

Về mặt bằng học vấn và chuyên môn nghề nghiệp, sự phát triển nhân

cách học sinh, sinh viên Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên thể hiệp tập trung ở cả quá trình không ngừng tích luỹ hệ thống kiến thức khoa học cơ bản

và khoa học chuyên ngành, cũng nh- hệ thống kỹ năng kỹ xảo nghề nghiệp ngày càng thuần thục Bản thân nội dung ch-ơng trình đào tạo ở bậc cao đẳng

và trung học tại Tr-ờng đã chứa đựng nội dung trang bị hệ thống kiến thức cơ bản, kiến thức chuyên ngành cũng nh- trang bị cơ bản về hệ thống kỹ năng,

kỹ xảo thực hành chuyên môn Mức độ thấm sâu của hệ thống kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo ấy vào ng-ời học là tiêu chí cơ bản hàng đầu đánh dấu sự phát triển nhân cách học sinh, sinh viên về mặt bằng học vấn và chuyên môn nghề nghiệp Tinh thần hăng say học tập và tích cực rèn luyện là tiền đề cực kỳ cần thiết để học sinh, sinh viên không ngừng nâng cao trình độ trí tuệ và tay nghề chuyên môn, tích luỹ năng lực thật sự nhằm chuẩn bị cho công việc, đồng thời

có khả năng tìm tòi, phát huy sáng kiến, cải tiến công tác đ-a đến năng suất, hiệu quả cao trong công việc chuyên môn sẽ đảm nhiệm sau này

Ph-ơng thức phát triển nhân cách học sinh, sinh viên Tr-ờng Cao đẳng

Công nghiệp H-ng Yên thể hiện ở cả hai bình diện lớn: tích luỹ dần về l-ợng

và nhảy vọt về chất qua các giai đoạn nhất định D-ới góc độ khác, ph-ơng thức phát triển nhân cách học sinh, sinh viên Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên thể hiện qua các mối t-ơng tác từ quá trình giáo dục – đào tạo của tr-ờng cũng nh- từ các nhân tố của môi tr-ờng s- phạm và môi tr-ờng xã hội

Có thể nói, sự phát triển nhân cách ở học sinh, sinh viên nhà tr-ờng là quá trình biện chứng của sự nảy sinh và giải quyết các vấn đề trong toàn bộ các hoạt động sống, học tập và giao tiếp, là quá trình tự thân vận động một cách tích cực của học sinh đáp ứng nhu cầu hiểu biết của cá nhân và đáp ứng các yêu cầu của nhà tr-ờng cũng nh- của xã hội

Tr-ớc hết, ph-ơng thức phát triển nhân cách học sinh, sinh viên Tr-ờng

Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên là sự cụ thể hoá các quy luật chung của quá

trình phát triển nhân cách Đó là quy luật về sự phụ thuộc của quá trình phát

24

triển nhân cách vào các ph-ơng diện đời sống xã hội nh- kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội…; quy luật về sự phụ thuộc của quá trình phát triển nhân cách vào mặt bằng dân trí và trình độ phát triển giáo dục của quốc gia; đặc biệt là những quy luật nội tại của sự hình thành và phát triển nhân cách, trực tiếp và

tập trung nhất ở quy luật nhập thân văn hoá Có thể nói nhân cách con ng-ời

không bao giờ chỉ hình thành một lần là hoàn chỉnh, mà quá trình hình thành,

phát triển diễn ra liên tục trong suốt cuộc đời mỗi con ng-ời Các nhà nghiên

cứu th-ờng căn cứ theo các giai đoạn phát triển của đời ng-ời để phân chia các giai đoạn phát triển nhân cách và tìm ra các ph-ơng thức phát triển phù hợp với từng độ tuổi Nh- Khổng Tử từng khái quát: tam thập nhi lập (ở độ tuổi ba m-ơi thì lập thân), tứ thập nhi bất hoặc (ở độ tuổi bốn m-ơi thì có độ khẳng định lớn đối với mỗi quyết định của bản thân), ngũ thập nhi tri thiên mệnh (ở độ tuổi năm m-ơi có khả năng lớn trong tổng kết kinh nghiệm sống), lục thập nhi nhĩ thuận (ở độ tuổi sáu m-ơi th-ờng dồn tâm lực để bảo ban con cháu)… Theo đó, có thể coi ph-ơng thức phát triển nhân cách học sinh, sinh viên của Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên t-ơng ứng với độ tuổi

chuẩn bị lập thân, với cách thức từng b-ớc định hình là chủ yếu

Đặc biệt, ph-ơng thức phát triển nhân cách học sinh, sinh viên Tr-ờng

Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên tập trung thể hiện ở sự tác động trực tiếp

của các nhân tố s- phạm trong phạm vi nhà tr-ờng nh-: giáo dục - đào tạo;

sinh hoạt cộng đồng; hoạt động và rèn luyện của học sinh, sinh viên; giao tiếp s- phạm và giao tiếp thông th-ờng , trong đó giáo dục - đào tạo giữ vai trò chủ đạo Việc nhà tr-ờng luôn quan tâm đến công tác giáo dục tổng hợp luôn tạo động lực quan trọng không chỉ góp phần nâng cao trình độ nhận thức của học sinh, sinh viên, phát triển năng lực t-y duy và năng lực thực tiễn, mà còn trực tiếp thúc đẩy quá trình phát triển toàn diện nhân cách học sinh, sinh viên

một cách đúng h-ớng Đó là hoạt động dạy và học của giáo viên và học sinh, sinh viên, là quá trình đổi mới về nội dung và ph-ơng pháp dạy học theo

h-ớng phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo của ng-ời học, là quá trình

mở rộng các hình thức tự quản của học sinh, sinh viên…

25

Tiến trình phát triển nhân cách học sinh, sinh viên.Tr-ờng Cao đẳng

Công nghiệp H-ng Yên thể hiện ở những tiêu chí đ-ợc đánh giá qua các giai

đoạn học tập tại tr-ờng Về thực chất, quá trình phát triển đó đ-ợc phân định

rõ theo các năm học của học sinh, sinh viên

Năm thứ nhất ứng với thời kỳ b-ớc đầu hình thành nhân cách học sinh trung học, sinh viên cao đẳng của mỗi ng-ời Do thay đổi môi tr-ờng sống,

học tập sinh hoạt, nhiều học sinh, sinh viên phải sống xa gia đình, phải tự nỗ lực phấn đấu, rèn luyện nên khá nhiều thuộc tính nhân cách ở họ có thay đổi lớn Trong năm thứ nhất, học sinh, sinh viên đ-ợc tiếp cận với những môn học cơ sở nhằm trang bị nền tảng lý luận và ph-ơng pháp luận để tạo tiền đề học tốt các môn học chuyên ngành trong các năm tiếp sau Tất nhiên, so với bậc học phổ thông thì các môn học này bao gồm hệ thống tri thức với những khái niệm trừu t-ợng, khái quát, có nội dung phong phú, sâu sắc hơn nhiều lần, do

đó đòi hỏi học sinh, sinh viên phải thay đổi hẳn cách học Đồng thời, sự phong phú về nội dung từng môn học làm cho khối l-ợng tri thức mà học sinh, sinh viên có thể lĩnh hội đ-ợc tăng lên nhiều lần, mở ra rất rộng về tầm hiểu biết Bên cạnh đó, để thích nghi với môi tr-ờng mới nhằm dồn tâm sức học tập, rèn luyện và từng b-ớc hoàn thiện phẩm chất đạo đức của mình, ngoài sự giúp đỡ của gia đinh, thầy cô và bạn bè, từng học sinh, sinh viên luôn phải có sự tự nỗ lực cao độ, tự mình học hỏi cách sống, tự tìm cách hòa nhập, rèn giũa lối sống thể, học cách c- xử lành mạnh, văn minh và có tính trí tuệ, tính văn hoá cao, tích cực tham gia các hoạt động do lớp, tr-ờng phát động…

Năm thứ hai ứng với thời kỳ định hình nhân cách học sinh, sinh viên của

mỗi ng-ời Học sinh, sinh viên bắt đầu vào học các môn chuyên ngành và ở một mức độ nhất định đã có sự ổn định t-ơng đối về mặt phát triển trí tuệ, cả

về nội dung tri thức khoa học và cả về ph-ơng pháp t- duy Đây cũng là thời

kỳ học sinh, sinh viên khẳng định rõ hơn xu h-ớng nghề nghiệp, bắt đầu tích luỹ những kinh nghiệm cần thiết cho việc từng b-ớc làm quen và trau dồi tay nghề chuyên môn kỹ thuật của mình Các kinh nghiệm xã hội khác cũng đã có

26

b-ớc tích luỹ lớn, bởi sau một năm tự phấn đấu, trèn luyện trong môi tr-ờng tập thể, học sinh, sinh viên tỏ ra tr-ởng thành hơn Quá trình học tập, rèn luyện, giao tiếp trong nhà tr-ờng còn đ-ợc mở thông với môi tr-ờng xã hội qua các hoạt động bổ ích giúp học sinh, sinh viên từng b-ớc tích luỹ vốn sống, khẳng định vị thế công dân trong xã hội, tự tin hơn, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm về quá trình hoàn thiện nhân cách của mình

Năm thứ ba ứng với thời kỳ từng b-ớc chuyển hoá từ nhân cách học sinh, sinh viên thành nhân cách theo mô hình mục tiêu đào tạo ” nguồn nhân lực trong hệ thống kinh tế - xã hội của mỗi ng-ời Cùng với việc hoàn thành việc

tiếp thụ khối l-ợng tri thức khoa học chuyên ngành và hệ thống kỹ năng, kỹ xảo chuyên môn thì đạo đức nghề và tình cảm nghề nghiệp của họ ngày càng

đ-ợc phát triển Với kết quả tích luỹ từ các năm học tr-ớc cùng sự nhảy vọt về chất l-ợng học tập và rèn luyện ở năm học cuối khoá, mỗi học sinh, sinh viên không chỉ có đ-ợc trình độ chuyên môn và tay nghề cao hơn, vững vàng hơn

mà còn có b-ớc phát triển mới về năng lực t- duy Đặc biệt, do đứng tr-ớc khả năng phải độc lập chịu trách nhiệm về t-ơng lai phát triển của mình trong hệ thống kinh tế – xã hội quốc dân, đồng thời chuẩn bị b-ớc vào điều kiện sống,

điều kiện hoạt động xã hội mới, mỗi học sinh, sinh viên đều cần chuẩn bị hành trang theo vị thế xã hội cao hơn so với nhân cách đang có của mình Chỉ khi ý thức đ-ợc sự thay đổi này thì mỗi học sinh, sinh viên mới thực sự tích cực tự chuyển hoá cho phù hợp với yêu cầu sắp tới, làm cho nhân cách của mình không chỉ đ-ợc phát triển phong phú hơn so với các năm học tr-ớc, mà

còn tiếp cận dần đến nhân cách chủ nhân ông đích thực của đất n-ớc

Nh- vậy, sự phát triển nhân cách học sinh, sinh viên trong thời gian học tại tr-ờng là giai đoạn rất quan trọng của toàn bộ quá trình hình thành và phát triển nhân cách của mỗi ng-ời Có thể coi đây nh- một dấu gạch nối quan trọng, trong đó bao hàm sự chuyển hoá từ nhân cách lứa tuổi vị thành niên sang nhân cách lứa tuổi thanh niên; từ mặt bằng dân trí phổ thông sang mặt bằng trí tuệ chuyên biệt gồm hệ thống kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo nghề nghiệp

27

theo chuyên môn đ-ợc đào tạo; từ trách nhiệm của một thành viên trong gia

đình là chủ yếu thành trách nhiệm công dân hoàn chỉnh với đầy đủ quyền và nghĩa vụ pháp lý độc lập Tuy nhiên, theo các nhà nghiên cứu về nhân cách thì quá trình phát triển nhân cách tr-ớc tuổi ba m-ơi vẫn ch-a phải thời kỳ ổn

định nhất, mang tính độc lập cao nhất Do vậy, trong giai đoạn này, để giúp học sinh, sinh viên phát triển nhân cách tốt thì giáo dục - đào tạo có vai trò vô cùng quan trọng và cần thiết

Từ các ph-ơng diện trên cho thấy, phát triển nhân cách học sinh, sinh

viên Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên là quá trình cải biến toàn diện

về chất cả tâm - sinh lý và kinh nghiệm xã hội thông qua hoạt động sống, học tập, rèn luyện giao tiếp mà trực tiếp và chủ yếu bằng ph-ơng thức giáo dục ”

đào tạo trong phạm vi nhà tr-ờng, đồng thời là quá trình tự thân vận động tích cực của học sinh, sinh viên, liên tục phát triển và đ-ợc định hình qua từng năm học, nhằm đáp ứng mô hình mục tiêu đào tạo của nhà tr-ờng

1.2 Thực chất phát huy vai trò giáo dục - đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh ở Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên

1.2.1 Vai trò giáo dục - đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh ở Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên

Giáo dục và đào tạo là những hiện t-ợng đặc biệt chỉ có trong xã hội loài ng-ời, ở đâu có con ng-ời thì ở đó có giáo dục Khi nào loài ng-ời còn tồn tại

thì khi đó còn giáo dục và đào tạo Giáo dục – đào tạo theo nghĩa chung nhất

là sự định h-ớng của thế hệ tr-ớc cho sự phát triển của thế hệ sau bằng sự truyền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử xã hội loài ng-ời một cách có mục

đích, kế hoạch nhằm hình thành và phát triển nhân cách nhanh hơn ý thức

đ-ợc tầm quan trọng đó của giáo dục và đào tạo, Đảng ta đã có nhiều nghị quyết về vấn đề này Tại Hội nghị lần thứ 2 Ban chấp hành Trung -ơng khoá VIII, Đảng đã khẳng định: “Cùng với khoa học và công nghệ, giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi d-ỡng

28

nhân tài”[17, tr.107] Tiếp đó, Đảng còn có một nghị quyết riêng (Nghị quyết Trung -ơng 2 khóa VIII) chuyên bàn về giáo dục – đào tạo

Đào tạo là quá trình dạy dỗ, rèn luyện để các cá nhân trở thành những

ng-ời có năng lực, phẩm chất và khả năng theo những tiêu chuẩn nhất định để

họ có thể làm tròn những công việc, những nghề nghiệp nhất định Giáo dục là

quá trình hoạt động phối hợp thống nhất giữa chủ thể (nhà giáo dục) và đối t-ợng (ng-ời đ-ợc giáo dục) nhằm hình thành phát triển nhân cách theo những

yêu cầu của xã hội Khi khoa học và công nghệ phát triển thì giáo dục và đào

tạo càng có vai trò quyết định đối với sự phát triển con ng-ời và sự tăng

tr-ởng kinh tế - xã hội Vì xét cho đến cùng công nghệ mới đ-ợc sáng tạo hay cải tiến và có thể đ-ợc chuyển giao khi có nhân tài, có nguồn nhân lực đ-ợc

đào tạo tốt Do vậy, đầu t- cho giáo dục - đào tạo nhằm nâng cao trí tuệ, tri thức, kỹ năng và phát triển nguồn nhân lực là sự lựa chọn đúng đắn và cần thiết, có tính tất yếu đối với sự phát triển của con ng-ời trong giai đoạn hiện nay Đây là quá trình tác động tự giác có mục đích, có nội dung, ph-ơng pháp đ-ợc lựa chọn, tổ chức khoa học giúp cho mọi cá nhân chiếm lĩnh đ-ợc kinh nghiệm, những giá trị xã hội của nhân loại bằng con đ-ờng ngắn nhất

Đối với cách mạng n-ớc ta, mục tiêu của giáo dục - đào tạo là nhằm tạo

ra những công dân tốt, những cán bộ tốt, những ng-ời kế tục sự nghiệp cách mạng to lớn của Đảng và nhân dân ta Tuy nhiên, muốn đạt đ-ợc những mục tiêu đó thì nội dung, ph-ơng pháp giáo dục - đào tạo phải toàn diện

Chủ tịch Hồ Chí Minh từng chỉ rõ: “Trong việc giáo dục và học tập phải chú trọng đủ các mặt: đạo đức cách mạng, giác ngộ xã hội chủ nghĩa, văn hóa,

kỹ thuật, lao động sản xuất”[45, tr.90] Mục đích của việc học tập, theo Ng-ời, là để sửa chữa t- t-ởng, tu d-ỡng đạo đức, nhân cách để tin t-ởng, để thực hành Do đó phải học ở tr-ờng, học ở sách vở, học lẫn nhau Nh- vậy, học với mục đích tr-ớc mắt là để có kiến thức, chuyên môn tốt, có tay nghề giỏi, làm việc có hiệu quả, có năng suất cao; học với mục tiêu lâu dài là để làm ng-ời Trong chiến l-ợc trồng ng-ời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn coi

29

trọng giáo dục và đào tạo thế hệ trẻ có tri thức văn hóa, khoa học kỹ thuật giỏi, có đạo đức cách mạng làm cho họ là những ng-ời kế tục xứng đáng sự nghiệp cách mạng to lớn của Đảng và nhân dân ta Ng-ời coi đây là một trong những nhiệm vụ quan trọng có ý nghĩa chiến l-ợc để đảm bảo thắng lợi của cách mạng n-ớc ta Trong mọi hoàn cảnh, dù khó khăn đến mấy cũng phải tạo

điều kiện tốt nhất cho thanh niên đ-ợc học tập, giúp cho thanh niên có kiến thức, phát triển toàn diện nhân cách Nói tới vai trò của giáo dục - đào tạo

trong phát triển nhân cách, trong Nhật ký trong tù, Ng-ời đã viết: Hiền dữ phải đâu là tính sẵn Phần nhiều do giáo dục mà nên

Giáo dục - đào tạo giữ vai trò chủ đạo đối với quá trình hình thành và

phát triển nhân cách, bởi vì nó đ-ợc thực hiện theo định h-ớng thống nhất, vì

mục đích xây dựng nên mẫu hình nhân cách lý t-ởng mà xã hội đang yêu cầu

Trong ba lực l-ợng giáo dục là gia đình, nhà tr-ờng và xã hội, giáo dục gia

đình đ-ợc tiến hành sớm nhất, từ khi con ng-ời cất tiếng khóc chào đời, tạo

nên những phẩm chất nhân cách đầu tiên rất quan trọng, làm nền tảng cho

giáo dục nhà tr-ờng Giáo dục nhà tr-ờng có vai trò, vị trí vô cùng quan trọng

thông qua ch-ơng trình, nội dung, ph-ơng pháp giáo dục - đào tạo để trực tiếp giúp học sinh, sinh viên hình thành phẩm chất và năng lực, đấu tranh ngăn

ngừa những ảnh h-ởng tiêu cực từ môi tr-ờng bên ngoài Giáo dục xã hội

thông qua các đoàn thể nhân dân, các tổ chức nhà n-ớc với thể chế chính trị, pháp luật, văn hóa, đạo đức… góp phần thúc đẩy quá trình phát triển nhân cách toàn diện theo yêu cầu của xã hội

ở n-ớc ta hiện nay, giáo dục - đào tạo có vai trò rất lớn trong việc phát triển nhân cách con ng-ời và thúc đẩy sự phát triển của xã hội, có vị trí quan trọng trong chiến l-ợc xây dựng con ng-ời, chiến l-ợc phát triển kinh tế - xã hội của đất n-ớc Bảng giá trị nhân cách mà sự nghiệp giáo dục - đào tạo xây dựng là bảng giá trị nhân cách con ng-ời mới xã hội chủ nghĩa Sự nghiệp giáo dục – đào tạo có nhiệm vụ liên tục tạo nên các thế hệ công dân mới với

đầy đủ tài năng, phẩm chất và bản lĩnh Những yếu tố đó của con ng-ời không

30

phải xuất hiện ngẫu nhiên, tự phát mà phải phải trải qua quá trình đào tạo bài bản, công phu, có hệ thống Vì vậy, đầu t- cho giáo dục – đào tạo là đầu t- cơ bản để phát triển nhân cách con ng-ời, phát triển kinh tế - xã hội

Đối với Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên, giáo dục - đào tạo là

một trong những hoạt động cơ bản của nhà tr-ờng, vừa là điều kiện đảm bảo chất l-ợng giáo dục toàn diện, vừa là yếu tố cơ bản trong thực hiện mục tiêu

đào tạo cũng nh- trong nội dung giáo dục của nhà tr-ờng Cả công tác giáo dục tổng hợp và công tác đào tạo đều đ-ợc tổ chức chặt chẽ với nhiều nội dung, hình thức phong phú, đa dạng: giáo dục tại tr-ờng gắn kết với giáo dục

ở gia đình và giáo dục của toàn xã hội; đào tạo nội khóa kết hợp với sinh hoạt s- phạm ngoại khóa; giảng dạy lý thuyết đi đôi với tăng c-ờng tổ chức thực hành và thực tập; trang bị tri thức gắn với chuẩn bị chuyên môn nghiệp vụ và rèn luyện chính trị - đạo đức – văn hoá… Sự tác động của giáo dục - đào tạo

đén quá trình phát triển nhân cách học sinh, sinh viên Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên thể hiện ở nhiều khía cạnh

Thứ nhất, giáo dục - đào tạo của Tr-ờng thông qua các môn học góp

phần trang bị hệ thống kiến thức toàn diện và ph-ơng pháp t- duy, không ngừng nâng cao trình độ nhận thức cho học sinh, sinh viên từ trình độ nhận

thức thông th-ờng lên trình độ tiếp cận nhận thức khoa học Bằng việc truyền

thụ những khái niệm khoa học cơ bản, có tính hệ thống và logic, công tác giáo dục – đào tạo của Tr-ờng góp phần làm cho quá trình tiếp thu kiến thức của học sinh, sinh viên đ-ợc chuyển hoá từ tự phát sang tự giác Ph-ơng pháp dạy của giáo viên và ph-ơng pháp học của học sinh, sinh viên đều có sự chuyển hoá v-ợt xa so với bậc học trung học phổ thông Do vậy, học sinh, sinh viên của Tr-ờng không thể tiếp thụ kiến thức theo kiểu áp đặt một chiều, mà b-ớc

đầu đi sâu vào bản chất khoa học của nội dung môn học, đồng thời b-ớc đầu hình thành đ-ợc ph-ơng pháp t- duy khoa học

Thứ hai, giáo dục - đào tạo của Tr-ờng tập trung phát triển năng lực chuyên môn của học sinh, sinh viên Đây là sự gặp gỡ giữa nhu cầu phát triển

31

nhân cách con ng-ời theo h-ớng học để làm việc với mục tiêu yêu cầu đào tạo

đặc tr-ng của Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên Do vậy, công tác

giáo dục - đào tạo của Tr-ờng không chỉ nhằm trang bị kiến thức nền và hệ thống kiến thức chuyên ngành, mà còn tập trung trang bị tay nghề chuyên môn nh- một tố chất bắt buộc của học sinh, sinh viên để khi ra tr-ờng vững vàng về hệ thống kỹ năng, kỹ xảo nghề nghiệp, có tiềm năng tiếp tục phát triển kiến thức chuyên môn, nâng cao tay nghề và ứng dụng tốt những kiến thức đã đ-ợc học vào công việc, đáp ứng tốt nhu cầu cho xã hội

Thứ ba, giáo dục - đào tạo của Tr-ờng góp phần xây dựng hệ t- t-ởng cách mạng cho học sinh, sinh viên Thông qua quá trình giáo dục – đào tạo

tại tr-ờng, học sinh, sinh viên hình thành thế giới quan và ph-ơng pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, thấm nhuần t- t-ởng Hồ Chí Minh, nhận thức ngày càng tốt hơn chủ tr-ơng, chính sách của Đảng và Nhà n-ớc, có khả năng

đánh giá đúng các hiện t-ợng chính trị - xã hội, vững vàng về t- t-ởng – lý luận và biết đấu tranh phê phán các luận điệu chính trị phản động Cùng với việc giúp học sinh, sinh viên hình thành, phát triển những giá trị văn hoá cách mạng, các giá trị truyền thống tốt đẹp của quê h-ơng, ý thức tự lực tự c-ờng

và lòng tự tôn dân tộc với t- cách các thuộc tính phẩm chất tốt đẹp của mình, công tác giáo dục – đào tạo của Tr-ờng còn góp phần hình thành ở học sinh, sinh viên tinh thần dũng cảm đấu tranh góp phần bảo vệ và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp ấy

Thứ t-, giáo dục - đào tạo của Tr-ờng góp phần xây dựng những giá trị

đạo đức, bồi d-ỡng lối sống đẹp, phát huy tình cảm, ý thức trách nhiệm của

học sinh, sinh viên khi ngồi học trên nghế nhà tr-ờng cũng nh- khi là ng-ời cán bộ, công nhân viên t-ơng lai Thông qua quá trình giáo dục – đào tạo, nhà tr-ờng không chỉ dừng lại ở việc trang bị cho học sinh, sinh viên về mặt bằng học vấn, mà còn góp phần hình thành những quan điểm, quy tắc, chuẩn mực đạo đức cơ bản Nhờ đó học sinh, sinh viên biết tự đánh giá ý thức và hành vi của mình trong các mối quan hệ xã hội, lựa chọn cho mình những

32

hành vi ứng xử phù hợp, đồng thời biết phân biệt cái đúng, cái sai, lên án và

đấu tranh chống lại thói h-, tật xấu, Những nội dung giáo dục, rèn luyện phẩm chất đạo đức trong nhân cách học sinh, sinh viên, xây dựng mối quan hệ tốt

đẹp giữa thầy và trò, giáo dục những thói quen ứng xử văn hóa trong tập thể học sinh, sinh viên đều đ-ợc đ-a vào các hình thức dạy học, các phong trào thi đua, các cuộc vận động của tr-ờng Điều đó góp phần gắn liền giáo dục

đạo đức với giáo dục chính trị - t- t-ởng và nâng cao hệ thống kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo… nhằm hình thành, phát triển nhân cách toàn diện của học sinh, sinh viên, nâng cao chất l-ợng đào tạo của nhà tr-ờng

Thứ năm, giáo dục - đào tạo của Tr-ờng tạo tiền đề tiên quyết để tiếp tục

định h-ớng phát triển nhân cách học sinh, sinh viên sau khi ra tr-ờng Trong

môi tr-ờng giáo dục - đào tạo của Tr-ờng, mỗi học sinh, sinh viên không chỉ từng b-ớc hình thành, phát triển những phẩm chất tốt đẹp, cải biến những nét tính cách, hành vi, phẩm chất lệch lạc, không phù hợp với mục tiêu, yêu cầu

đào tạo của nhà tr-ờng, mà còn có tiền đề để tiếp tục tự vạch ra chiều h-ớng, mục tiêu hình thành và phát triển nhân cách phù hợp với hệ thống chuẩn mực xã hội cũng nh- yêu cầu của chuyên môn nghề nghiệp sau này

1.2.2 Nội dung và tính quy luật phát huy vai trò giáo dục - đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh ở Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên

Từ vai trò cực kỳ quan trọng của giáo dục – đào tạo đối với quá trình hình thành, phát triển nhân cách học sinh ở Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên, có thể thấy việc phát huy mạnh mẽ vai trò ấy là cực kỳ cần thiết Tuy nhiên, trước hết cần làm rõ nội hàm của khái niệm “phát huy vai trò giáo dục - đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh ở Tr-ờng Cao đẳng Công

nghiệp H-ng Yên” bằng việc xác định những nội dung cơ bản của nó

Phát huy vai trò giáo dục – đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh,

sinh viên thể hiện ra với t- cách một quá trình nỗ lực phấn đấu có tổ chức của

các chủ thể trong việc h-ớng toàn bộ hoạt động giáo dục ” đào tạo cùng các

đào tạo cũng nh- nội dung của các hoạt động xã hội diễn ra tại Tr-ờng vào quá trình phát triển nhân cách học sinh, sinh viên

Nội dung phát huy vai trò giáo dục – đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh, sinh viên tr-ớc hết thể hiện ở việc làm cho công tác đào tạo, giảng dạy của giáo viên và học tập của học sinh, sinh viên thể hiện đúng chức năng

xây dựng thế giới quan và ph-ơng pháp luận khoa học, hình thành và phát triển t- t-ởng chính trị, pháp luật, đạo đức… đúng đắn Kết quả quá trình

giảng dạy và học tập phải đạt tới làm cho học sinh, sinh viên có hiểu biết chung về thể giới, về quy luật phát triển của tự nhiên, xã hội, con ng-ời; hiểu

rõ và đúng về các vấn đề quốc tế cấp thiết (hòa bình, môi tr-ờng, dân số, tệ nạn xã hội ) mà loài ng-ời hiện nay đang hợp tác giải quyết Trên cơ sở đó, phải làm cho mỗi ng-ời tự xác định đúng đắn lý t-ởng phấn đấu và các giá trị xã hội cơ bản nh- lý t-ởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, phát triển toàn diện và hài hòa nhân cách, nắm vững và kiên định đ-ờng lối đổi mới đất n-ớc, xác định rõ quyền và nghĩa vụ công dân trong xây dựng bảo vệ Tổ quốc… Công tác giáo dục – đào tạo của nhà tr-ờng cần tập trung giáo dục học sinh, sinh viên thái độ tôn trọng và tự giác chấp hành đ-ờng lối, chính sách của

Đảng và Nhà n-ớc, kỷ c-ơng pháp luật cũng nh- các nội quy, quy định của tập thể, của nhà tr-ờng và các tổ chức khác, thực hiện tốt quyền công dân, dám đấu tranh chống mọi hiện t-ợng tiêu cực trong xã hội

34

Toàn bộ công tác giáo dục – đào tạo cũng nh- mọi hoạt động khác do

nhà tr-ờng tổ chức cần h-ớng vào việc giáo dục cho học sinh, sinh viên những

giá trị đạo đức cơ bản của con ng-ời mới xã hội chủ nghĩa Kết quả và hiệu

quả giáo dục – đào tạo cũng nh- mọi hoạt động của nhà tr-ờng cần đ-ợc thẩm định bằng phẩm chất đạo đức và năng lực ứng xử đạo đức của học sinh, sinh viên Đó là biết nhận ra và trân trọng các giá trị đích thực của xã hội, cộng đồng, gia đình và con ng-ời, lao động và thiên nhiên; biết vận dụng các nguyên tắc và các phạm trù cơ bản của đạo đức trong việc phân tích, xử lý các tình huống đạo đức, đánh giá các hành động đạo đức của bản thân và những ng-ời xung quanh; biết rèn luyện để hoàn thiện nhân cách của bản thân; biết sống và làm việc trong quan hệ đoàn kết, hợp tác, tôn trọng lẫn nhau, giúp nhau cùng phát triển; biết thể hiện những hành vi ứng xử có văn hóa Quá trình giáo dục – đào tạo tại tr-ờng còn phải tạo tiền đề cần thiết để học sinh, sinh viên tiếp tục rèn luyện và tu d-ỡng đạo đức trong quá trình công tác sau khi ra tr-ờng, giữ gìn và tôn tạo những phẩm chất quý báu đã đ-ợc giáo dục, rèn giũa nh- đức tính trung thực, cần kiệm liêm chính, dũng cảm, khiêm tốn, ham học, ham làm, sống có lý t-ởng, hoài bão cao đẹp, có mục đích, có kế hoạch và có ý chí, nghị lực quyết tâm v-ơn lên, có thói quen nói đi đôi với làm, ứng xử văn minh, lịch sự, có văn hóa…

Giáo dục – đào tạo tại tr-ờng cũng phải tập trung làm cho mỗi học sinh,

sinh viên biết tự nâng cao nhận thức và làm theo các chuẩn mực văn hoá Qua

quá trình đ-ợc đào tạo, mỗi học sinh, sinh viên hiểu đ-ợc các kỹ năng, kỹ xảo vận động và phát triển các tố chất thể lực; biết rèn luyện thân thể theo tiêu chuẩn quy định, có khả năng tự điều chỉnh bản thân cho phù hợp để tham gia

có hiệu quả các hoạt động học tập, lao động, sinh hoạt ở lớp, tr-ờng, địa ph-ơng Quá trình giáo dục của nhà tr-ờng giúp học sinh, sinh viên hiểu đúng

và lựa chọn chính xác những chuẩn mực cái đẹp trong đời sống và lao động, trong thiên nhiên và con ng-ời, trong văn học và nghệ thuật; có khả năng học tập theo quy luật của cái đẹp, thể hiện đ-ợc chuẩn mực của lối sống văn minh,

35

nói lời hay, cử chỉ đẹp Cùng với việc giáo dục xây dựng cho học sinh có năng lực tham gia một vài loại hình văn học nghệ thuật nh-: làm thơ, vẽ, đóng kịch, hát, múa , cần xây dựng cho họ ý thức bảo vệ môi tr-ờng, các công trình văn hoá công cộng; có thái độ không khoan nh-ợng tr-ớc mọi biểu hiện thiếu văn hóa và phản thẩm mỹ ở mọi nơi, mọi lúc, dám đấu tranh chống mọi hoạt động tiêu cực trong cuộc sống của con ng-ời và xã hội

Phát huy vai trò của giáo dục – đào tạo trong việc hình thành, phát triển

nhân cách học sinh, sinh viên thể hiện trực tiếp nhất trong giáo dục về học vấn

và chuyên môn Đây là nhiệm vụ trung tâm của quá trình giáo dục – đào tạo

tại tr-ờng, song cần đ-ợc đặc biệt quan tâm h-ớng vào hình thành các yếu tố cơ bản về ph-ơng pháp nhận thức khoa học, ph-ơng pháp học của từng môn học, về kinh nghiệm hoạt động tìm tòi, sáng tạo trong hoạt động nhận thức…

Đó cũng chính là quá trình hình thành kỹ năng t- duy lôgíc và diễn đạt lôgíc; phát triển kỹ năng ghi nhớ, tái hiện, phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát và vận dụng tổng hợp kiến thức để giải quyết các vấn đề; khuyến khích học sinh, sinh viên tự học, tự hoàn thiện từng b-ớc vốn hiểu biết của mình Điều đó

cũng có nghĩa là, toàn bộ các hoạt động ngoài quy trình đào tạo cũng cần

h-ớng vào trang bị nhận thức toàn diện cho học sinh, sinh viên, làm cho mỗi

ng-ời tập làm quen với ph-ơng châm không chỉ học tập từ sách vở, mà còn

phải học tập từ cuộc sống

Đặc biệt, việc giáo dục h-ớng nghiệp đ-ợc tiến hành th-ờng xuyên và

chặt chẽ thì mới bảo đảm phát huy đ-ợc vai trò của giáo dục – đào tạo trong

việc hình thành, phát triển nhân cách học sinh, sinh viên Đó là làm cho học sinh, sinh viên không chỉ có hiểu biết cơ bản về kỹ năng nghề nghiệp mà còn

có định h-ớng nghề nghiệp đúng đắn Thông qua quá trình giáo dục – đào tạo, cần làm cho học sinh, sinh viên có hiểu biết về quản lý kinh tế và hoạch toán kinh tế, phát triển t- duy kinh tế; hiểu về vệ sinh lao động nghề nghiệp,

về các quy tắc bảo hộ an toàn lao động Đồng thời, cần làm cho họ biết cách thực hiện quy trình công nghệ của một nghề phổ thông; biết cách tổ chức lao

36

động kỹ thuật, tr-ớc hết là lao động học tập hợp lý ngay tại tr-ờng và biết áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào cuộc sống Đào tạo h-ớng nghiệp còn phải góp phần rèn giũa học sinh, sinh viên về đức tính yêu lao động, quý trọng ng-ời lao động và sản phẩm lao động; lao động theo tác phong công nghiệp;

có tinh thần v-ơn lên, phấn đấu trong học tập, lao động, phát huy sáng kiến, cải tiến kỹ thuật; có ý thức tổ chức kỷ luật, có trách nhiệm trong công việc

Nh- vậy, phát huy vai trò giáo dục ” đào tạo trong phát triển nhân cách

học sinh ở Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên là tổng thể những tác

động s- phạm tự giác, tích cực của các chủ thể, nhằm làm cho quá trình giáo dục ” đào tạo cùng mọi hoạt động của nhà tr-ờng đ-ợc h-ớng vào mục đích hình thành, phát triển nhân cách của học sinh, sinh viên theo mục tiêu, mô hình giáo dục - đào tạo

Quá trình phát huy vai trò giáo dục - đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh ở Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên không phải diễn ra một

cách chủ quan, duy ý chí, mà tuân theo tính quy luật khách quan của nó

Điều đó thể hiện rõ ở các vấn đề có tính quy luật d-ới đây

Phát huy vai trò giáo dục - đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh ở Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên là quá trình phụ thuộc vào mô hình mục tiêu, ch-ơng trình, nội dung, ph-ơng thức giáo dục - đào tạo

Mô hình mục tiêu đào tạo của Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên

là tạo ra nguồn nhân lực có đủ phẩm chất và năng lực mà xã hội mong đợi Tr-ớc hết, đó là mô hình về trình độ kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo và thái độ nghề nghiệp mà ng-ời tốt nghiệp cao đẳng, trung học chuyên nghiệp phải đạt

đ-ợc để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ hoạt động nghề nghiệp của mình sau khi ra tr-ờng Đồng thời, mô hình mục tiêu đào tạo của Tr-ờng còn bao gồm những yêu cầu cơ bản về t- t-ởng chính trị, phẩm chất đạo đức, chuyên môn, tay nghề và sức khỏe đối với ng-ời tốt nghiệp đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp Do vậy, bản thân mô hình mục tiêu đào tạo của Tr-ờng đã

37

hàm chứa giá trị nền tảng trong nhân cách học sinh, sinh viên, đồng thời cũng chính là bảng chuẩn giá trị nhân cách mà toàn bộ sự nỗ lực của công tác giáo dục – đào tạo cũng nh- mọi hoạt động của nhà tr-ờng phải h-ớng đến

Trong từng giai đoạn phát triển, mô hình mục tiêu đào tạo của Tr-ờng

đ-ợc phân định thành hệ thống mục tiêu đào tạo theo chiều ngang, tức là theo các ngành hay chuyên ngành đào tạo ứng với mục tiêu đào tạo xác định của

và sắp xếp, cấu trúc nội dung sao cho đảm bảo đ-ợc các yêu cầu cả khoa học, thực tiễn và s- phạm ở từng ngành, mục tiêu đào tạo cần phải đ-ợc chi tiết hóa theo chiều dọc thành mục tiêu dạy học theo tầng bậc, từ môn học đến từng môn học, ch-ơng mục cụ thể hơn, phù hợp hơn Điều này rất phức tạp, vì vậy mô hình mục tiêu, nội dung, ch-ơng trình đào tạo phải đ-ợc các chuyên gia và các giáo viên xây dựng theo một quy trình chặt chẽ, khoa học để đảm bảo sự phù hợp với nhu cầu thực tế Mục tiêu và nội dung, ch-ơng trình đào tạo đối với một ngành đào tạo là vấn đề cốt lõi trong mô hình đào tạo của ngành, đ-ợc xây dựng và thực hiện trên cơ sở của mô hình nhân cách và mô hình hoạt động của từng giai đoạn, từng bậc học tại Tr-ờng

Nhìn duới góc độ một trong những động lực cơ bản của quá trình phát triển nhân cách học sinh, sinh viên, việc xây dựng mô hình mục tiêu đào tạo

và nội dung, ch-ơng trình đào tạo phải xuất phát từ mô hình hoạt động của nguồn nhân lực cần đào tạo, nhất là hoạt động lao động nghề nghiệp mà ng-ời học phải thực hiện Mô hình hoạt động ấy tr-ớc hết phải xác định rõ vai trò, chức năng, nhiệm vụ công việc của ng-ời lao động ở từng vị trí sẽ đảm nhiệm

38

sau này Việc xác định đó có tầm quan trọng đặc biệt nhằm phát huy vai trò giáo dục – đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh, sinh viên ở Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên Bởi lẽ, nội dung, ch-ơng trình là khâu quan trong nhất của hoạt động dạy và học, song đó là biểu hiện sự l-ợng hóa tri thức cần đ-ợc giáo dục, xác định giói hạn, trình độ của đối t-ợng đ-ợc đào tạo Cho nên, việc xác định đúng mắt khâu này cho phép gắn chặt hơn nữa công tác giáo dục - đào tạo của nhà tr-ờng với việc tự học tập, rèn lụyên chuyên môn nghiệp vụ của học sinh, sinh viên Đồng thời, điều đó cũng cho phép phát huy mạnh mẽ vai trò vai trò giáo dục – đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh, sinh viên ở Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên Ch-ơng trình và cách thực hiện ch-ơng trình đào tạo của nhà tr-ờng thể

hiện ở hệ thống giáo trình các bộ môn Giáo trình không chỉ là tài liệu giảng

dạy mang tính pháp lệnh của giáo viên, mà còn trở thành tài liệu định h-ớng

và hỗ trợ cho quá trình tự học, tự phát hiện, tự lĩnh hội tri thức mới và thực hành theo năng lực của học sinh, sinh viên Việc tiến hành đổi mới nội dung

ch-ơng trình đào tạo gắn với đổi mới hệ thống giáo trình các bộ môn không

chỉ nhằm h-ớng tới việc thực hiện yêu cầu nâng cao chất l-ợng giáo dục –

đào tạo, mà còn góp phần đổi mới quá trình hình thành, phát triển nhân cách học sinh, sinh viên Nếu xác định nội dung đào tạo dàn trải, quá tải thì chất l-ợng học tập của học sinh, sinh viên không đ-ợc cải thiện, việc học tập trở nên nặng nề, căng thẳng, ảnh h-ởng đến sức khỏe Ng-ợc lại, việc thiết kế nội dung quá giản l-ợc, nghèo nàn thì không những không đảm bảo đ-ợc các nguyên tắc giáo dục – đào tạo, mà còn làm triệt tiêu niềm h-ớng thú, say mê của học sinh, sinh viên đối với việc học tập Tất cả các động thái ấy rõ ràng

ảnh h-ởng trực tiếp theo chiều h-ớng tiêu cực đến quá trình hình thành, phát triển nhân cách của học sinh, sinh viên và để lại hậu quả lâu dài

Khi đã xác định đúng đắn nội dung ch-ơng trình đào tạo thì vấn đề xác

định và thực hiện một ph-ơng thức đào tạo phù hợp trở thành khâu có tính

quyết định chất l-ợng đào tạo Đó cũng là mắt khâu hết sức cơ bản để phát

đồng thời biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo

Từ sự phân tích trên cho thấy, để phát huy mạnh mẽ vai trò giáo dục -

đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh ở Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên, nhất thiết cần xác định đúng đắn và thực hiện nghiêm túc mô hình mục tiêu, ch-ơng trình, nội dung, ph-ơng thức giáo dục - đào tạo Cùng với việc hiện đại hóa nội dung đào tạo, đổi mới ph-ơng thức đào tạo, cần điều chỉnh hợp lý tỷ lệ giữa lý thuyết và thực hành theo đặc thù của từng ngành và yêu cầu của thực tiễn; tích hợp đ-ợc kiến thức văn hóa phổ thông với lý thuyết chuyên môn và thực hành; có sự điều chỉnh phù hợp, tập trung vào các kiến thức, kỹ năng cơ bản và thiết thực, tích hợp đ-ợc nhiều mặt giáo dục

Rõ ràng, để xác định và hiện thực hoá mô hình nhân cách học sinh, sinh viên đúng với yêu cầu tạo nguồn nhân lực cho xã hội, thì tr-ớc hết phải xác

định và thực hiện nghiêm túc mô hình mục tiêu, ch-ơng trình, nội dung, ph-ơng thức giáo dục - đào tạo Nói cách khác, mô hình mục tiêu, ch-ơng trình, nội dung, ph-ơng thức giáo dục - đào tạo là xuất phát điểm quan trọng

để h-ớng quá trình giáo dục – đào tạo vào phát triển nhân cách học sinh, sinh viên Đây là vấn đề có tính quy luật của mọi nền giáo dục ở mọi thời đại Nếu xác định không đúng điểm xuất phát này thì mọi sự nỗ lực trong quá trình đào

Để phát triển nhân cách học sinh, sinh viên của Tr-ờng một cách đúng

định h-ớng chính trị, thì sự lãnh đạo và quan tâm sâu sắc của Đảng ủy, Ban

giám hiệu nhà tr-ờng và tổ chức đảng các cấp là nhân tố quyết định tr-ớc hết

Đối với công tác giáo dục - đào tạo, sự lãnh đạo của Đảng ủy, Ban giám hiệu nhà tr-ờng không thể chỉ tập trung cho kết quả dạy và học, mà phải quan tâm

đến quá trình phát triển nhân cách toàn diện của học sinh, sinh viên theo đúng

đ-ờng lối, quan điểm giáo dục của Đảng Hơn nữa, nhân tố lãnh đạo, quản lý

đ-ợc coi là chủ thể của mọi chủ thể, là đầu não điều hành, tổ chức và quản lý

toàn bộ quá trình đào tạo cũng nh- mọi hoạt động khác của nhà tr-ờng, đồng thời là nhân tố đầu não đề ra chủ tr-ơng h-ớng quá trình giáo dục - đào tạo vào phát triển nhân cách học sinh, sinh viên Mọi chủ thể giáo dục khác cũng nh- mọi biến đổi của các yếu tố s- phạm trong nhà tr-ờng đều thông qua chủ thể lãnh đạo, quản lý của nhà tr-ờng để thực hiện các nhiệm vụ giáo dục –

đào tạo Do vậy, việc phát huy vai trò giáo dục - đào tạo trong phát triển nhân cách học sinh ở Tr-ờng Cao đẳng Công nghiệp H-ng Yên tr-ớc hết phụ thuộc vào những quyết sách lớn và sự chỉ đạo đúng đắn, kịp thời của Đảng ủy, Ban giám hiệu nhà tr-ờng và các tổ chức đảng

Trong nhà tr-ờng thì hoạt động dạy và học là hai hoạt động cơ bản, vì thế vấn đề làm thế nào để học sinh, sinh viên học tập tốt, rèn luyện tốt, phát triển nhân cách toàn diện… là vấn đề vô cùng quan trọng Đảng ủy, Ban giám hiệu nhà tr-ờng và tổ chức đảng các cấp phải trên cơ sở xác định rõ tầm quan trọng

đó thì mới tạo đ-ợc mọi điều kiện tốt nhất để lãnh đạo, chỉ đạo đội ngũ cán

bộ, giáo viên phát huy cao độ vai trò giáo dục – đào tạo h-ớng vào phát triển nhân cách học sinh, sinh viên, đồng thời khuyến khích học sinh, sinh viên tự