Những nguyên tắc của triết học mác lênin về xây dựng phạm trù và ảnh hưởng của những nguyên tắc đó trong công cuộc đổi mới tư duy lý luận ở nước ta

Đại học Quốc gia Hà Nội tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn Hoàng Thị Hạnh Những nguyên tắc của triết học mác - lênin về xây dựng phạm trù và ảnh h-ởng của những nguyên tắc đó t

Đại học Quốc gia Hà Nội

tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn

Hoàng Thị Hạnh

Những nguyên tắc của triết học mác - lênin về xây dựng phạm trù và ảnh h-ởng của những nguyên tắc đó trong công cuộc đổi mới t- duy lý luận ở

n-ớc ta

Luận văn thạc sỹ khoa học triết học

Hà Nội-2002

Đại học Quốc gia Hà Nội

tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn

Hoàng Thị Hạnh

Những nguyên tắc của triết học mác - lênin về xây dựng phạm trù và ảnh h-ởng của những nguyên tắc đó trong công cuộc đổi mới t- duy lý luận ở

n-ớc ta

Chuyên ngành : CNDVBC – CNDVLS

Luận văn thạc sỹ khoa học triết học

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học: TS L-u Minh Văn

Hà Nội-2002

Lêi cam ®oan

T«i xin cam ®oan ®©y lµ c«ng tr×nh nghiªn cøu cña riªng t«i

C¸c sè liÖu, kÕt qu¶ nªu trong luËn v¨n lµ trung thùc vµ ch-a tõng ®-îc c«ng bè trong bÊt kú c«ng tr×nh nµo kh¸c

T¸c gi¶ luËn v¨n

Hoµng ThÞ H¹nh

Mục lục

Trang

Mở đầu 4

Ch-ơng 1: Phạm trù và những nguyên tắc của triết học Mác – Lênin về xây dựng phạm trù

12 1.1 Quan điểm của triết học Mác – Lênin về phạm trù 12

1.1.1 Phạm trù – sản phẩm, điểm nút, nấc thang của nhận thức

12 1.1.2 Những tính chất cơ bản của phạm trù 26

1.2 Những nguyên tắc chung của triết học Mác – Lênin về xây dựng phạm trù 39

1.21 Nguyễn tắc thực tiẽn trong xây dựng phạm trù 39

1.2.2 Nguyên tắc đi từ cái riêng đến cái chung 47

1.2.3 Nguyên tắc đi từ hiện t-ợng đến bản chất 50

1.2.4 Nguyên tắc đi từ trừu t-ợng đến cụ thể 53

1.2.5 Nguyên tắc trừu t-ợng hoá và khái quát hóa 55

Ch-ơng 2: Vận dụng những nguyên tắc của triết học Mác- Lênin về xây dựng phạm trù trong đổi mới t- duy lý luận ở n-ớc ta 59

2.1 Thực trạng của t- duy lý luận ở n-ớc ta qua việc nhận thức và vận dụng một số phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử tr-ớc thời kỳ đổi mới 60 2.1.1 Sứ đồng nhất, lẫn lộn giử ph³m trù “X± hội-X± hội chð nghĩa” với ph³m trù “Thời kự qu² độ” 69

2.1.2 Sứ đối lập một c²ch cức đoan, siêu hình ph³m trù “X± hội chð nghĩa” v¯ ph³m trù “Tư b°n chð nghĩa” 71

2.1.3 Tính chất siêu hình, chủ quan duy ý chí và giáo điều trong việc nhận thữc, vận dúng mối quan hệ biện chững giửa c²c ph³m trù: “quan hệ sản xuất v¯ lức lượng s°n xuất” ; “c²i riêng v¯ c²i chung”

74

2.2 Quán triệt các nguyên tắc của phép biện chứng duy vật về phạm trù

trong đổi mới t- duy lý luận ở n-ớc ta hiện nay 75

2.2.1 Quán triệt nguyên tắc khách quan – toàn diện, lịch sử – cụ thể

để nhận thức và vận dụng các phạm trù cơ bản của triết học Mác – Lênin

trong đổi mới t- duy lý luận

75 2.2.2 Sự thống nhất gi-ã lý luận và thực tiễn là một yêu cầu của đổi mới

phong cách t- duy hiện nay 78

Kết luận 82 Danh mục tài liệu tham khảo 86

Phần mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

Sinh thời, Enghen viết: “Một dân tộc muốn đững vửng trên đỉnh cao cða khoa học thì không thể không có tư duy lý luận”, m¯ muốn có tư duy lý luận , theo Enghen, phải thông hiểu phép biện chững v¯ lịch sừ triết học Bởi “Chi có phép biện chứng mới có thể giúp cho khoa học tự nhiên v-ợt khỏi những khó khăn về lý luận” [65.489]

Theo tinh thần đó, Đảng ta luôn quan tâm đến việc giáo dục, rèn luyện nằm nâng cao trình độ nhận thức, năng lực thuộc vào năng lực t- duy, nh-ng muốn có t- duy đúng làm cơ sở cho lý luận, tr-ớc hết phải có ph-ơng pháp t- duy khoa học Để có ph-ơng pháp t- duy khoa học, đòi hỏi chủ thể nhận thức nắm vững hệ thống các khái niệm, phạm trù của triết học Mác – Lênin

Xét từ gốc độ biện chứng, các khái niệm và phạm trù có vai trò quan trọng trong lý luận nhận thức Chúng là kết quả sự khái quát mối liên hệ chung của thế giới khách quan, là chỗ dựa cho nhận thức của con ng-ời, đồng thời giúp con ng-ời hiểu và nắm bắt màng l-ới liên hệ giữa các sự vật, hiện t-ợng trong thế giới Nhờ đó, các sự vật, hiện t-ợng muôn hình muôn vẻ của thế giới hiện ra tr-ớc mắt chúng ta không phải một cách tách biệt, hỗn độn mà trong tính quy luật – tất yếu – phổ quát của chúng Hơn nữa, các phạm trù triết học là hình thức t- duy của con ng-ời, vì t- duy luôn phản ánh hiện thực

và biểu hiện trong những mối liên hệ của sự vật, hiện t-ợng đ-ợc l-u lại trong các phạm trù Chúng ta không thể tiến hành t- duy về bất cứ điều gì nếu không có phạm trù Nói cách khác, các phạm trù của triết học Mác – Lênin

là những công cụ hữu hiệu cho nhận thức và hoạt động thực tiễn Đặc biệt, trong một thời đại mở (toàn cầu hoá) đầy năng động và biến đổi nh- hiện nay thì việc nắm vững các khái niệm, các phạm trù của triết học Mác – Lênin sẽ giúp chúng ta có cơ sở vững chắc cho t- duy và hành động

Vì nhửng lý do trên, chũng tôi chọn tiêu đề “Nhửng nguyên tắc cða triết học Mác – Lênin về xây dựng phạm trù và ảnh h-ởng của những nguyên tắc

đó trong công cuộc đổi mới tư duy lý luân ở nước ta” l¯m đề t¯i cho luận văn

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Là một bộ phạn khá quan trọng nội udng của chủ nghĩa duy vật biện chứng, vấn đề phạm trù thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Phải

kể đến tr-ớc hết là các học giả Xô - viết

Rodentan – một nhà triết học mác – xít lớn, từ những năm 60 đã rất chũ ý đến vấn đề ph³m trù trong phép biện chững.Trong c²c cuốn “B¯n về ph³m trù cða phép biện chững duy vật” (1958), “Lịch sừ v¯ logic” (1959),

“Nguyên lý logic biện chững” (1962), “Nhửng vấn đề phép biện chững trong

bộ Tư b°n cða M²c” (1962) ông đ± phân tích c²c khía c³nh như: cơ sở cho việc hình thành các phạm trù, tính chất của các phạm trù, sự vận động, phát triển và chuyển hoá của các phạm trù Đặc biệt tác giả quan tâm đến vấn đề áp dụng các phạm trù vào việc nhận thức và hoạt động thực tiễn Theo ông, các phạm trù là điều kiện để nhận thức có thể diễn ra một cách khoa học và cơ sở nhằm liên hệ lý luận với thực tiễn

Cùng với cuốn “B¯n về ph³m trù cða phép biện chững duy vật”, một loạt các công trình chuyên nghiên cứu từng cặp phạm trù đ-ợc nhà xuất bản

Sự thật dịch ra tiếng Việt, đó là:

- “Hiện tượng v¯ b°n chất” cða Daodiorốp (H¯ Nội: 1959)

- “Nguyên nhân v¯ kiết qu°” cða Blumbéc v¯ Xuslốp (1958)

- “Tất yếu v¯ ngẫu nhiên” cða Pilipenca (1959)

- “Kh° năng v¯ hiện thức” cða Sidockin (1959)

- “Nội dung v¯ hình thữc” cða Metvidép (1959)

- “C²i c² biệt, c²i đặc thù v¯ c²i phổ biến” cða Stecnhin (1959)

- “Trụu tượng v¯ cú thể” cða Copnhin (1959)

- “Quy luật” cða Stơracxơ (1959)

Thực ra đây là những cuốn sách nhỏ, là từng ch-ơng một của cuốn

“Nhửng ph³m trù cða phép biện chững duy vật” do Nh¯ xuất b°n “Chính trị” Matxơva phát hành năm 1956, đ-ợc nhà xuất bản Sự thật Hà Nội trích dịch Trong các chuyên luận kể trên, các tác giả trình bày về định nghĩa, về nội dung phản ánh và mối liên hệ giữa các cặp phạm trù Nh-ng do mỗi tác giả chỉ chú trọng đến đề tài nghiên cứu của mình, nên vấn đề mối quan hệ giữa các phạm trù còn ít đ-ợc chú ý Hơn nữa, thứ tự sắp xếp các phạm trù trong sách ch-a phù hợp Về những khiếm khuyết này Giáo s- Septulin đã phê phán trong cuốn “B¯n về mối liên hệ lẫn nhau cða c²c ph³m trù trong triết học m²c – xít” (1961) Trong chuyên kh°o kh² công phu n¯y, một mặt t²c gi° phê ph²n nhửng h³n chế tròng c²c cuốn “Nhửng ph³m trù cða phép biện chững duy vật”, “Nhửng nguyên lý triết học m²c – xít” (1960, mặt kh²c, ông đưa ra quan điểm của mình về nội dung các cặp phạm trù, thứ tự sắp xếp của chúng trong hệ thống, về mối liên hệ lẫn nhau giữa các cặp phạm trù cũng nh- sự t-ơng quan giữa chúng với các quy luật của phép biện chứng duy vât Tác giả

đặc biệt nhấn mạnh những cơ sở lý luận và nguyên tắc xuất phát của triết học mác xít bàn về phạm trù

Năm 1998, nhà xuất bản Chính trị quốc gia cho ấn h¯nh bộ “Lịch sừ phép biện chứng do tập thể tác giả Viện triết học Liên – xô biên soạn Bộ sách gồm 6 tập, trong đó tập IV chuyên bàn về phép biện chứng trong các tác phẩm của Mác và Enghen, tập V bàn về phép biện chứng trong các tác phẩm của Lênin và các nhà triết học mác – xít Xô - viết khác Phần hai của tập IV với tiêu đề “Sứ luận chững v¯ ph²t triển phép biện chững duy vật trong Tư b°n cða M²c” có c²c chương b¯n sâu về ph³m trù như chương IV (Nhửng vấn đề phân tích chất,l-ợng, độ); Ch-ơng V (Vấn đề mâu thuẫn biện chứng) ; Ch-ơng VI (Cấu trúc logic của hệ thống phạm trù) ở các ch-ơng trình nh- đã

kể, của Mác trong quá trình phân tích sự vận động và phát triển của ph-ơng thức sản xuất t- bản chủ nghĩa ở phần ba “Sứ ph²t triển cða phép biện chứng duy vật trong t²c phẩm cða Enghen”, c²c t²c gi° có đề cập tới quan điểm cða Enghen về cơ sở thực tiễn việc hình thành các phạm trù, về nội dung một số vấn cặp phạm trù nh- nguyên nhân và kết quả, tất yếu và ngẫu nhiên, tự do và tất yế, v.v Những vấn đề cốt yếu nhất của phạm trù với tính cách là công cụ của nhận thức thì họ ch-a đề cập tới; Trong tập V, (Lênin nghiên cứu phép biện chứng với tính cách là logic học và lý luận nhận thức) các tác giả tập trung phân tích luận điểm cða Lênin : “trước con ng-ời có màng l-ới những hiện tượng tứ nhiên ” coi đó l¯ chiếc chìa kho² nh´m tiếp cận vấn đề ph³m trù của triết học Mác – Lênin

Ngoài những công trình kể trên, trong các tài liệu Xô - viết dịch ra tiếng Việt, chúng ta thấy vấn đề phạm trù của triết học Mác – Lênin còn đ-ợc đề cập tới trong c²c cuốn “Nguyên lý triết học m²c xít” (1962), “Chð nghĩa duy vật biện chững cða Alecxandrốp” (1962), “Lịch sừ triết học m²c xít” (1962), v.v ở các công trình này các tác giả chỉ tập trung bàn về các cặp phạm trù

mà ít chú ý đến những vấn đề tổng quát chung nh-: nguyên tắc xuất phát, cơ

sở hình thành, tính chất và vai trò của các phạm trù trong triết học mác – xít

Trong c²c t¯i liệu cða Trung Quốc dịch ra tiếng Việt, cuốn “Cương yếu chð nghĩa duy vật biện chững” (1962) của Ngãi T- Kỳ là đáng chú ý nhất Tác giả dành trọn ch-ơng IX (Những phạm trù của phép biện chứng duy vật) để bàn về vấn đề phạm trù ở thời điểm lịch sử những năm 60, Ngãi T- Kỳ đã có

đóng góp lớn cho lý luận về phạm trù, song ông vẫn ch-a thoát khỏi căn bệnh kinh niên của thời đại là không nhìn thấy tính năng động chủ quan của con ng-ời trong quá trình nhận thức

ở n-ớc ta, mảng nghiên cứu về phạm trù trong triết học Mác – Lênin còn rất mỏng Lê Hữu Tầng là một trong những ng-ời tâm huyết với vấn đề

cùng tập thể tác giả đặt ra rồi trả lời các cấu hỏi nh-: Phạm trù là gì? Sự hình thành của phạm trù? Tính chất, vai trò của các phạm trù ra sao? Nội dung cơ bản của các cặp phạm trù Do viết d-ới dạng hỏi - đáp một cách ngắn gọn, cô

đọng nên cuốn sách chỉ mới dừng lại ở mức độ những tri thức cơ bản, những nét tổng thể m¯ chưa đi sâu v¯o nhửng vấn đề chi tiết; ở cuốn “Vấn đề x²c

định, lứa chọn v¯ thức hiện kh° năng”, Lê Hửu Tầng nghiên cứu sâu hơn về cặp phạm trù hiện thực và khả năng, phân tích mối liên hệ biện chứng giữa các phạm trù: hiện thực – vật chất – khả năng – tất nhiên – ngẫu nhiên – xác suất Tác giả đồng thời đ-a ra ý kiến về vấn đề xác định loại hình, lựa chọn ph-ơng pháp thực hiện khả năng trong nhận thức và hoạt động thực hiện

Trong các giáo trình triết học Mác – Lênin của tr-ờng Đảng Nguyễn

ái Quốc (nay là Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh), của Bộ đại học trung học chuyên nghiệp va dạy nghề (nay là Bộ giáo dục và đào tạo) và gần

đây là giáo trình do Hội đồng Trung -ơng chỉ đạo biên soạn giáo trình quốc gia các bộ môn khoa học Mác – Lênin, t- t-ởng Hồ Chí Minh luôn giành một ch-ơng nói về các cặp phạm trù cơ bản của phép biện chứng duy vật

Những năm gần đây, trên tạp chí Triết học đã xuất hiện một số bài viết xoay quanh vấn đề phạm trù của triết học Mác – Lênin, chúng tôi xin đơn cử:

- Dương Văn Thịnh: “Tìm hiểu tư tưởng cða F Enghen về ph³m trù vật chất trong “biện chững cða tứ nhiên”

- Nguyễn Ngọc H¯: “C²i riêng v¯ c²i chung – một số vấn đề cần quan tâm”

- Bùi Thanh Quất v¯ Nguyễn Ngọc H¯: “Kh²i niệm với tính c²ch l¯ một vấn đề triết học”, v.v

Ngoài những chuyên luạn nh- đã nêu trên, vấn đề phạm trù của triết học Mác – Lênin còn đ-ợc đề cập đến theo những khía cạnh khác nhau trong các baì viết của các tác giả nh-: Nguyễn Trọng Chuẩn, Nguyễn Hữu Vui, Nguyễn Cảnh Hồ, Lai Văn Toàn, Vũ Văn Viên, Phạm Thị Ngọc Trầm, v.v Nhìn chung, vấn đề nghiên cứu có phần khởi sắc và hứa hẹn, song vẫn còn không ít vấn đề còn để ngỏ

Về vấn đề vai trò của các phạm trù của phép biện chứng duy vật đối với

đổi mới t- duy lý luận cũng đ-ợc để cập trong hàng loạt sách báo, tạp chí: tạo chí triết học, tạp chí cộng sản, tạp chí nghiên cứu lý luận, v.v Đáng chú ý là các bài viết của các nhà nghiên cứu nh-

- Trần Hửu Tiến: “Đổi mới tư duy lý luận- Vấn đề b²ch hiện nay”

- Lê Thi: “Tư duy triết học v¯ đổi mới tư duy”

- Nguyễn Trọng Chuẩn: “phép biện chứng duy vật với tính cách là lôgíc học v¯ phương ph²p luận cða nhận thữc khoa học hiện đ³i”

- Dương Phũ Hiệp: “Chð nghĩa x± hội cần được nhận thữc l³i”

- Ngô Đình Xây: “V¯i nét về thức tr³ng tư duy lý luận hiện nay ở nước ta”

- Tô Duy Hợp: “Phương ph²p tư duy chð nghĩa x± hội không qua chð nghĩa tư b°n: tư tưởng cða Lênin v¯ kinh nghiệm Việt Nam”

Xuất phát từ yêu cầu góp phần đáp ứng tính cấp thiết của đề tài, tiếp thu

có chọn lọc những thành quả của các công trình nh- đã kể trên, tác giả mạnh d³n lứa chọn đề t¯i “Nhửng nguyên tắc cða triết học M²c – Lênin về xây

dựng phạm trù và ảnh h-ởng của những nguyên tắc đó trong công cuộc đổi mới tư duy lý luận ở nước ta”

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

- Mục đích của luận văn là trình bày một cách có hệ thống những nguyên tắc của triết học Mác – Lênin về xây dựng phạm trù Qua đó góp phần làm rõ phần nào vấn đề luận về phạm trù trong triết học, khẳng định sức mạnh lý luận và thực tiễn của các phạm trù triết học Mác – Lênin

- Với mục đích trên, luận văn cần giải quyết 2 nhiệm vụ sau:

+ Trình bày nội dung cơ bản của những nguyên tắc của triết học Mác – Lênin trong việc xây dựng phạm trù

+ Xem xét khả năng vận dụng các nguyên tắc của triết học Mác – Lênin về xây dựng phạm trù vào việc đổi mới t- duy lý luận ở n-ớc ta, đặc biệt là đối với việc nhận thức một số phạm trù của chủ nghĩa duy vật lịch sử tr-ớc và sau đổi mới, từ đó đề xuất một số ý kiến xung quanh vấn đề đang nghiên cứu

4 Cơ sở lý luận và ph-ơng pháp nghiên cứu

- Cơ sở lý luận:

+ Luận văn dựa trên những quan điểm về phạm trù của các nhà kinh

điển Mác – Lênin in trong C Mác và Ph Anghen toàn tập; V.I.Lênin toàn tập (tiếng Việt)

+ Quan điểm của các nhà nghiên cứu mác – xít (Xô - viết, Trung Quốc, Việt Nam) viết về phạm trù

+ Các Văn kiện của Đảng cộng sản Việt Nam liên quan đến vấn đề đổi mớit- duy lý luận ở n-ớc ta

- Ph-ơng pháp nghiên cứu: Trong quá trình nghiên cứu, tác giả vận dụng các ph-ơng pháp của triết học Mác – Lênin nh-: