Nghệ thuật xây dựng nhân vật của đạo diễn trong phim sống trong sợ hãi và những đứa con của làng

Xây dựng nhân vật có vai trò quan trọng đối với phim truyện điện ảnh.Trong quá trình sáng tác người đạo diễn phim tìm kiếm cách xây dựng nhân vật cho bộ phim, sao cho các nhân vật đó khô

1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

HOÀNG CHU HIỂN

NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT CỦA ĐẠO

2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌCKHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

HOÀNG CHU HIỂN

NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT CỦA ĐẠO

3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Vũ Ngọc Thanh

Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực, đảm bảo tính khách quan, khoa học, dựa trên kết quả khảo sát thực tế Các số liệu, trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng

Tác giả luận văn

Hoàng Chu Hiển

4

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới người hướng dẫn khoa học - PGS.TS Vũ Ngọc Thanh đã tận tình chỉ bảo, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu để hoàn thành luận văn này

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới các thầy, cô giáo thuộc Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, đặc biệt là các thầy,

cô giáo trong Bộ môn Nghệ thuật học đã truyền đạt cho tôi những kiến thức quý báu trong thời gian học tập tại trường

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè đã nhiệt tình động viên, tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành luận văn này

Hà Nội, ngày tháng năm 2019

Tác giả luận văn

Hoàng Chu Hiển

TS : Tiến sĩ XHCN : Xã hội chủ nghĩa

6

MỤC LỤC

Contents

PHẦN MỞ ĐẦU 9

1 Lý do chọn đề tài 9

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 11

3 Mục đích nghiên cứu 14

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 14

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 15

6 Phương pháp nghiên cứu 15

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn 16

8 Bố cục của luận văn 16

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH 17

1.1 Một số vấn đề về xây dựng nhân vật trong phim truyện điện ảnh 17

1.1.1 Nhân vật điện ảnh 17

1.1.2 Phân loại nhân vật trong tác phẩm điện ảnh 18

1.1.3 Một số nguyên tắc, thủ pháp xây dựng nhân vật điện ảnh 20

1.2 Vai trò của đạo diễn trong xây dựng nhân vật 24

1.2.1 Trong xử lý kịch bản 24

1.2.2 Qua cách kể chuyện 24

1.2.4 Với các thành phần sáng tác khác 28

7

1.3 Sống trong sợ hãi và Những dứa con của làng trong dòng chảy

điện ảnh Việt Nam đương đại 29

1.3.1 Phim Sống trong sợ hãi 29

1.3.2 Phim Những đứa con của làng 29

Tiêu kết chương 1 32

Chương 2: CÁCH XÂY DỰNG NHÂN VẬT CỦA ĐẠO DIỄN TRONG HAI BỘ PHIM 33

2.1 Tóm tắt về hai đạo diễn và quan niệm về làm phim 33

2.1.1 Tóm tắt về hai đạo diễn 33

2.1.2 Quan niệm của đạo diễn Bùi Thạc Chuyên và Nguyễn Đức Việt vềlàm phim và xây dựng nhân vật 35

2.2 Cách xây dựng mối quan hệ tam giác, cảnh nóng và lời thoại 37

2.2.1 Xây dựng nhân vật trong mối quan hệ tam giác 37

2.2.2 Thể hiện “cảnh nóng” làm rõ tính cách, đời sống, mối quan hệ của các nhân vật 42

2.3 Khai thác mâu thuẫn, diễn biến tâm lý để làm đậm tính cách nhân vật 46

2.3.1 Xây dựng, khai thác tâm lý nhân vật mang tính chung, tính riêng và tính logic 46

Tiểu kết chương 2 54

Chương 3 : CÁCH CHỌN, SỬ DỤNG DIỄN VIÊN, KHÔNG GIAN, BỐI CẢNH PHIM VÀ MỘT SỐ BÀI HỌC KINH NGHIỆM 56

3.1 Cách chọn, sử dụng diễn viên 56

3.1.1 Đạo diễn với công tác diễn xuất 56

8

3.1.2 Sử dụng dàn diễn viên phù hợp với các nhân vật 57

3.2 Chọn không gian, bối cảnh phim trong mối quan hệ với tính cách nhân vật 72

3.2.1 Xây dựng nhân vật gắn với không gian,bối cảnh miền Trung 72

3.3 Một số hạn chế trong xây dựng nhân vật 76

3.3.1 Một số hạn chế trong thể hiện không gian, bối cảnh trong mối quan hệ với tính cách nhân vật 76

3.4 Một số bài học kinh nghiệm 80

3.4.1 Xây dựng nhân vậtvới yếu tố văn hóa vùng, miền 80

3.4.2 Sự đồng sáng tạo của đạo diễn với các thành phần làm phim 81

3.5 Một số gợi mở, đề xuất về xây dựng nhân vật của đạo diễn 83

3.5.1 Xây dựng nhân vật từ kịch bản phân cảnh 83

Tiểu kết chương 3 87

KẾT LUẬN 89

TÀI LIỆU THAM KHẢO 92

Xây dựng nhân vật có vai trò quan trọng đối với phim truyện điện ảnh.Trong quá trình sáng tác người đạo diễn phim tìm kiếm cách xây dựng nhân vật cho bộ phim, sao cho các nhân vật đó không chỉ phù hợp với nội dung của từng đoạn phim mà còn cả bộ phim Xây dựng nhân vật trong phim không chỉ cần phù hợp với các yếu tố như hình ảnh, âm thanh, hóa trang, phục trang, đạo cụ của bộ phim, mà còn với văn hóa cũng như thói quen cảm thụ nghệ thuật của người xem

Đạo diễn là người chịu trách nhiệm của một bộ phim, từ tác phẩm nghệ thuật thể hiện đến kỹ thuật thực hiện, từ ánh sáng đến bố cục khuôn hình Vì vậy, nhiệm vụ của người đạo diễn phải xây dựng nên những nhân vật trong phim từ đó các diễn viên sẽ diễn xuất tạo ra nét riêng của mình Trong quá trình xử lý tạo hình xây dựng nhân vật trong phim truyện điện ảnh, cần sự cảm nhận, thống nhất, kết hợp từ nội dung kịch bản đến khâu sử lý, cách thể hiện một tác phẩm điện ảnh; từ biên kịch, đạo diễn đến người quay phim, họa

sỹ bối cảnh, diễn viên Ngoài ra, đạo diễn còn có một vai trò đặc biệt quan trọng và có ảnh hưởng sâu sắc tới việc thành công hay thất bại của bộ phim, khi kết hợp nghệ thuật và kỹ thuật xây dựng lên một nhân vật trong phim Vì vậy, người đạo diễn xây dựng nhân vật trong một phim điện ảnh rất quan trọng, ảnh hưởng tới sự thành bại của bộ phim

Học viên nhận thấy sự khả thi khi nghiên cứu đề tài này, khi căn cứ vào tài liệu tham khảo, các tác phẩm phim truyện điện ảnh Việt Nam đã được xem, việc phỏng vấn các nhà quản lý điện ảnh, nhà nghiên cứu, sáng tác, nhà làm phim, nhất là phỏng vấn trực tiếp các đạo diễn phim truyện điện ảnh liên quan đến đề tài

Học viên nhận thấy có sự am hiểu nhất định về đối tượng nghiên cứu Khi chọn lựa các tiêu chí của đối tượng nghiên cứu, nhận thấy hai bộ phim

Sống trong sợ hãi của đạo diễn Bùi Thạc Chuyên và Những đứa con của làng

của đạo diễn Nguyễn Đức Việt có nhiều nét tương đồng về đề tài, hệ thống nhân vật, không gian văn hóa, tính vùng miền, cách xây dựng nhân vật Từ trước đến nay, phim Việt Nam làm về chiến tranh thì nhiều, nói về nỗi oán giận thời hậu chiến cũng không ít, nhưng nói trực diện về sự hận thù như trong Những đứa con của làng thì còn ít, đó là điều đầu tiên khiến bộ phim có nét riêng khác hẳn các phim Việt Nam từ trước đến nay Cả hai phim thấm đẫm cảm xúc về số phận con người thời hậu chiến, trong đó có về nỗ lực hóa giải hận thù và hàn gắn vết thương chiến tranh

Luận văn này khi nghiên cứu thành công, học viên hy vọng sẽ đóng góp phần mình dù nhỏ bé vào việc bổ sung các nghiên cứu lý luận về xây dựng nhân vật trong phim truyện điện ảnh; là tài liệu tham khảo về đào tạo

11

điện ảnh; hỗ trợ ít nhiều về công việc, nghiệp vụ đạo diễn nói chung và xây dựng nhân vật trong phim truyện điện ảnh Việt Nam nói riêng Nói cách khác, nghiên cứu về nghệ thuật xây dựng nhân vật trong phim truyện điện ảnh Việt

Nam của hai bộ phim Sống trong sợ hãi của đạo diễn Bùi Thạc Chuyên và Những đứa con của làng của đạo diễn Nguyễn Đức Việt sẽ góp phần nhất

định nhằm nâng cao công tác xây dựng nhân vật và nâng cao chất lượng của phim truyện điện ảnh Việt Nam

*Lý do chọn đạo diễn của hai phim Sống trong sợ hãi và Những đứa

con của làng:

Nội dung hai phim đều giàu chất liệu, hiện thực thời hậu chiến Các đạo diễn đều thể hiện góc nhìn nhân văn, cách xây dựng nhân vật có điểm chung

và về cuộc sống thời hậu chiến của con người miền Trung.Trong cả hai phim

đều có các nhân thuộc “phe thua cuộc” (trong Sống trong sợ hãi là Tải và trong Những đứa con của làng là Đông) nên khi ra đời cũng vấp phải không

ít khó khăn bởi nhân vật chính là một cá nhân thuộc “phe thua cuộc”

Hai đạo diễn đều thể hiện những tìm tòi, sang tạo riêng khi thể hiện một

đề tài chung Thêm nữa, đề tài hai phim không có giá trị thương mại Dòng phim chiến tranh của Việt Nam dường như không nằm trong dòng chảy của phim giải trí nhưng hai phim đều có yếu tố giải trí, tình cảm lãng mạn

Với những lý do trên, học viên chọn đề tài “Nghệ thuật xây dựng nhân

vật của đạo diễn trong phim Sống trong sợ hãi và Những đứa con của làng”

cho luận văn tốt nghiệp Cao học của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Khi chọn nghiên cứu đề tài nghệ thuật xây dựng nhân vật trong phim

Sống trong sợ hãi (đạo diễn Bùi Thạc Chuyên) và phim Những đứa con của làng (đạo diễn Nguyễn Đức Việt), người viết đã nghiên cứu những bài viết

trên sách, các công trình nghiên cứu khoa học, có liên quan đến vấn đề, nhiều

12

vấn đề đã được đề cập, bàn luận, phân tích, kiến giải, nghiên cứu, là cơ sở để tham khảo, đối chiếu, so sánh như:

Trong công trình Điện ảnh học-Lý luận và thực tiễn (NXB Chính trị

quốc gia - Sự thật, 2015), tại chương II, phần IV, mục 5 - Vấn đề xây dựng hình tượng nhân vật, tác giả Vũ Ngọc Thanh đã hệ thống việc xây dựng hình tượng nhân vật và vấn đề thể hiện tính cách nhân vật chính trong một số phim truyện Việt Nam

Trong Ngôn ngữ Điện ảnh và Truyền hình, tác giả Bruno Toussaint

(Nguyễn Thị Hương và Phạm Tố Uyên dịch, Hội Điện ảnh Việt Nam, 2007) cho rằng nhân vật là một trong những yếu tố quan trọng góp phần tạo nên thành công cho tác phẩm nghệ thuật Ở bất cứ bộ môn nghệ thuật nào, việc xây dựng nhân vật luôn được xem trọng và cần sự sáng tạo của người nghệ sĩ Trong tác phẩm này, tác giả cũng đề xuất một số tiêu chuẩn cho phép bạn đọc

có những đánh giá đúng đắn theo sở thích và cá tính của mình

Bên cạnh những công trình nghiên cứu, luận văn tốt nghiệp thạc sĩ cũng có nhiều bài viết trên các báo, tạp chí của các tác giả đề cập đến vấn đề nhân vật:

Đạo diễn, NSND Đặng Nhật Minh đã có bài viết Một vài suy nghĩ về nhân vật trong phim truyện (Thế giới điện ảnh, ngày 26/08/2008) đã bàn về

các nhân vật điển hình trong điện ảnh Trung Quốc, Liên Xô, Italia và các nhân vật trong phim truyện Việt Nam những năm trước đây Ông quan niệm:

“Nhân vật trên phim là yếu tố quan trọng hàng đầu đối với một tác phẩm điện ảnh Chúng không phải đến từ một cõi hư vô bí hiểm nào mà đến từ cuộc sống, kể cả nhân vật trong phim truyện lẫn tài liệu và tính cách của các nhân vật đó phải luôn luôn được phát triển Chúng không một chiều mà đa dạng như bản thân đời sống Có lẽ đó là bí quyết để đảm bảo thành công cho một

bộ phim”

13

Trong bài viết Mạn đàm về nghề của nhân vật nữ trên phim Việt (Thế

giới Điện ảnh, ngày 8/3/2009), tác giả Bảo Châu cũng nhận định: “Lâu nay khi xem phim Việt Nam, chúng ta thấy các nhân vật nữ trên phim rất đẹp, xuất thân nghề nghiệp rất đa dạng như diễn viên, doanh nhân, ca sĩ, người mẫu Tuy nhiên dường như sự khắc họa nghề nghiệp của mỗi nhân vật trong phim còn mờ nhạt, chưa tạo được ấn tượng với người xem ”

Trong khi đó, trong bài Người đàn bà mộng du (hanoimoi.com.vn,

ngày 04/10/2003), tác giả Nguyễn Dương cho rằng, chiến tranh đã qua gần

30 năm nhưng tàn tích vẫn còn hiện hữu trên mảnh đất, đời người Việt Nam Những dằn vặt, ám ảnh, khắc khoải về cuộc chiến, về những mất mát vẫn theo suốt cuộc đời những người đang sống Và đó là một vết thương mãi không

lành Dựa theo truyện ngắn Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành của cố

nhà văn Nguyễn Minh Châu, tầm tư tưởng của Nguyễn Minh Châu, sự kỹ tính trong chọn bối cảnh, phục trang của đạo diễn Nguyễn Thanh Vân được thêm bởi phong cách hai nhà văn đang nổi là biên kịch Nguyễn Quang Thiều, biên tập Nguyễn Quang Lập Họ cùng nhau đưa chuyến tàu của người đàn bà mộng du về đúng bến đỗ trong lòng khán giả

Nhiều cuộc tọa đàm, hội thảo, luận văn và bài viết trên các tạp chí chuyên ngành cũng chỉ mang tính khái quát, đề cập khá chung chung đến vấn đề nhân vật trong nghệ thuật điện ảnh, không đi sâu nghiên cứu chuyên sâu, cụ thể

về nhân vật trong phim của một đạo diễn, tác giả cụ thể nào

Cho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu của các nhà nghiên cứu, lý luận phê bình nghệ thuật trong nước và trên thế giới đề cập đến vấn đề nhân vật trong văn học nghệ thuật, điện ảnh, sân khấu với những góc nhìn đa chiều nhưng mới chỉ dừng lại ở một số bài báo hoặc những phân tích trên từng tác phẩm cụ thể mà vẫn chưa có công trình nghiên cứu khoa học nào chuyên sâu, mang tính hệ thống về xây dựng nhân vật trong các bộ phim của

14

Sống trong sợ hãi và Những đứa con của làng của đạo diễn Bùi Thạc Chuyên

và Nguyễn Đức Việt

3 Mục đích nghiên cứu

Khảo sát xây dựng nhân vật của đạo diễn Nguyễn Đức Việt và Bùi Thạc

Chuyên trong phim Sống trong sợ hãi và Những đứa con của làng để nâng

cao công tác nghiệp vụ đạo diễn

Phân tích nguyên nhân thành công về nghệ thuật xây dựng nhân vật trong phim truyện Việt Nam của đạo diễn Nguyễn Đức Việt và Bùi Thạc Chuyên nhằm liên hệ, rút ra bài học kinh nghiêm trong công tác đạo diễn phim truyện điện ảnh Việt Nam hiện nay và trong tương lai

Qua kết quả nghiên cứu, người viết nhằm học hỏi, lĩnh hội cho bản thân, cho nghề nghiệp của mình những kinh nghiệm sáng tạo từ hai đạo diễn Nguyễn Đức Việt và Bùi Thạc Chuyên cũng như một số nhà đạo diễn và biên kịch, diễn viên khác

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Trong bất kỳ tác phẩm nghệ nào của điện ảnh thì công tác xây dựng nhân vật của đạo diễn là không thể thiếu Một đạo diễn không thể thiếu về công tác xây nhân vật sao cho phù hợp cũng như thúc đẩy diễn viên sáng tạo,sử lý giải pháp tạo hình cho một tác phẩm của điện ảnh

Đối tượng nghiên cứu cụ thể: Xây dựng nhân vật trong phim Sống trong

sợ hãi và Những đứa con của làng Sự thành công và hạn chế của 2 bộ phim

này

Trong khuôn khổ của một luận văn cao học, người viết chỉ nghiên cứu về xây dựng nhân vật chính trong phim Với chuyên ngành được đào tạo khi còn học đại học đạo diễn nên người viết đi sâu về nghiên cứu những vấn đề xây dựng nhân vật của một số đạo diễn theo các tiêu chí nhất định liên quan đến hai đạo diễn Nguyễn Đức Việt và Bùi Thạc Chuyên

15

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Khảo sát nghệ thuật xây dựng nhân vật trong phim của hai đạo diễn

Nguyễn Đức Việt và Bùi Thạc Chuyên trong phim Những đứa con của làng

và Sống trong sợ hãi

6 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện mục đích và các nhiệm vụ trên đây, luận văn sử dụng một

số phương pháp trong quá trình nghiên cứu và thu thập thông tin như sau:

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận:

Tham khảo, tra cứu, đọc, phân tích, hệ thống hóa các tài liệu, các nghiên cứu có liên quan đến nghệ thuật xây dựng nhân vật và nghệ thuật của đạo diễn phim truyện và những vấn đề liên quan

Sử dụng phương pháp diễn giải - quy nạp; khái quát hóa, hệ thống hóa Phân tích, tổng hợp, so sánh những vấn đề lý thuyết được đề cập trong luận văn và những công việc làm phim được thể hiện của hai đạo diễn Nguyễn Đức Việt và Bùi Thạc Chuyên

6.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

Chủ yếu xem những bộ phim và 2 phim trên của đạo diễn Nguyễn Đức Việt và Bùi Thạc Chuyên có liên quan đến những vấn đề đặt ra trong luận văn

Tìm và xem những bộ phim có liên quan đến những vấn đề đặt ra Luận văn khảo cứu những tư liệu về đạo diễn Bùi Thạc Chuyên và Nguyễn Đức Việt, từ những phát hiện đầu tiên của các nhà phê bình về tiềm lực của đạo diễn khi những bộ phim đầu tay ra đời, đến những bài viết gần đây nhất, có ý nghĩa cập nhật nhất Bao quát các bộ phim nằm trong danh mục khảo sát Khảo luận các tài liệu liên quan để so sánh đối chiếu trong nghiên cứu

16

Phương pháp so sánh: Đặt đạo diễn Bùi Thạc Chuyên và Nguyễn Đức Việt và những bộ phim của họ trong mối liên hệ cùng thời với các tác giả khác, từ đó kiến giải cách xây dựng nhân vật của hai đạo diễn này

Các phương pháp phân tích, tổng hợp, đối chiếu: được sử dụng trong việc xem xét, đánh giá, phân tích những vấn đề lý thuyết được đề cập trong luận văn và cách xây dựng nhân vật trong phim truyện, được thể hiện trong các bộ phim có liên quan Từ đó rút ra những kết luận cần thiết cho việc nghiên cứu đề tài

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

Bước đầu khảo sát, nhận định, đánh giá, tổng kết những tìm tòi, thành công, đóng góp về nghệ thuật của hai đạo diễn Nguyễn Đức Việt và Bùi Thạc Chuyên

Qua đó góp phần nâng cao công tác đạo diễn nói riêng và nâng cao chất lượng nghệ thuật của phim truyện điện ảnh Việt Nam nói chung, nhằm đáp ứng nhu cầu thưởng thức của đông đảo quần chúng khán giả

Đồng thời, làm tài liệu tham khảo cho những người quan tâm, những người làm phim, yêu thích điện ảnh và có thể đóng góp cho công tác đào tạo,

giảng dạy và nghiên cứu khoa học

8 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn nhằm cụ thể hóa nhiệm vụ nghiên cứu và được kết cấu thành 3 chương

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH

Chương 2: CÁCH XÂY DỰNG NHÂN VẬT CỦA ĐẠO DIỄN TRONG HAI BỘ PHIM

Chương 3: CÁCH CHỌN, SỬ DỤNG DIỄN VIÊN, KHÔNG GIAN, BỐI CẢNH PHIM VÀ MỘT SỐ BÀI HỌC KINH NGHIỆM

tư tưởng nghệ thuật của tác phẩm

Trong tác phẩm điện ảnh, nhân vật phải hành động Nếu không có hành động sẽ không có nhân vật điện ảnh và hẳn nhiên sẽ không có tác phẩm điện ảnh Nhân vật trong điện ảnh luôn hành động và biến đổi Nếu bản thân nhân vật không thay đổi thì môi trường xung quanh anh ta sẽ thay đổi, nếu nhân vật nỗ lực thay đổi cái gì đó giống như nhân vật nỗ lực để đạt được mục đích đặt ra ở đầu phim Chỉ có hành động, nhân vật mới chứng tỏ cho khán giả thấy mình là ai, mình là con người như thế nào Trong tác phẩm điện ảnh, cần phải có những diễn biến dẫn tới hành động đó một cách logic

Sự biến đổi suy nghĩ, tính cách của nhân vật cũng là một yếu tố rất quan trọng được nhà biên kịch sử dụng để tạo nên nhân vật đa tính cách, nhằm hấp dẫn, lôi cuốn khán giả

18

Nhà biên kịch, nhà đạo diễn phải có sự tôn trọng đối với nhân vật của mình Trong tác phẩm, nhân vật cần phải được biến đổi và trưởng thành một cách rất tự nhiên theo quy luật của cuộc sống Một điều nữa cũng cần phải nhắc tới là mối quan hệ giữa nhân vật và khán giả Ngồi trước màn ảnh, khán giả phải cảm nhận được nhân vật, phải có sự chia sẻ, cảm thông, vui, buồn cùng nhân vật Để có thể dẫn tới điều đó, nhà đạo diễn phải cho khán giả thấy được một phần của chính mình ẩn sâu trong nhân vật trên màn ảnh

Dù phim truyện điện ảnh là những câu chuyện phim được hư cấu nhưng cũng cần phải tuân thủ những nguyên tắc cơ bản Việc tuân thủ các nguyên tắc trong xây dựng nhân vật sẽ giúp người viết có được những nhân vật điện ảnh sắc nét, sinh động và gẫn gũi Đó cũng chính là lý do tạo nên

sự khác biệt giữa điện ảnh và văn học Với một người viết văn, có thể không cần phải tuân thủ bất cứ nguyên tắc nào, nhưng với điện ảnh, nếu người viết thả trôi cảm xúc của mình, sáng tác giống như một nhà văn thì

có thể xảy ra trường hợp kịch bản thiếu mạch lạc, đánh đố đạo diễn trong việc thể hiện và sáng tạo tác phẩm Vì thế tuân thủ một số nguyên tắc nhất

1.1.2 Phân loại nhân vật trong tác phẩm điện ảnh

Để có thể nắm bắt được những đặc điểm của nhân vật, cần có những khái niệm cơ bản về phân loại nhân vật Xét về vai trò nhân vật trong tác phẩm: có nhân vật chính, nhân vật phụ và nhân vật trung tâm

Nhân vật chính phải là người xuất hiện trong suốt cả chiều dài của bộ phim và là người tạo ra sự vận động, thúc đẩy mọi hành động của câu chuyện Nhiệm vụ của mỗi nhân vật chính cần phải được đặt trong một hoàn cảnh khó khăn để anh ta có thể thể hiện được hết các phẩm chất vốn có của bản thân Nhân vật chính phải tự giải quyết lấy vấn đề của mình Nhân vật phụ không thể đóng thế nhân vật chính ở những điểm mấu chốt của câu chuyện, những cao

19

trào của bộ phim Hay nói cách khác, nhà biên kịch không thể để nhân vật chính và nhân vật phụ hành động một cách tuỳ tiện, lẫn lộn công việc của nhau

Nhân vật chính là nhân vật đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện

tập trung đề tài, chủ đề và tư tưởng của tác phẩm Trong Sống trong sợ hãi

của Bùi Thạc Chuyên có nhiều nhân vật chính, như Tải, Ba Thuận, Năm

Đực… Trong Những đứa con của làng của Nguyễn Đức Việt là ông Thập,

Bè, Bưới, Đông

Trong phim Sống trong sợ hãi của Bùi Thạc Chuyên có các nhân vật

phụ như Hai Dân, người vợ bé của Tải, cô Uyên, bé Lành…Trong phim

Những đứa con của làng của Nguyễn Đức Việt là ông chủ tịch xã - con trai

ông xã trưởng làm Việt gian ngày trước, ông lý trưởng

Cũng xét từ góc độ nội dung tư tưởng hay phẩm chất nhân vật, ta lại có thể chia ra thành hai nhóm nhân vật chính là nhóm nhân vật đơn tính cách (bao gồm các loại nhân vật chính diện - nhân vật tích cực - và nhân vật phản diện - nhân vật tiêu cực) và nhóm nhân vật đa tính cách (nhân vật có sự biến đổi từ tích cực sang tiêu cực hoặc ngược lại)

Nhân vật đơn tính cách là loại nhân vật chỉ có tính cách đơn duy nhất trong toàn bộ diễn biến của câu chuyện mà anh ta tham gia trong tác phẩm Nhân vật đa tính cách là nhân vật có sự biến đổi trong tâm lý, tình cảm Ở đầu phim, anh ta có thể là một người rất xấu xa, nhưng sau đó, anh ta hoàn lương

và trở thành người anh hùng, hoặc cũng có thể hoàn toàn ngược lại Điểm mấu chốt tạo nên sự biến đổi trong tính cách của nhân vật là phải có một tác nhân đủ mạnh như một cú sốc tình cảm (ví dụ như cha, mẹ, anh, chị em hay con cái chết đi, hoặc đem lòng yêu một cô gái ngay từ cái nhìn đầu tiên ), gặp vận may lớn rất bất ngờ (như trúng vé số độc đắc, nhặt được rất nhiều tiền, phát hiện ra kho báu bí mật ) mới có thể tạo nên sự thay đổi đột ngột làm biến đổi tâm tư, tình cảm của nhân vật Trong nhóm nhân vật đa tính cách

20

này, cũng nhiều khi đó là sự hoà trộn giữa chính diện và phản diện trong cùng một con người

Nhìn chung, khi phân định loại hình nhân vật phải rất linh hoạt dựa trên

cơ sở khả năng phản ánh hiện thực của tác phẩm và ý đồ tư tưởng của tác giả.Từ khái niệm nhân vật tới khái niệm tính cách và tính cách điển hình là những mức độ khác nhau về chất lượng tư tưởng - nghệ thuật của sự thể hiện con người trong tác phẩm

1.1.3 Một số nguyên tắc, thủ pháp xây dựng nhân vật điện ảnh

Một nguyên tắc được coi là bất biến và thường xuyên được nhắc đến khi xây dựng nhân vật là: không có nhân vật sẽ không có hành động; không

có hành động sẽ không có xung đột; không có xung đột sẽ không có cốt truyện; không có cốt truyện sẽ không có kịch bản Để nhân vật được hành động, phải xét đến những yếu tố như: Mục đích cuối cùng của nhân vật trong chuyện này là gì? Động cơ thúc đẩy anh ta hướng tới mục đích đó? Vật cản trên con đường thực hiện mục đích? Làm thế nào để có thể vượt qua những vật cản?

Một vấn đề cần nói tới trong việc xây dựng nhân vật điện ảnh là cần phải phân biệt được thế nào là nhân vật và môtíp nhân vật để tìm ra được những nhân vật ấn tượng Nói đến môtíp nhân vật, phải nói đến môtíp cốt truyện – đó là kiểu môtíp tiêu biểu cho các tác phẩm tự sự và kịch vốn chứa nhiều hành động Những bộ phim dựng theo môtíp cốt truyện thường thấy như vậy đã tạo nên những mô típ nhân vật quá quen thuộc, sáo mòn với cách thể hiện tương tự nhau Vậy làm thế nào để nhân vật trong phim của mình trở nên nổi bật so với những nhân vật khác Đáp án duy nhất ở đây là cần phải tạo cho nhân vật những cá tính riêng Trong cái môtíp chung ấy, nhân vật phải là một thực thể độc đáo, có phong cách sống, có hành động khác với những người bình thường Thậm chí, nhà biên kịch giỏi là người biết tìm ra một

21

nhân vật điển hình trong hoàn cảnh điển hình nhưng lại có những cá tính đối lập hoàn toàn Về vấn đề này, nhà biên kịch Richard Walter đã từng nhận định: “Khán giả thích những nhân vật hơi khác mình một chút, thậm chí có nhiều nét hấp dẫn để có thể mở rộng cốt truyện Hãy cố gắng xây dựng nhân vật một cách công phu để nhân vật này có khả năng ngay từ cái nhìn đầu tiên

đã chiếm được sự thú vị của khán giả” [Richard Walter, tr.25]

Để nhân vật được hành động và diễn viên có đất diễn, các nhà biên kịch và đạo diễn phải đặt nhân vật chính của mình vào trong một hoàn cảnh nhất định Thông thường, các nhà biên kịch trên thế giới đều tuân thủ theo một quy luật chính là tạo cho nhân vật một tai họa ngay từ những phút khởi đầu của bộ phim (thông thường là từ phút đầu tiên đến phút thứ 10) Tai họa này chính là điểm khởi đầu cho toàn bộ những hành động của nhân vật trong suốt cả bộ phim Lý giải cho cách làm này, các nhà biên kịch muốn lấy được thiện cảm của khán giả dành cho nhân vật chính của phim ngay từ đầu Xét trên góc độ tâm lý khán giả, nhân vật sẽ được đồng cảm, chia sẻ nỗi đau khi gặp phải những khởi đầu đầy bất trắc Người xem sẽ tò mò muốn biết tai họa

đó là gì, liệu rằng nhân vật có vượt qua được nó hay không và cách mà nhân vật chiến đấu để vươn lên số phận như thế nào Việc tạo ra tai họa cho nhân vật cũng là một yếu tố để xác định nhân vật trung tâm và điểm khởi đầu cho hành trình của anh ta trong câu truyện, đồng thờinó cũng tạo ra nhu cầu hành động cho nhân vật Điều đó làm cho khán giả cảm thấy dường như những suy nghĩ, hành động của nhân vật là do tự thân anh ta chứ không phải là sự dẫn dắt của nhà làm phim

Bên cạnh yếu tố rủi ro và may mắn, nhân vật trong điện ảnh cần phải gặp những vật cản thích hợp Đó là những vật cản về địa hình – không gian,vật cản thời gian là áp lực về thời gian đè nặng lên nhân vật, vật cản về thời tiết, vật cản về tâm lý: những sự nhầm lẫn, hay quên, những kiêng kỵ,

22

những day dứt, những lo sợ, vật cản về sức khoẻ: sự kiệt sức mệt mỏi, vật cản

về tiền bạc, tài chính,… Ngoài ra còn một số vật cản khác như những bất ngờ xuất hiện như bỗng dưng một viên đạn lạc gây chết người, đột nhiên bị ngã, gãy chân, bỗng mất tiền vì một kẻ lừa đảo mà bề ngoài tử tế

Những yêu cầu đối với vật cản là vật cản phải hợp lý với không gian của câu chuyện, phù hợp với thời điểm câu chuyện diễn ra, phù hợp với tính cách nhân vật, phù hợp với bối cảnh thống nhất của tác phẩm Các vật cản phải đảm bảo độ tin cậy: khi chúng ta đặt ra các vật cản cũng có nghĩa là đặt nhân vật trước hàng loạt thử thách Những khó khăn này tạo ra những xung đột đầy kịch tính Điều quan trọng không phải tạo ra cái gì mà phải làm sao cho khán giả thấy nhân vật vượt qua cái này như thế nào Và khi khán giả đã sống cùng nhân vật, tham gia hoạt động cùng nhân vật thì họ sẽ có chung nhịp đập với nhân vật Để đến mức nhân vật gặp khó khăn hay nguy hiểm, khán giả thấy thương đau và muốn lao vào cứu giúp Các vật cản phải hợp với nhân vật Tác dụng của vật cản trong phim truyện góp phần thúc đẩy nhân vật hành động, đẩy xung đột ngày càng tăng, thúc đẩy câu chuyện vận động về phía trước, làm tăng nhịp điệu, tiết tấu của câu chuyện cho hấp dẫn hơn và khám phá tính cách nhân vật một cách tự nhiên, rõ ràng và thú vị

Nhà biên kịch Đoàn Minh Tuấn trong cuốn Những vấn đề lý luận kịch bản phim (Nhà xuất bản Văn hóa thông tin, Trường Đại học Sân khấu - Điện

ảnh Hà Nội, 2008) đã chỉ ra quan điểm và những nguyên tắc nhất định trong

việc xây dựng một số mẫu hình nhân vật như: “… xây dựng nhân vật hành động và xây dựng nhân vật trong sự biến đổi” và chỉ ra khá chi tiết khi dẫn

chứng một bảng câu hỏi kiểm tra lý lịch nhân vật, nhân vật điện ảnh được xây dựng nên sẽ sinh động khi trả lời được càng nhiều những câu hỏi trong bảng kiểm tra lý lịch nhân vật của nhà biên kịch Zajos Agri: Mô tả thời niên thiếu

của nhân vật về những phương diện: mối quan hệ với cha mẹ; mối quan hệ

về cái gì? [Đoàn Minh Tuấn, sđd, tr 12]

Bảng mô tả lý lịch nhân vật trên cho ta một con người trong thực tế,

có tốt, có xấu, có các mối quan hệ, có quan điểm sống rõ ràng Nếu trả lời được càng nhiều câu hỏi trên thì nhân vật được xây dựng sẽ càng gần gũi với đời sống và dễ nhận được thiện cảm của người xem

Mỗi dạng nhân vật có những chức năng và nhiệm vụ khác nhau Đối với nhân vật chính, đó sẽ là người chi phối toàn bộ câu chuyện, thúc đẩy câu chuyện phát triển, giải quyết những mâu thuẫn bên trong và bên ngoài

có liên quan đến câu chuyện phim Nhân vật phụ, những nhân vật chức năng là những nhân vật bên cạnh nhân vật chính, hành động của anh ta có ảnh hưởng trực tiếp đến nhân vật chính và mục đích của nhân vật chính, đôi khi cản trở hành động của nhân vật chính Những nhân vật chức năng khác trong phim sẽ ít nhiều tham gia vào câu chuyện, vào hành trình của nhân vật chính, có thể cản trở hoặc hỗ trợ nhân vật chính vượt qua mọi vật cản để đạt được mục đích

Mỗi thành tố, chi tiết hoặc mỗi nhân vật trong phim đều phải được tính toán một cách kỹ lưỡng, trước mỗi hành động của nhân vật, nhân vật

đó phải có những lý do cụ thể và thuyết phục Mỗi nhân vật phụ, hoặc nhân vật chức năng được thêm vào cũng cần được đảm bảo những nguyên tắc cơ bản, thuyết phục Nếu một bộ phim có quá nhiều nhân vật phụ dù có tác động đến mục đích của nhân vật chính nhưng nếu không được cân nhắc kĩ

1.2 Vai trò của đạo diễn trong xây dựng nhân vật

1.2.1 Trong xử lý kịch bản

Đạo diễn là người chuyển ngữ ngôn từ trong kịch bản bằng chất liệu chính là hình ảnh động và âm thanh, nhưng câu chuyện phải là của chính nhân vật, bởi tự thân mỗi nhân vật đều đã có một đời sống riêng, một lối suy nghĩ, hành động riêng

Nghệ thuật luôn là sự kế tục, đồng thời cũng là con đường đầy mâu thuẫn, khó khăn để phủ định chính mình Hơn lúc nào hết điện ảnh Việt Nam cần có những phong cách riêng, diện mạo riêng Trong xử lý nghệ thuật mỗi đạo diễn cần là chính mình “Phim càng giống với đạo diễn sẽ càng mang tính riêng biệt và đạo diễn càng đam mê thì khán giả cũng sẽ đam mê, đồng cảm với đạo diễn” Những độc đáo trong cách thể hiện, trong phong cách tạo hình

sẽ tìm kiếm được từ cội nguồn văn hóa dân tộc Việt Nam, từ đặc tính dân tộc thể hiện qua các loại hình văn học nghệ thuật đã tồn tại hàng trăm năm trên đất nước này, cũng như sự vận dụng có sáng tạo những kinh nghiệm của các bậc thầy điện ảnh thế giới

1.2.2 Qua cách kể chuyện

Một bộ phim hay một cuốn tiểu thuyết hấp dẫn ngoài những yếu tố mang tính chất đặc thù của thể loại, còn có một yếu tố tiên quyết đó là cách thức mà nhà văn, đạo diễn kể lại câu chuyện đó Khi chúng ta thưởng thức một tác phẩm điện ảnh hay một tác phẩm văn học, dù muốn hay không muốn chúng ta đều sẽ bị cuốn hút vào “trận đồ” kể chuyện của chính tác giả Có một

25

xu hướng trong công chúng thưởng thức cũng như phê bình nghệ thuật, người

ta không còn chú trọng tuyệt đối đến vấn đề tác giả đó, đạo diễn đó kể nội dung gì mà còn quan tâm hơn hết đến việc tác phẩm đó được kể lại như thế nào Rõ ràng vấn đề về nghệ thuật kể chuyện không chỉ có vai trò quan trọng với tác phẩm văn học mà còn quan trọng đặc biệt với tác phẩm điện ảnh, vì một tác phẩm văn học hay một tác phẩm điện ảnh suy cho cùng cũng là việc

kể lại một câu chuyện Đó là lý do giải thích tại sao cùng một chủ đề đề tài, cùng một câu chuyện những chúng ta thấy nó xuất hiện dưới nhiều thể loại khác nhau: truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch, hay phim Cùng một cốt truyện Hamlet nhưng bằng khả năng sáng tạo không mệt mỏi đã được không biết bao đạo diễn, diễn viên kể đi kể lại nhiều lần mà không nhàm chán

Người kể trong phim khác với người kể chuyện trong kịch vì người kể chuyện trong kịch chính là bản thân nhân vật đang diễn trên sân khấu, còn người kể chuyện trong phim có thể là đạo diễn và cũng có thể là máy quay camera Nhưng nhìn chung thường là đạo diễn vì đây là người có quyền lực thượng đế trong việc chỉ đạo quay phim, đồng thời là người tham gia vào việc viết kịch bản, tuyển diễn viên, phân cảnh quay Tùy vào từng thể loại phim khác nhau, hoặc những phong cách đạo diễn của các đạo diễn khác nhau thì mỗi tác giả sẽ mang tới những hương vị khác nhau cho bộ phim

Với vai trò của mình người đạo diễn vừa là tổng chỉ huy của cả một đoàn làm phim, vừa là một người chịu trách nhiệm chính đến sự thành hay bại của tác phẩm đó

Cách kể chuyện hay còn có thể gọi là cách dẫn dắt khán giả đi theo mê trận mà người đạo diễn bày ra, sẽ khiến cho khán giả có thể nhớ đến bộ phim hay không Một cách kể chuyện gọn gàng, rõ ý chắc chắn sẽ đem đến hiệu quả hơn hẳn một cách kể chuyện dài dòng và vòng vo Thế nhưng rõ ý chưa

đủ, điều đó mới chỉ tạo nên sự rõ ràng mạch lạc cho nội dung tác phẩm chứ

26

chưa thể đem đến sự ấn tượng dành cho khán giả Một bộ phim dễ hiểu sẽ làm bạn dễ tiếp nhận câu chuyện, nhưng một bộ phim ấn tượng thì lại làm bạn nhớ mãi Và cái đích hướng tới của các đạo diễn chắc chắn sẽ phải là bộ phim sống với thời gian chứ không chỉ là sống vì thời vụ

Trong nghệ thuật phim truyện, khi đạo diễn nghiêng theo hướng kể chuyện, thì họ sẽ xây dựng cốt truyện càng li kì hấp dẫn, càng có những tình tiết đặc sắc, thậm chí rắc rối, xung đột gay gắt càng tốt nhằm lôi cuốn người xem vào mạch tự sự Khi đó, sự biểu hiện qua hình và tiếng chủ yếu nhằm miêu tả, bộc lộ khách quan sự phát triển của câu chuyện dựa trên cốt truyện phim Đạo diễn không hoặc ít khi dùng các thủ pháp có tính chủ quan để phân tích, lí giải, chẳng hạn như: ẩn dụ, tượng trưng, ấn tượng hay biểu hiện…

1.2.3 Với công tác diễn xuất

Việc tuyển chọn diễn viên và làm việc với diễn viên trong xử lý diễn xuất cho thấy sự khác biệt về thủ pháp nghệ thuật của các đạo diễn

Diễn viên là một trong những yếu tố quan trọng nhất đóng góp cho sự thành công của một tác phẩm điện ảnh Việc lựa chon diễn viên có ngoại hình

và tính cách gần giống với nhân vật nhất sẽ đảm bảo cao nhất cho sự thành công của bộ phim, hoặc đạo diễn và bộ phim có thể bị rơi vào hoàn cảnh ngược lại: sự thất bại nếu đưa ra một lựa chọn diễn viên không phù hợp

Với một người đạo diễn, công tác chọn diễn viên và chỉ đạo diễn xuất

là nhiệm vụ vô cùng quan trọng Nếu chọn diễn viên hợp vai thì khi nhìn vào nhân vật sẽ thấy sự khác biệt trong tính cách của họ, không lẫn vào ai Đạo diễn có thể mời những ngôi sao đang rất nổi tiếng nhưng không hợp vai, mặt khác có những diễn viên mới vào nghề nhưng lại diễn nhập tâm, thể hiện

đúng nhân vật trong phim

27

Chính sự phù hợp trong các vai diễn mới là điều quan trọng giúp đạo diễn có thể chạy hình ảnh một cách mạch lạc nhất và tạo ra được không khí diễn xuất hiệu quả nhất dành cho các diễn viên

Công tác chỉ đạo diễn viên của đạo diễn căn cứ chủ yếu trên hai điều: thứ nhất là sự hiểu biết sâu sắc các nhân vật mà kịch bản mô tả, thứ hai là sự biểu hiện sâu sắc bản chất con người Cách diễn xuất của diễn viên trong phim cần đảm bảo hai vấn đề này Một đạo diễn giỏi không có thể không có ý niệm kỹ thuật gì về diễn xuất Nếu họ biết quan sát con người thì họ có thể

giải đáp mọi câu hỏi mà diễn viên nêu ra và có thể nêu lên đủ loại gợi ý

Ngoài con mắt xác định ngoại hình của diễn viên phù hợp với nhân vật, người đạo diễn muốn chỉ đạo tốt diễn viên trước tiên phải chọn được diễn viên giỏi, hoặc chí ít, dù là một diễn viên không chuyên chưa từng một lần diễn xuất trước ống kính máy quay, thì người đạo diễn cũng phải có cái nhìn sắc bén để nhận diện ra tiềm năng diễn xuất giỏi bên trong họ Nhưng dù là ai, thì điều này cũng đều đòi hỏi khá nhiều cuộc gặp gỡ và nói chuyện về mọi mặt: Chính trị, xã hội, cá nhân, gia đình, về tuổi thơ, về những khoảnh đời gian khó… Điều này, một cách gián tiếp giúp đạo diễn nắm bắt được tiềm năng của diễn viên mình định lựa chọn có phù hợp hay không, bởi qua những tiếp xúc này, người diễn viên sẽ bộc lộ ra những phần giấu kín trong con người xã hội của họ, có đôi khi, người đạo diễn lại có thể sử dụng chính tính

dễ bị tổn thương của một diễn viên nào đó để phục vụ cho mục đích làm việc trong cảnh quay khi bấm máy trên phim trường

Ngày nay, vấn đề thực trạng đôi lúc không phải là tính cách diễn viên

có thích hợp với nhân vật hay không, mà ở chỗ họ có thích hợp với đạo diễn của phim hay không Bởi đa số các diễn viên đều ước muốn và cố gắng không ngừng để có thể hòa mình, nhập vào đời sống và tâm tư nhân vật, vì thế yếu

tố ngoại hình diễn viên vẫn được ưu tiên hàng đầu, cho nên việc tổ chức tuyển

am hiểu chính diễn viên mà họ lựa chọn, để từ đó tạo ra cho diễn viên một cảm hứng diễn xuất mới, phát huy được hết khả năng biểu hiện của người diễn viên đó Thế nên việc lựa chọn những diễn viên phụ không hề đơn giản như chúng ta tưởng, không phải chỉ là chọn cho đủ thành phần mà ngược lại chọn diễn viên phụ còn kì công và mất thời gian hơn rất nhiều Bởi một lẽ rất hiển nhiên rằng,những việc nhỏ tốt thì sẽ giải quyết việc lớn tốt, diễn xuất của diễn viên chính có tốt hay không sẽ phụ thuộc rất nhiều ở không khí diễn xuất trong phim, mà không khí diễn xuất ấy muốn có được thì phải từ những diễn viên phụ xuất sắc nhất

1.2.4 Với các thành phần sáng tác khác

Đạo diễn là người phải am hiểu mỹ thuật, nhiếp ảnh và văn học, phải làm việc bằng nghiệp vụ và nghệ thuật dàn dựng Trong mọi cảnh quay quyết định cuối cùng thuộc về đạo diễn Đạo diễn đưa ra mong muốn tổng thể, quay phim đưa ra giải pháp thực hiện Dù phải theo sát nội dung nhưng hình ảnh Điện ảnh vẫn được tạo ra bởi rung động rất riêng của người cầm máy Những rung động này, ngoài thiên phú, là kết quả của sự gắn bó, đam mê công việc

Khi phim truyện hoặc tác phẩm điện ảnh bắt đầu được bấm máy, người đạo diễn được trợ giúp bởi rất nhiều bộ phận khác, đặc biệt có thể bàn bạc với quay phim về bố cục của những khuôn hình để người quay phim có thời gian để “thấm” nội dung, chủ đề cần thể hiện Nói cách khác, đạo diễn điện ảnh là nghệ thuật của sự sắp đặt, mọi cái đều được sắp xếp, chuẩn bị kỹ lưỡng

1.3 Sống trong sợ hãi và Những dứa con của làng trong dòng chảy

điện ảnh Việt Nam đương đại

1.3.1 Phim Sống trong sợ hãi

Bản thân Sống trong sợ hãi của Bùi Thạc Chuyên khi ra đời cũng vấp

phải không ít khó khăn bởi nhân vật chính là một cá nhân thuộc “phe thua cuộc” Ngày đó, nhiều người cho rằng để một dự án như thế ra đời cần đến sự dũng cảm của Hội đồng duyệt phim Quốc gia thuộc Cục Điện ảnh Đạo diễn Bùi Thạc Chuyên khẳng định: “Đã đến thời điểm chúng ta cần có cái nhìn công bằng hơn Chỉ như thế nghệ thuật mới có chỗ đứng, chứ các dự án phim chiến tranh không nên đơn thuần chỉ mang tính chất tuyên truyền (Quang

Đặng, Phim chiến tranh Việt Nam vẫn sống trong sợ hãi, https://news.zing.vn,

2012)

1.3.2 Phim Những đứa con của làng

30

Những đứa con của làng là một bộ phim về đề tài hậu chiến, ra mắt khán

giả năm 2014, cũng là một trong ba phim thực hiện từ kinh phí nhà nước tham gia tranh giải hạng mục phim truyện điện ảnh tại Cánh Diều Vàng 2014 - sự kiện trao giải thường niên của Hội điện ảnh Việt Nam - diễn ra tối 12/3 ở Thành phố Hồ Chí Minh, bộ phim này đáp ứng được phần nào các tiêu chí chấm giải do ban tổ chức đề ra: “phim điện ảnh, truyền hình có dấu ấn sáng tạo trong nghệ thuật thể hiện, mang đậm bản sắc dân tộc, giàu giá trị nhân văn

và đạt hiệu quả xã hội tích cực” và có “sự tươi mới trong cách phát hiện và tiếp cận các mảng đề tài của đời sống xã hội hiện đại dưới nhiều góc độ Khả năng quan sát, cái nhìn đa diện, sự thẩm thấu, bộc lộ trong sáng tạo của các nhà biên kịch, đạo diễn cùng nhiều thành phần sáng tác khác trong mỗi bộ phim”

Với kinh phí khoảng 6 tỷ đồng, êkíp của đạo diễn Nguyễn Đức Việt phải

“liệu cơm gắp mắm” để thực hiện, với nhiều dàn cảnh cần kinh phí cao Tuy

vậy, “nếu so với hai bộ phim còn lại là Thầu Chín ở Xiêm (đạo diễn Bùi Tuấn Dũng) và Sống cùng lịch sử (đạo diễn Nguyễn Thanh Vân), tác phẩm trội hơn

hẳn về độ chắc tay trong dàn dựng, giàu cảm xúc chứ không chỉ đơn thuần chỉ minh họa cho thông điệp đạo diễn cài cắm vào màn ảnh rộng, thấm đẫm cảm xúc về số phận con người thời hậu chiến, về nỗ lực hóa giải hận thù và hàn

gắn vết thương chiến tranh” (Thoại Hà, Những đứa con của làng - sức ám ảnh từ một câu chuyện cũ, vnexpress.net,11/3/2015)

Chiến tranh đi qua nhưng nỗi đau vẫn còn đó, hàn gắn vết thương chiến tranh là sự cần thiết để xây dựng cho cuộc sống thời bình tốt đẹp hơn Điều

này được đạo diễn Nguyễn Đức Việt thể hiện trong Những đứa con của làng

Đạo diễn Nguyễn Đức Việt từng chia sẻ: “Qua bộ phim tôi chỉ muốn nói một điều giản dị rằng: Nếu ta thực sự muốn thì không có cái hố nào của

quá khứ là quá sâu mà ta không vượt qua được” Chiến tranh đã đi qua nhiều

31

năm nhưng dường như nó vẫn còn hiện diện ở làng này, bởi cuộc tàn sát năm xưa là một sự mất mát, một nỗi đau quá lớn đối với dân làng Câu chuyện của

làng Hạ trong Những đứa con của làng có thể chúng ta sẽ gặp ở nhiều làng

quê khác của Việt Nam: ở đó vẫn còn những nỗi đau chiến tranh, ở đó vẫn còn nhiều tư tưởng bảo thủ, lạc hậu, và ở đó còn nhiều vấn đề bất cập của các cấp chính quyền… nhưng trên hết tình người sẽ làm vơi đi nỗi đau, sự hận thù

và giúp hàn gắn những vết thương chiến tranh để cuộc sống nơi đây được tốt đẹp hơn

Bộ phim được “xây dựng theo tuyến tính thời gian giúp câu chuyện được kể một cách mạch lạc, dễ hiểu Thông qua xung đột xảy ra giữa các nhân vật làm nảy sinh những tình huống phim và thúc đẩy câu chuyện phát

triển, đồng thời sự thù hận cũng dần được hóa giải” (Minh Phương, Những đứa con của làng- câu chuyện từ một làng quê, vienphim-vfi.org.vn,25-03-

2016)

Tuy nhiên, theo nhà phê bình Nguyễn Văn Thành: “Tôi nói với tư cách

Hội viên Hội Điện ảnh Đạo diễn Nguyễn Đức Việt vốn là một nhà quay phim cho nên anh rất chú ý đến tính tạo hình trong phim Một bến sông, một cây cầu, một bãi tha ma, một cái xe ô tô, những buổi hoàng hôn, bình minh, trận mưa, con đò đều có tính tạo hình, rất gây ấn tượng Ngoài gây xúc động, phim này còn có tính chất gợi hướng Phim này hơi chật chội một chút, người làm phim hơi “tham” một chút, trong phim có ba câu chuyện lồng vào nhâu, câu chuyện thứ nhất là về chiến tranh, nỗi ám ảnh của con người thời hậu chiến, câu chuyện thứ hai là về tham nhũng ở xã, câu chuyện thứ ba là về hòa hợp dân tộc, cả ba được chứa đựng trong một bộ phim cho nên hơi chật chội

một chút” (Việt Long, Những đứa con của làng và những người liều,

vanhien.vn,09/01/2015)

32

Tiêu kết chương 1

Trong chương 1, học viên phân tích một số vấn đề về xây dựng nhân vật trong tác phẩm điện ảnh, trong đó có nhân vật điện ảnh, phân loại nhân vật trong tác phẩm điện ảnh vàmột số nguyên tắc, thủ pháp xây dựng nhân vật

điện ảnh

Mặt khác, học viên cũng khảo sát các vai trò quan trọng của đạo diễn trong xây dựng nhân vật như trong xử lý kịch bản, nghệ thuật đạo diễn qua cách kể chuyện, nghệ thuật đạo diễn với công tác diễn xuất và vai trò của đạo diễn với các thành phần sáng tác khác trong đoàn làm phim

Để có cơ sở phân tích thủ pháp xây dựng nhân vật cho chương sau,

trong chương 1 học viên có phân tích phim Sống trong sợ hãi của đạo diễn Bùi Thạc Chuyên và Những đứa con của làng của đạo diễn Nguyễn Đức

Việt trong dòng chảy phim truyện điện ảnh Việt Nam đương đại

Những nội dung trên là những vấn đề cơ bản về mặt lý thuyết, có quan

hệ hữu cơ, để từ đó học viên có cơ sở để có thể khảo sát các thủ pháp nghệ thuật trong xây dựng nhân vật của hai đạo diễn Bùi Thạc Chuyên và Nguyễn Đức Việt trong các phim nói trên trong chương tiếp theo

33

Chương 2:

CÁCH XÂY DỰNG NHÂN VẬT CỦA ĐẠO DIỄN

TRONG HAI BỘ PHIM 2.1 Tóm tắt về hai đạo diễn và quan niệm về làm phim

2.1.1 Tóm tắt về hai đạo diễn

Đạo diễn Bùi Thạc Chuyên sinh năm 1968 tại Hà Nội Là một trong những đạo diễn nổi tiếng từ phim truyện truyền hình, khi Bùi Thạc Chuyên

từng là đạo diễn của bộ phim ăn khách 12A-4H được phát sóng từ năm 1995

Phim này được đạo diễn chuyển thể từ cuốn tiểu thuyết của tác giả Nguyễn

Đông Thức Phim truyện truyền hình 12A-4H cũng được xem là bộ phim

thành công nhất về đề tài dành cho lứa tuổi mới lớn của điện ảnh Việt Nam thời kỳ này Câu chuyện phim khá phức tạp, có pha một chút hương vị tình yêu của 4 nữ sinh vần H và thầy giáo chủ nhiệm lớp 12A từng tạo thành cơn sốt trong các trường trung học ở Hà Nội thời kỳ ấy Phim này cũng đã tạo thành một “hiện tượng truyền hình” giữa những năm 1990

Trong sự nghiệp làm phim của mình, đạo diễn Bùi Thạc Chuyên đã thực hiện nhiều bộ phim thành công và giành nhiều giải thưởng Năm 2000,

Bùi Thạc Chuyên từng có phim ngắn Cuốc xe đêm đoạt giải tại chương trình

Cinéfoundation, LHPCannes, Pháp Năm 2003, anh nhận Cánh Diều Vàng của Hội Điện ảnh Việt Nam cho “Phim tài liệu xuất sắc nhất” với bộ phim

Tay đào đất Kịch bản Tay đào đất cũng đã được trao giải trong cuộc thi chọn

đề tài hay cho phim tài liệu châu Á năm 2001 do Quỹ Hosobunka (Đài truyền hình NHK, Nhật Bản) hỗ trợ Năm 2010, Bùi Thạc Chuyên giành giải Cánh

Diều Vàng cho “Phim điện ảnh xuất sắc nhất” với phim Chơi vơi Riêng bộ phim Sống trong sợ hãi đã giành nhiều giải thưởng như giải Cánh Diều Vàng

cho “Đạo diễn xuất sắc nhất”, “Biên kịch xuất sắc nhất” và giải “Giải Báo chí, Phê bình cho phim điện ảnh xuất sắc” năm 2006

Bộ phim Sống trong sợ hãi (thuộc thể loại tình cảm - tâm lý, bi kịch được

đạo diễn Bùi Thạc Chuyên dàn dựng, công chiếu vào năm 2005) kể về một câu chuyện xảy ra tại miền Ninh Thuận sau ngày Việt Nam thống nhất, kịch

bản phim này được xem như sự phát triển từ Tay đào đất

Đạo diễn Nguyễn Đức Việt sinh năm 1961, tốt nghiệp khoa Quay phim Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội năm 1987 Trước khi đến với công tác đạo diễn, là một nhà quay phim có nhiều kinh nghiệm và thâm niên làm phim Nguyễn Đức Việt đã quay 7 phim truyện nhựa điện ảnh, đạo diễn 3

phim truyện nhựa điện ảnh (Em muốn làm người nổi tiếng, Vũ điệu đam mê, Những đứa con của làng), 3 phim truyện truyền hình

Trong sự nghiệp làm phim của mình, Nguyễn Đức Việt đã giành được nhiều giải cá nhân Đó là giải “Quay phim xuất sắc nhất” tại LHP Việt Nam

lần thứ 11 (1996) cho phim Cây bạch đàn vô danh (đạo diễn Nguyễn Thanh

Vân), giải Khuyến khích tại Cánh Diều Vàng của Hội Điện ảnh Việt Nam

năm 2007 cho phim Em muốn làm người nổi tiếng, giải Bông sen bạc tại LHP Việt Nam lần thứ 17 (2011) và Cánh Diều Bạc năm 2010 cho phim Vũ điệu đam mê

Phim Những đứa con của làng (thuộc thể loại tâm lý xã hội - bi kịch,

2014, đạo diễn Nguyễn Đức Việt) với câu chuyện phim được xem là hậu bi kịch của quá khứ, xảy ra tại một ngôi làng thuộc vùng Nam Trung Bộ Việt Nam

Mỗi đạo diễn có trong mình những quan niệm rất riêng để chọn mặt gửi niềm tin trong đứa con tinh thần của mình Lý giải về việc chú trọng chất

“nhân văn” trên khuôn mặt của diễn viên, đạo diễn Bùi Thạc Chuyên cho rằng chất “nhân văn” ở đây có thể hiểu là những phẩm chất đạo đức tốt đẹp, những

tư chất tốt đẹp tiềm tàng của con người Một người diễn viên mà những đường nét trên khuôn mặt gợi cho người nhìn cảm nhận được những điều đó thì diễn viên đó có thể coi là có chất nhân văn trên khuôn mặt

Ý tưởng chọn diễn viên dựa trên khuôn mặt là điều mà đa số đạo diễn đã

áp dụng trong thực tế làm phim Sự phù hợp của khuôn mặt với trí tưởng tượng của đạo diễn là yếu tố cần thiết khi các đạo diễn đi tìm diễn viên cho phim của mình Thế nhưng yếu tố đủ còn lại thì tùy từng phong cách mà các đạo diễn có thể đưa ra những tiêu chuẩn rất khác nhau

Đạo diễn Bùi Thạc Chuyên chia sẻ: “Tôi làm bộ phim Sống trong sợ

hãi dựa trên một câu chuyện có thật Trước khi làm bộ phim này, tôi đã làm

một bộ phim tài liệu về một người đàn ông gỡ mìn ở tỉnh Bình Thuận, Việt Nam Tôi biết ông ấy qua một bài báo và tôi đã đi tìm ông ấy Còn việc tôi làm phim này là vì tôi rất ấn tượng về việc làm của anh ấy Tôi thấy câu

chuyện này rất hay, hay hơn cả bộ phim của tôi” (Châu Mỹ, Những ngã rẽ

của dàn diễn viên Sống trong sợ hãi sau 10 năm, vnexpress.net, 25/6/2015)

Về cảnh nóng trong phim Sống trong sợ hãi để khắc họa tính cách, đời

sống nhân vật, đạo diễn Bùi Thạc Chuyên khẳng định “hoàn toàn không có ý

(Việt Hoài, Bùi Thạc Chuyên: Từ A đến Z, tuoitre.vn, 19/3/2016)

Bùi Thạc Chuyên đề cao chất lượng nghệ thuật, ngay cả khi xác định bộ phim chỉ là “cần câu cơm” Với Bùi Thạc Chuyên, làm điện ảnh chuyên nghiệp, không quan trọng phim nghệ thuật, hay phim giải trí mà chỉ đơn giản, phim hay hay phim dở Sự lựa chọn đề tài thay đổi theo giai đoạn

*Đạo diễn Nguyễn Đức Việt quan niệm, kể cả một diễn viên có tên tuổi cũng không bao giờ có thể nhập được mọi vai trong mọi phim Casting sẽ đem tới cho đạo diễn hai đánh giá quan trọng, một là khả năng của một diễn viên mới, hai là góc độ mới của một diễn viên cũ

Theo đạo diễn Nguyễn Đức Việt, “Phim Những đứa con của làng đánh

dấu sự chuyển hướng lớn của tôi từ đề tài về lối sống của giới trẻ sang hậu chiến và hòa hợp dân tộc Phim của tôi là tác phẩm điện ảnh đích thực bởi nó khơi dậy lòng nhân ái, sự vị tha để xóa bỏ hận thù tiến tới hòa hợp dân tộc Với thông điệp nhân văn như vậy, tôi tin nó mang lại một giá trị đích thực cho

37

xã hội” (Nguyễn Minh, Những đứa con của làng: Dự báo về một xu hướng

làm phim mới, tiasang.com.vn, 17/03/2015)

Cũng theo đạo diễn Nguyễn Đức Việt, “Thực ra, đã làm phim thì cảnh nào cũng khó thực hiện nhưng vấn đề là làm sao thể hiện cho chân thực và mang lại cảm xúc cho khán giả chứ không phải ở những cảnh đông người hoặc ít người tham gia Mỗi cảnh có những cái khó riêng nhưng vấn đề là đạo diễn xác định được cảnh, đoạn phim mình quay thế nào, thực hiện ra sao, phục trang ra sao để hợp với cảnh đó” và “Sẽ không làm phim nếu phải từ bỏ

ý tưởng” (Ngọc Bi, Đạo diễn Nguyễn Đức Việt: Sẽ không làm phim nếu phải

từ bỏ ý tưởng, thanhnien.vn, 12/03/2015)

Đối với đạo diễn Nguyễn Đức Việt, không có gì thú vị bằng việc được làm bằng tình yêu của chính mình dành cho tác phẩm điện ảnh mà mình yêu thích Còn làm vì mục đích kinh tế thì chưa chắc đã thú vị, có khi lại bị những sức ép khác Dĩ nhiên phim có kinh phí cao thì sẽ tốt hơn, đáp ứng cho ê kíp làm phim tốt thì mình cảm thấy yên tâm hơn để mọi người đỡ thiệt thòi

2.2 Cách xây dựng mối quan hệ tam giác, cảnh nóng và lời thoại

2.2.1 Xây dựng nhân vật trong mối quan hệ tam giác

Có thể nói, việc lựa chọn nhân vật xét cho cùng là một công việc mà nó bao hàm rất nhiều thứ liên quan với nhau - chọn nhân vật phù hợp để truyền tải nội dung, chọn số lượng nhân vật để đảm bảo thời lượng phim, chọn cách

dựng sao cho nhân vật trở nên sắc nét,…

Không phải ngẫu nhiên mà hệ thống nhân vật trong Những đứa con của làng cũng được xây dựng tạo hiệu quả cả về nội dung và nghệ thuật

Trong đó, một trong những nhân vật chính diện, trong mối quan hệ tam giác, được xây dựng tạo được sự ưa thích nhất là nhân vật Bè, một người khùng nhưng tốt bụng, không ăn ốc nhưng đổ vỏ (tuy rằng motif này không mới),

Trong phim Những đứa con của làng, mối quan hệ tam giác chính là

mối quan hệ đa phương, nhiều chiều kích của các nhân vật là Thập, Bưởi, Bè trong một tam giác mà mỗi nhân vật trong số họ là một đỉnh của tam giác đó

Họ phải xử lý các mối quan hệ cả trong và ngoài tam giác của các mối quan

hệ ấy, giữa cái riêng và cái chung, giữa người thân và người dưng, giữa trong gia đình và ngoài cộng đồng, vừa trong tam giác và vừa ngoài tam giác Mối quan hệ đa phương, cách ứng xử của các nhân vật trong tam giác ấy sẽ biến tam giác thành cân, vuông hoặc nhọn Chẳng hạn, ông Thập vừa là bố của Bưởi vừa phải xử lý mối quan hệ con gái mình, với Bè (trong tam giác) lại vừa phải ứng xử với dân làng (ngoài tam giác) Bưởi là con gái ông Thập,

39

phải xử lý mối quan hệ với bố mình và với Bè - người yêu mình; Bè phải ứng

xử với Bưởi (trong tam giác) vừa phải ứng xử với ông Thập, vừa phải ứng xử với dân làng (ngoài tam giác)…

Tương tự như vậy, trong Sống trong sợ hãi, mỗi nhân vật như Tải, Ba Thuận và Năm Đực là mỗi đỉnh của một tam giác mà sự co giãn của các đoạn dài từ đỉnh này tới đỉnh kia phụ thuộc vào sự phức tạp ít hay nhiều, hoặc sự phát triển, diễn biến tâm lý theo các chiều kích khác nhau trong chính mỗi nhân vật của tam giác, của bên trong hặc bên ngoài tam giác ấy Ngoài ra,

trong Sống trong sợ hãi còn phải kể đến mối hệ tam giác giữa Tải và hai

người vợ; và là người điều phối cũng như nhân vật trung tâm của mối quan hệ này, sự tiến triển tâm lý của Tải trong tam giác nhọn và cân (vợ cả - chồng -

vợ hai) theo lộ trình (từ đơn giản đến phức tạp, từ bình yên đến đỉnh điểm, từ cao trào trở về thoái trào…) còn có sự khác biệt lớn, vì những tính cách và ứng xử của mối quan hệ (nhất là quan hệ phòng the) giữa vợ chồng, những người thân trong gia đình với chính người thân khác (trong tam giác) và với các nhân vật khác trong cộng đồng (ngoài tam giác)…Trong mối quan hệ này, cũng phải kể đến tâm lý đa chiều của Tải (buồn vui lẫn lộn, lo lắng, khó

xử, từ thoái trào đến cao trào…) trước tình huống hy hữu khi hai người vợ của anh cùng chuyển dạ một lúc trong cùng một nhà hộ sinh

Tuy nhiên, mối quan hệ của các nhân vật trong nhiều tam giác ấy không chỉ thuần túy theo hình dung về việc tạo nên các hình dạng khác nhau của tam giác trong toán học Ở đây, mối quan hệ tam giác được xem như mối quan hệ tay ba, khi điều quan trọng nhất chính là, trong sự gắn bó hữu cơ, nhân quả, chặt chẽ, tác động qua lại lẫn nhau, chính cái riêng trong tính cách, cách vượt qua éo le, trắc trở của cuộc sống và sự ứng xử nhân ái, giàu tình người của mỗi nhân vật làm nên cái chung về hình dạngcủamối quan hệ tam giác đó

40

Thể hiện các nhân vật Tải, Ba Thuận, Năm Đực và Tải, hai người vợ của

Tải (trong Sống trong sợ hãi) và ông Thập, Bưởi, Bè (trong Những đứa con của làng) trong mối quan hệ tam giác, các đạo diễn đã tạo nên sức hấp dẫn

cho phim, thông qua sự dích dắc, nhiều chiều, phi đơn tuyến khi thể hiện tính cách, số phận các nhân chính của bộ phim

Qua các nhân vật trong mối quan hệ tam giác đó, đạo diễn đặt ra và giải quyết vấn đề không chỉ tạo nên những hậu quả nặng nề, chiến tranh còn là nguyên nhân đẩy con người rơi vào những tình cảnh tréo ngoe, ngang trái Khi thể hiện vấn đề này, nhiều đạo diễn xưa và nay đều chọn tình yêu là mảnh đất màu mỡ để khai thác đến tận cùng Không nằm ngoài xu hướng đó, các đạo diễn Bùi Thạc Chuyên, Nguyễn Đức Việt cũng chọn các mối quan hệ tay

ba (không phải tình yêu tay ba) để làm nổi bật hoàn cảnh éo le và sự vượt qua các khúc cua nhiều trắc trở trong số phận của các nhân vật Trong phim về chiến tranh và hậu chiến Sống trong sợ hãi đã xuất hiện mối quan hệ tam giác như thế Song, điểm mới của phim này là tác giả lại khai thác cái mô tip quen thuộc ấy ở hoàn cảnh mới, nhân vật mới Đó là hoàn cảnh nhân vật người lính ngụy, kẻ thù của cách mạng với khó khăn trong cuộc sống riêng

Ngoài ra, các nhà làm phim Sống trong sợ hãi và Những đứa con của làng cũng đã áp dụng thủ pháp xây dựng tính cách nhân vật trong một bộ

phim có kết thúc bất ngờ Bởi vì một bộ phim với cái kết bất ngờ thì chú trọng nhiều đến sức mạnh của câu chuyện hơn là tâm lý nhân vật chính Tất cả kết cấu của câu chuyệndựa vào những gì chờ đợi người xem trong đoạn kết phim Thậm chí, có thể nói rằng nhân vật chính dường như được điều khiển theo thủ pháp kết cấu phim phù hợp để phục vụ câu chuyện mà nhà làm phim muốn kể cho khán giả

Việc xây dựng nhân vật Tải trong Sống trong sợ hãi và Bè, Đông trong Những đứa con của làng có thể liên tưởng với nhân vật kỹ sư Phiên trong