Những biểu tượng nghệ thuật tiêu biểu trong thơ xuân diệu trước cách mạng tháng tám năm 1945

Lý do chọn đề tài Xuân Diệu là một tài năng lớn, một nhà thơ xuất sắc của nền văn học hiện đại Việt Nam.Trải qua nửa thế kỷ miệt mài sáng tạo, ông đã để lại trong kho tàng văn học dân t

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

_

LÃ THỊ THANH HẰNG

NHỮNG BIỂU TƯỢNG NGHỆ THUẬT TIÊU BIỂU TRONG THƠ XUÂN DIỆU TRƯỚC CÁCH MẠNG THÁNG TÁM NĂM 1945

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lý luận Văn học

Hà Nội – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LÃ THỊ THANH HẰNG

NHỮNG BIỂU TƯỢNG NGHỆ THUẬT TIÊU BIỂU TRONG THƠ XUÂN DIỆU TRƯỚC CÁCH MẠNG THÁNG TÁM NĂM 1945

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lý luận Văn học

Mã số: 60 22 01 20

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trần Khánh Thành

Hà Nội – 2015

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Đối tượng, mục đích và phạm vi nghiên cứuError! Bookmark not defined

CHƯƠNG 1: KHÁI LƯỢC VỀ BIỂU TƯỢNG VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA XUÂN DIỆU Error! Bookmark not defined

1.1 Khái lược về biểu tượng, biểu tượng nghệ thuật.Error! Bookmark not

defined

1.1.1 Biểu tượng Error! Bookmark not defined 1.1.2 Biểu tượng nghệ thuật Error! Bookmark not defined

1.2 Hành trình sáng tác của Xuân Diệu Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2: BỐN BIỂU TƯỢNG NGHỆ THUẬT TIÊU BIỂU TRONG THƠ XUÂN DIỆU Error! Bookmark not defined

2.1 Biểu tượng “vườn” trong thơ Xuân DiệuError! Bookmark not defined

2.2 Biểu tượng “mùa xuân” trong thơ Xuân DiệuError! Bookmark not

defined

2.3 Biểu tượng “Trăng” trong thơ Xuân DiệuError! Bookmark not defined

2.4 Biểu tượng con đường trong thơ Xuân DiệuError! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3: VÀI NÉT VỀ NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG BIỂU TƯỢNG TRONG THƠ XUÂN DIỆU Error! Bookmark not defined

3.1 Ngôn từ nghệ thuật Error! Bookmark not defined

3.1.1 Một hệ thống từ vựng mới và cách sử dụng mới.Error! Bookmark

not defined

3.1.2 Một hệ thống lời thơ giàu nhạc điệu.Error! Bookmark not defined

3.2 Kết hợp giữa thơ lãng mạn phương Tây và thơ ca truyền thống Việt

Nam Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 6

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình khoa học nghiên cứu của riêng tôi, có

sự hỗ trợ từ Giảng viên hướng dẫn là PGS.TS Trần Khánh Thành Các nội dung nghiên cứu và kết quả của đề tài này là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nghiên cứu nào trước đây Nếu phát hiện

có bất kỳ sự gian dối nào, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước Hội đồng, cũng như kết quả luận văn của mình

Hà Nội, ngày tháng 11 năm 2015

Lã Thị Thanh Hằng

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành được luận văn này, tôi đã nhận được rất nhiều sự động viên, giúp đỡ của nhiều cá nhân và tập thể

Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS TS Trần Khánh Thành đã hướng dẫn tôi thực hiện nghiên cứu của mình

Xin cùng bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới các thầy cô giáo, người đã đem lại cho tôi những kiến thức vô cùng có ích trong những năm học vừa qua Cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo Sau đại học - Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Ban Chủ nhiệm khoa Ngữ Văn đã tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học tập

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè, những người đã luôn bên tôi, động viên và khuyến khích tôi trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu của mình

Hà Nội, ngày tháng 11 năm 2015

Lã Thị Thanh Hằng

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Xuân Diệu là một tài năng lớn, một nhà thơ xuất sắc của nền văn học hiện đại Việt Nam.Trải qua nửa thế kỷ miệt mài sáng tạo, ông đã để lại trong kho tàng văn học dân tộc một gia tài đồ sộ gồm nhiều thể loại: Thơ, văn xuôi, tiểu luận, phê bình, dịch thuật Con đường đi của Xuân Diệu từ một nhà thơ lãng mạn thành một nhà thơ cách mạng là con đường tiêu biểu cho thế hệ các nhà Thơ mới 1932 – 1945.Ở cả hai chặng ấy, Xuân Diệu đều có những cống hiến hết sức to lớn Trong đội ngũ những tên tuổi làm rạng danh một thời Thơ mới như Thế Lữ, Lưu Trọng Lư, Huy Cận, Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Nguyễn Bính …Xuân Diệu nổi bật lên như một gương mặt sáng giá nhất của phong trào Thơ mới

Xuân Diệu mở đầu sự nghiệp và nổi tiếng trên thi đàn bằng hai tập: Thơ

thơ (1938), Gửi hương cho gió (1945) Với hai tập thơ này Xuân Diệu đã đưa

Thơ mới đến thời huy hoàng rực rỡ nhất và ông được đánh giá là một hiện tượng điển hình, một nhà thơ tiêu biểu nhất của phong trào Thơ mới Nếu Thế

Lữ được coi là người mở đầu Thơ mới thì Xuân Diệu là người kế tục xuất sắc

đã tạo thêm nguồn sinh lực và đưa Thơ mới lên tới đỉnh cao

Thế giới nghệ thuật thơ Xuân Diệu trở thành đối tượng thu hút sự tìm hiểu, nghiên cứu của giới phê bình và bạn đọc yêu mến Hơn nửa thế kỷ qua,

đã có rất nhiều công trình nghiên cứu, phê bình giới thiệu thơ Xuân Diệu Thơ ông hầu hết đã được đánh giá, phân tích về mọi mặt từ nội dung tư tưởng tới hình thức, phong cách, từ đề tài, chủ đề, hình tượng tới phương pháp sáng tác, thể loại, ngôn ngữ Hầu như không tập thơ, bài thơ nào có giá trị của ông mà không được bàn đến, tưởng như thế giới nghệ thuật thơ Xuân Diệu đã được khai thác đến cạn kiệt Nhưng chưa có ai dám khẳng định đã đi tới tận cùng

vẻ đẹp thơ Xuân Diệu, thơ ông vẫn là một đối tượng đầy sức quyến rũ, hấp dẫn với những người yêu văn học

Trong những năm gần đây, ở Việt Nam hướng nghiên cứu biểu tượng văn hóa nói chung và biểu tượng văn học nói riêng được các nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm Đây là hướng nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa, luận giải văn học trong môi trường sinh thái tinh thần xã hội mà ở đó biểu tượng nghệ thuật là cầu nối giữa truyền thống và hiện đại, giữa cộng đồng và

chủ thể sáng tạo Từ hướng tiếp cận đó, chúng tôi đến với đề tài: “Những biểu

tượng nghệ thuật tiêu biểu trong thơ Xuân Diệu trước Cách mạng tháng Tám năm 1945” Tìm hiểu những biểu tượng tiêu biểu trong thơ Xuân Diệu trước

Cách mạng tháng Tám, cụ thể là qua hai tập Thơ thơ và Gửi hương cho gió

chúng tôi hy vọng có thể nhìn nhận, đánh giá lại một cách toàn diện và đúng đắn hơn phong cách sáng tạo của một nhà thơ ở một chặng đường có ý nghĩa quyết định đến cả cuộc đời thơ

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Xuân Diệu là nhà thơ tiêu biểu nhất của phong trào Thơ mới (1932-1945) Việc nghiên cứu thơ Xuân Diệu trong giai đoạn sáng tác trước Cách mạng tháng Tám rất quan trọng chẳng những đối với tác gia Xuân Diệu mà còn đối với thơ ca hiện đại Việt Nam nói chung Tác phẩm của ông thật phong phú và đa dạng: thơ ca, văn xuôi, nghiên cứu, phê bình văn học Trong

sự nghiệp văn học của ông, thơ ca chiếm một vị trí quan trọng Đặc biệt thơ Xuân Diệu giai đoạn 1932- 1945 không chỉ có ý nghĩa với sự nghiệp văn học của ông mà còn đối với lịch sử văn học nói chung Sự xuất hiện của ông đã góp phần quyết định thắng lợi của phong trào Thơ mới Nhiều người đã xem ông là “Người mới nhất trong các nhà Thơ mới” (Hoài Thanh), “Là người mang đến cho Thơ mới nhiều cái mới nhất” (Vũ Ngọc Phan) Xuân Diệu là một nhà thơ được nghiên cứu từ rất sớm, khi những thi phẩm của ông mới xuất hiện trên các báo Có thể chia quá trình nghiên cứu về Xuân Diệu thành các giai đoạn chính như sau: thứ nhất, những ý kiến về thơ Xuân Diệu trước

1945, thứ hai, những ý kiến về thơ Xuân Diệu từ 1945 – 1985, thứ ba, những

ý kiến về thơ Xuân Diệu từ 1985 đến nay

Trước năm 1945, khi Xuân Diệu vừa mới xuất hiện (Bài thơ đầu tiên

của Xuân Diệu đăng báo là bài Với bàn tay ấy, 1935) thì gần như ngay đồng

thời đã có ý kiến đánh giá về thơ ông Người ta khen ông cũng nhiều và chê

ông cũng không ít Mùa xuân 1937 trên báo Ngày nay số 46 (số Tết) Thế Lữ

đã có bài giới thiệu Xuân Diệu với lời lẽ rất trân trọng Ông cho rằng cái

“Thiên tài khép nép” của Xuân Diệu hồi nào giờ đây đã thực sự nảy nở với những “mầm đậm đà”, những “ánh xán lạn” Ông gọi Xuân Diệu là “Thi sĩ của tuổi xuân, của lòng yêu và ánh sáng” Kể ra đánh giá một tài thơ 21 tuổi, với chỉ qua một số bài thơ đăng báo như thế là rất cao Nhưng quả là Thế Lữ đã tinh nhạy và công bằng Tháng năm trôi qua đã xác nhận những điều ông viết

về Xuân Diệu là đúng Rồi chỉ mấy năm sau, năm 1941, Hoài Thanh đã đưa

Xuân Diệu vào Thi nhân Việt Nam với tư cách là một tác giả chủ chốt và với

lời đánh giá rất trân trọng, mặc dù lúc này Xuân Diệu chỉ mới xuất bản tập:

Thơ thơ (1938) Hoài Thanh cho rằng, “Xuân Diệu là nhà thơ mới nhất trong

các nhà thơ mới” Cái mới của Xuân Diệu theo nhà nghiên cứu là “một nguồn sống rào rạt chưa từng thấy ở chốn nước non lặng lẽ này”, là ở “những rung động tinh vi”, ở những câu văn “không thể đi theo những đường có sẵn” (44, tr.116 và 119) Một năm sau đó, 1942, Vũ Ngọc Phan lại đưa Xuân Diệu vào Nhà văn hiện đại với lời đánh giá không kém phần rực rỡ : “Xuân Diệu là người đem đến cho thơ ca Việt Nam nhiều cái mới nhất” Theo ông những cái mới đáng chú ý ở Xuân Diệu là: “Những nguồn hứng và ý tưởng rất mới” Và ông cho rằng còn phải chú ý những chữ, những câu, những điệu trong những

bài thơ ấy để hiểu lấy cái nhạc điệu mới nữa Dương Quảng Hàm trong Việt

Nam văn sử học yếu (1942), cũng đánh giá cao Xuân Diệu Theo ông thơ

Xuân Diệu là thơ của “Một tâm hồn đầy thơ mộng”, “Khao khát yêu thương”,

“Hay tả những cảnh gây nên sự mơ màng” , “Chứa chan tình cảm lãng mạn trong đó có nhiều từ mới lạ” Nhưng cũng theo nhà nghiên cứu thì Xuân Diệu

“Cũng có nhiều câu vụng về, non nớt, chứng rằng tác giả chưa lão luyện về kĩ thuật của nghề thơ” (25, tr.441,442)

Từ năm 1945 – 1985: Trong bộ giáo trình Lịch sử văn học Việt Nam của

Đại học Sư phạm, giai đoạn 1930 - 1945 được viết thành một tập riêng gồm 2 cuốn (tập V) Ở sách này, Nguyễn Hoành Khung đã dành một tiết riêng viết

về Xuân Diệu với những đánh giá toàn diện Ở đây nhà nghiên cứu chủ yếu đi vào phân tích những đặc điểm chung của thơ Xuân Diệu như sức hấp dẫn của thơ Xuân Diệu trước hết là ở chủ nghĩa ái tình, thơ Xuân Diệu mang cái buồn

vô cớ, tâm trạng cô đơn trong thơ Xuân Diệu đã trở thành một cảm giác nhục thể, rất trực tiếp thấm thía Về nghệ thuật, do tính chất của một giáo trình nên nhà nghiên cứu cũng chỉ dừng lại ở những nhận xét chung như cho Xuân Diệu

có nhiều tìm tòi, đổi mới và một phong cách hấp dẫn độc đáo Cái nổi bật trong phong cách đó là một cảm hứng mãnh liệt chân thành Nhiều bài thơ của Xuân Diệu có mạch thơ cuồn cuộn, khai triển vô tận một tứ thơ mới mẻ, với một ngôn ngữ táo bạo, nhạc điệu sôi nổi, thích hợp, tạo nên một âm hưởng nhất quán có sức truyền cảm trực tiếp Nguyễn Hoành Khung cũng cho rằng do ảnh hưởng của thơ tượng trưng Pháp, Xuân Diệu đặc biệt đi sâu vào cái “huyền diệu bên trong” của con người, cảnh vật “Xuân Diệu có những cảm thụ tinh vi về những trạng thái mơ hồ, mong manh của âm thanh, màu

sắc, tình cảm” (32, tr.130) Một công trình phải kể đến nữa là Sơ thảo lịch sử

văn học Việt Nam 1930 - 1945 của Viện Văn học (1964) Ở công trình này

trong mục “Một số nhà thơ mới tiêu biểu” của giai đoạn Văn học thời kì Mặt trận dân chủ, Xuân Diệu được nhắc đến cùng với Chế Lan Viên, Huy Cận, Nguyễn Bính, Anh Thơ Tuy nhiên trong phạm vi hơn một trang in các tác giả của công trình này cũng chỉ dừng lại ở việc nêu lên một số nhận xét chung như cho rằng Xuân Diệu là “một tâm hồn nhạy bén và giàu mơ mộng”; “có một niềm đau xót nhất định đối với cuộc sống của những người xấu số”; “nhà thơ muốn sống và ham sống nhưng chưa tìm được con đường sống sáng sủa” ( 49, tr.156,157) Còn những đổi mới của thơ Xuân Diệu giai đoạn này, các tác giả của công trình hầu như không đề cập đến

Từ 1985 đến nay: Sau ngày Xuân Diệu mất (12 – 1985) cũng là giai đoạn đổi mới văn học nên việc nghiên cứu Xuân Diệu được tập trung chú ý

nhiều hơn Một loạt các sách chuyên khảo về Xuân Diệu đã liên tiếp được

xuất bản như: Xuân Diệu,nhà thơ lớn của dân tộc,Thu Hoài –Nguyễn Đức Quyền biên soạn, Hội Văn học Nghệ thuật Nghĩa Bình xuất bản, 1986; Xuân

Diệu, con người và tác phẩm, Hữu Nhuận biên soạn, NXB tác phẩm mới, Hà

Nội, 1987; Xuân Diệu, một đời người, một đời thơ, Lê Tiến Dũng biên soạn, NXB Giáo dục, 1993; Xuân Diệu, thơ và đời Lữ Huy Nguyên tuyển chọn, NXB Văn học, 1995; Xuân Diệu, tình đời và sự nghiệp, Xuân Tùng siêu tầm

và tuyển chọn, biên soạn, NXB Hội Nhà văn, 1996… Bên cạnh đó còn hàng chục bài nghiên cứu, hồi ức, kỉ niệm về Xuân Diệu, của các nhà thơ, nhà nghiên cứu như: Nam Chi, Huy Cận, Hoàng Cát, Phan Huy Dũng, Lê Tiến Dũng, Hà Minh Đức, Nguyễn Lệ Hà, Tế Hanh, Đoàn Thị Đặng Hương, Đoàn Trọng Huy, Lê Quang Hưng, Lê Đình Kỵ, Mã Giang Lân, Hoàng Như Mai, Nguyễn Đăng Mạnh, Vũ Quần Phương, Lữ Huy Nguyên, Trần Đình Sử, Lưu Khánh Thơ, Lí Hoài Thu, Đỗ Lai Thúy, Nguyễn Quốc Túy…

Nguyễn Đăng Mạnh trong tiểu luận Nhà văn tư tưởng và phong cách

(1979) đã tổng kết những đặc điểm tư tưởng phong cách nghệ thuật của Xuân Diệu trong toàn bộ sáng tác của ông Riêng thời kì trước năm 1945 nhà nghiên cứu cũng cho rằng Xuân Diệu có cái nhìn mới Theo ông, một đặc điểm độc đáo của thi pháp Xuân Diệu là lấy “Vẻ đẹp của con người làm chuẩn mực cho vẻ đẹp của thế giới, vũ trụ” Và ông cho rằng nguyên tắc mĩ học này là cả một cuộc đời mới đáng kể trong thi ca Việt Nam hiện đại (37, tr.106)

Lê Đình Kỵ trong bài viết về Xuân Diệu, sách Thơ mới, những bước

thăng trầm (1988) cũng đã chỉ ra nhiều cách tân tư duy thơ quan trọng của

Xuân Diệu Ông cho rằng Xuân Diệu mới ở tư duy, mới ở cảm xúc và mới ở

cả ngôn ngữ Và ông khẳng định cho đến bây giờ “Xuân Diệu vẫn còn là mới

và rất sáng tạo…” (31, tr.202)

Lý Hoài Thu trong “Thế giới không gian nghệ thuật của Xuân Diệu” qua “Thơ thơ” và “Gửi hương cho gió” (1996) lại cho rằng: khảo sát

quá trình sáng tác của Xuân Diệu “người ta dễ dàng tìm thấy những điểm

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Lại Nguyên Ân (2004), 150 thuật ngữ văn học, NXB ĐHQG Hà Nội

2 Huy Cận toàn tập I, II (2011, 2012), NXB Văn học

3 Xuân Diệu (1967), Hai đợt sóng, NXB Văn học

4 Xuân Diệu (1970), Tôi giàu đôi mắt, NXB Văn học

5 Xuân Diệu (1976), Hồn tôi đôi cánh, NXB Văn học

6 Xuân Diệu (1982), Thanh ca, NXB Tác phẩm mới

7 Xuân Diệu (1986), Tuyển tập Xuân Diệu, t1, NXB Văn học

8 Xuân Diệu (1987), Toàn tập t1, Thơ thơ, Gửi hương cho gió, Sở VH

và TT Nghĩa Bình, xuất bản

9 Xuân Diệu (1983), Tuyển tập (tập I), NXB Văn học, Hà Nội

10 Xuân Diệu (1938), Thơ thơ, NXB Đời nay

11 Xuân Diệu (1955), Ngôi sao, NXB Văn nghệ

12 Xuân Diệu (1960), Riêng chung, NXB Văn học

13 Xuân Diệu (1964), Một khối hồng, NXB

14 Xuân Diệu (1967), Gửi hương cho gió (tái bản), NXB Hoa tiên, Sài

Gòn

15 Lê Tiến Dũng (Biên soạn),(1993), Xuân Diệu, một đời người, một

đời thơ, NXB Giáo dục, Hà Nội

16 Lê Tiến Dũng (1998), Những cách tân nghệ thuật trong thơ Xuân

Diệu giai đoạn 1932 – 1945, NXB Giáo dục, Hà Nội

17 Phan Cự Đệ (1978), Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại (Tập I, II) NXB

Đại học và Trung học chuyên nghiệp

18 Phan Cự Đệ - Hà Minh Đức (1983), Nhà văn Việt Nam (2 tập) NXB

Đại học và Trung học chuyên nghiệp, Hà Nội

19 Hà Minh Đức (1992),(Giới thiệu và tuyển chọn), Thơ tình Xuân

Diệu, NXB Đại học và Giáo dục chuyên nghiệp, Hà Nội

20 Hà Minh Đức (2001), “Những chặng đường thơ Xuân Diệu” Xuân

Diệu về tác gia và tác phẩm NXB Giáo dục (tái bản)