Thuyết minh về Bát Tràng

Kính thưa quy khách, tôi nghĩ rằng hầu hết quý khách đã từng ít nhất 1 lần biết đến những câu ca hết sức dung dị mà đầy ý nghĩa: “Chiếu Nga Sơn, Gạch Bát Tràng Vải tơ Nam Định, lụa hàn

Xin chào mừng tất cả quý khách đã đến với chương trình du lịch tham quan làng gốm Bát Tràng

Kính thưa quy khách, tôi nghĩ rằng hầu hết quý khách đã từng ít nhất 1 lần biết đến những câu ca hết sức dung dị mà đầy ý nghĩa:

“Chiếu Nga Sơn, Gạch Bát Tràng

Vải tơ Nam Định, lụa hàng Hà Đông”

Hay

Ước gì ta lấy được nàng

Để anh mua gạch Bát Tràng về xây

Xây dọc rồi lại xây ngang

Xây hồ bán nguyệt cho nàng rửa chân”

Nói về nghề gốm, dù trong lịch sử quá khứ hay ở thời đại ngày nay, không thể không nhắc đến Bát Tràng Và thưa quý khách, thật vinh dự cho tôi khi được đưa đoàn ta đến tham quan làng gốm cổ truyền Bát Tràng Mục đích của chương trình là tham quan làng gốm Bát Tràng mong muốn mang lại cho quý khách những phút giây thật thư gian vui vẻ, được trực tiếp tham quan tìm hiểu nghề gốm và văn hoá làng nghề Bát Tràng và trải nghiệm cùng người thợ gốm qua những tâm sự về chuyện nghề, cuộc sống của các nghệ nhân gốm

Thưa quý khách, theo chương trình, đoàn ta sẽ tham quan làng gốm vào sáng nay, chúng ta sẽ ăn trưa tại Bát Tràng và sau đó sẽ trở về Hà Nội

Xã Bát Tràng gồm có 2 thôn; thôn Giang Cao và làng cổ Bát Tràng (Thôn Bát Tràng) nằm bên tả ngạn sông Hồng thuộc huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội Từ Thủ đô Hà Nội

có 2 con đường dẫn đến làng nghề Bát Tràng: theo đường thuỷ và đường bộ Theo đường thuỷ từ bến Chương Dương qua bến phà đen xuôi thuyền theo sông Hồng đến bến sông Bát Tràng và cách thứ 2 là đi theo đường bộ như đoàn chúng ta hôm nay, đi từ nội thành qua cầu Chương Dương, sau đó đi dọc theo đê sông Hồng khoảng 10km sẽ đến Bát Tràng

Thưa quý khách, phía trước chúng ta sắp đi tới chính là cầu Chương Dương Đây là công trình tàu lớn đầu tiên hoàn toàn do kỹ sư và công nhân Việt Nam tự thiết kế và thi công trong vòng 2 năm thì hoàn thành vào ngày 30 – 06 – 1985 Cầu gồm 11 nhịp, chiều dài 1210,96m, chiều rộng là 19,5m

Kính thưa quý khách , để giúp quý khách khi đến làng gốm Bát Tràng có thể thuận tiện tìm hiểu tham quan làng gốm tôi xin được giới thiệu đôi nét về lịch sử hình thành và phát triển của nghề gốm Bát Tràng

Làng gốm Bát Tràng có lịch sử trên 600 năm hình thành và phát triển vì thế nó không chỉ nổi tiếng về nghề gốm cổ truyền mà còn là 1 làng nghề quê giàu truyền thống văn hiến, cách mạng Để trở thành một làng gốm nổi tiếng như ngày nay, Bát Tràng cũng

đã phải trải qua những thăng trầm của lịch sử dân tộc và lịch sử làng nghề Nhiều cổ sử

đã ghi lại rằng: Sau khi Ngô Quyền đánh thắng quân Nam Hán, giành lại độc lập cho đất nước (938), nghề gốm ở nước ta vẫn còn yếu so với gốm nước ngoài Đầu thời Lý, Trần nhiều người học hành thi đỗ chức thái học sinh được cử đi xứ nhà Tống (Trung Quốc) Trong số đó có Hứa Vĩnh Kiều (người làng Bồ Bát, Thanh Hoá) Đào Trí Tiến (người làng Thổ Hà - Bắc Giang) và Lưu Phương Tú (làng Kẻ Sặt – Hải Dương) Ba người đã được cử đi xứ ở nước Tống và đã học được nghề gốm của nhà Tống Lúc đó đồ gốm của nhà Tống rất được ưa chuộng cả ở Châu á và Tây á Khi về nước các ông đã truyền dạy cho người dân Việt để nâng cao chất lượng gốm trong nước, mang đặc trưng của gốm sứ Việt Nam Ông Kiều về lập phường gốm ở làng Bồ Bát (Thanh Hoá) và chuyên làm gốm trắng Ông Tiến về làng Thổ Hà lập nghề và chuyên làm gốm sắc đỏ Còn ông Tú về làng Phù Lăng (Bắc Ninh) và chuyên làm gốm màu thuẫn vàng Đây chính là sự khởi nguyên cho sự hình thành và phát triển gốm ở Bát Tràng bởi sau đó theo các thư tịch cổ, các thợ gốm ở làng Bồ Bát (Thanh Hoá) là người đầu tiên đến Bát Tràng và lập nghiệp nghề gốm bởi ở đây có mỏ đất trắng rất tốt cho sản xuất gốm Khi chuyển cư đến Bát Tràng lập nghiệp họ đã đặt tên cho quê mới của mình là Bạch Thổ Phường tức là phường đất trắng Sau đó Bạch Thổ Phường được chuyển thành Bát Tràng phường có nghĩa là phường có trăm lò bát Rồi cuối cùng họ đổi tên thành Bát Tràng (nơi làm bát) như tên gọi ngày nay Kính thưa quý khách, ô tô chúng ta đang đi qua cổng thôn Bát Tràng và chỉ vài phút nữa chúng ta sẽ đến điểm, dừng chân tại chợ gốm Bát Tràng và bắt đầu cuộc hành trình tham quan làng gốm, tại điểm đầu tiên theo lịch trình là đình làng Bát Tràng Xin mời các quý khách có thể quan sát hai bên đường để thấy được cuộc sống lao động sản xuất gồm rất hăng say, sầm uất của cư dân làng gốm ngay từ cổng làng Người dân Bát Tràng chủ yếu làm gốm sứ, thương mại và dịch vụ, chỉ còn một số ít làm nông nghiệp, công nhân và viên chức

Sống trong môi trường làng nghề truyền thống lâu đời người dân Bát Tràng luôn có

ý thức hướng con em mình học tập, nghiên cứu, phát triển nghề gốm vì vậy khi đến Bát Tràng, quý khách có thể thấy hầu hết người dân nơi đây thậm chí cả trẻ nhỏ đều có thể làm gốm

Thưa quý khách, ôtô đã đến điểm dừng chân tại khu vực chợ gốm Bát Tràng, một điểm tham quan mua sắm rất thú vị tuy nhiên theo lịch trình chúng ta sẽ tham quan chợ gốm vào cuối chương trình và bây giờ xin mời quý khách xuống xe cẩn thận chúng ta sẽ bắt đầu chuyến tham quan tại điểm đến đầu tiên là đình Bát Tràng

* Đình làng Bát Tràng

Thưa quý khách, mỗi làng quê đều có ngôi đình của riêng quê hương mình và từ sâu thẳm trong tâm thức của người dân Việt, Đình làng luôn được xem như trung tâm tôn giáo văn hoá chính trị của cả làng Nơi đó hội tụ tinh hoa, nguồn thiêng phù tạo của làng

và đình làng Bát Tràng cũng như vậy

Thưa quý khách, chúng ta đang đứng phía trước đình Bát Tràng Đình làng toạ lạc bên dòng sông Hồng, đình đã trải qua nhiều lần trùng tu trong lịch sử

Nằm trong quần thể di tích của làng gốm sứ cổ truyền Bát Tràng, thành phố Hà Nội, Đình Bát Tràng được xây dựng vào năm 1720 Với kiến trúc bề thế, Đình quay về hướng Tây, nhìn ra dòng sông Hồng Kiến trúc Đình theo lối chữ Nhị, phía sau là Hậu cung, nơi thờ 6 vị thánh thần được được suy tôn là Lục vị Thành Hoàng Theo các cụ già trong làng kể lại, hai bên vách Đình thờ những người trong làng không có con cái Đây cũng chính là một nét văn hóa đẹp thể hiện cái đức Hiếu sinh của người dân làng Bát Bục thấp nhất và sân đình được lát bằng gạch Bát - Thứ gạch đã đi vào thơ ca, huyền thoại của dân tộc, thứ gạch xe duyên xây bể, thứ gạch bền chắc mà không một loại rêu nào bám được và đã được ưa dùng từ cung đình đến làng xã Bốn mái đình cong vút, lượn sóng, phía trên đắp hình Nghê vừa mềm mại, vừa khoẻ khoắn, uy nghiêm Trải qua các triều đại lịch sử, Đình Bát Tràng hiện còn lưu giữ được hơn 50 đạo sắc phong Năm 1976, Đình và Văn chỉ Bát Tràng vinh dự đón Đại tướng Võ Nguyên Giáp về thăm Chính bởi những giá trị về kiến trúc và văn hóa như vậy, năm 2005 Bộ Văn hóa thông tin đã cấp bằng Di tích Văn hóa Kiến trúc Nghệ thuật cho Đình Bát Tràng Sau gần 300 năm tuổi cộng với chiến tranh địch họa, Đình bị hư hoại nặng Từ năm 2005, dân làng Bát Tràng

đã cùng nhau đóng góp, đại Trùng tu Đình Nay công trình đại trùng tu đã hoàn tất, Đình Bát Tràng đã trở lại đúng với dáng dấp xưa

Bây giờ xin mời quý khách vào phía trong tham quan toà đại đình và hậu cung Toà Đại định đã được trùng tu lại vào năm 2006 Cột đình làm bằng gỗ lim, một người

ôm chắc không xuể, bục đình được lát gỗ lim để làm chỗ ngồi cho bà con địa phương và khách thập phương đến thăm đình

Tự Đức ban tặng năm 1860 ghi công, dân làng Bát Tràng đã cung tiến nguyên liệu xây dựng Hoàng thành Huế Bên trái có đôi câu đối:

“Bạch bát chân truyền nê tác bảo

Hồng lô đào chủ thể thành kim”

Dịch:

Nghề được chân truyền từ làng Bồ, bùn làm nên bảo vật

Được hun đúc trong lò lửa hồng đất hoá lên vàng

Bên phải là đôi câu đối:

“Bội lỗ phục nhân – cổ vũ tư đào giáp hoá

Tuý tửu – bão đức - âu ca công lạc thái bình

Dịch:

Giữ nghiêm lễ phép – cổ vũ mọi người học tập – phát triển làng

nghề

Rượu say nhưng no đức – mọi người đồng ca – yên ổn chung vui

hưởng thái bình

Kính thưa quý khách, đình làng Bát Tràng cũng là chứng nhân lễ kéo cờ đỏ sao vàng mừng cách mạng thành công năm 1945 và là nơi tổ chức tuần lễ vàng ủng hộ chính phủ

cụ Hồ

Xin mời quý khách có thể tự do tham quan trong vòng 10’ Sau đó chúng ta sẽ đến tham quan khu văn chỉ của làng Bát Tràng Một di tích tiêu biểu cho văn hiến của làng, nó năm nay ở phía sau đình làng

Kính thưa quý khách, văn chỉ có kiến trúc theo kiểu chữ nhị “=”, mỗi toà 5 gian Quý khách có thể quan sát trên cổng tam quan của văn chỉ có 3 chữ Hán “Ngưỡng di cao”, được dịch là (trông lên vời vợi) Ba chữ này được viết ngay ở cổng tam quan với ý nghĩa luôn nhắc nhở người dân Bát Tràng phải luôn cố gắng: Dù người ta có học vấn, đỗ đạt cao đến đâu vẫn luôn phải phấn đấu học hỏi thèm nữa Xin mời quý khách vào tham quan phía trong của văn chỉ

*Văn chi

Thưa quý khách, văn chỉ ở các làng khác thường xây lộ thiên, nhưng văn chỉ làng Bát Tràng lại “xây nổi nóc” Sở dĩ như vậy là do làng Bát Tràng có người đỗ Trạng Nguyên Theo truyền thuyết thì văn chỉ có từ thế kỷ XIV Văn chỉ ngoài chức năng là nơi thờ Khổng Tử – người sáng lập ra đạo Nho, các vị tiên hiền của làng đây còn là nơi mà xưa kia trong xã hội phong kiến các quan viên tư văn trong làng họp bàn việc học hành, biểu dương người thành đạt

Ngày nay, trong nhà hậu cung của văn chỉ vẫn là nơi đặt bệ thờ Đức Khổng Tử, thập Triết

và thất thập nhị hiền và nhà tiền tế của văn chỉ được sử dụng làm thư viện đọc sách báo, nơi hội họp và biểu dương khen thưởng học sinh giỏi, trưng bày các tranh ảnh về làng gốm nhằm mục đích khích lệ phong trào khuyến học khuyến tài và khuyến nghề

Xin mời quý khách tham quan khu nhà tiền tế của văn chỉ quý khách có thể thấy rất nhiều bức ảnh rất đẹp về làng gốm như bức ảnh bác Hồ về thăm làng Bát Tràng 1959, bức ảnh cảnh lao động hăng say của người dân làng gốm…, ở đó còn có những bức gấm ghi tên, vinh danh những nghệ nhân giỏi của làng gốm Bát Tràng như: Lê Minh Châu, Lê Minh Ngọc, Trần Độ, Lê Văn Cam, Lê Quang Chiến…

Bức hoành phi bằng gỗ sơn son thiếp vàng ở nhà tiền tế có hai chữ Hán “văn hội” – dịch

là “hội của làng văn” với nghĩa là nơi đây là nơi tụ hội những tinh hoa văn hiến, văn nhân

của Bát Tràng Khu phía trong là nhà hậu cung, quý khách có thể thấy ở đó đặt

những bệ thờ Khổng Tử, thập triết và thất thập nhị Hiền

*đền Mẫu Bát Tràng

là nơi thờ tự tâm linh mang đậm phong cách kiến trúc Đời Nguyễn, kiến dựng vào cuối thế kỷ XVI đầu thế kỷ XVII, đại trùng tu dưới thời Vua Tự Đức và tôn tạo vào thời Vua Thành Thái Đền được dựng bên mé nước Sông Hồng, phong thuỷ đắc địa, ngay bến thương thuyền Ba Đậu nổi tiếng một thời Đền là một toà nhà nếp gỗ cổ, xây bằng gạch Bát Tràng và lợp ngói ta Kiến trúc Đền theo lối chữ Nhị, Bái đường và Hậu cung 3 gian chạy song song trông ra sông Hồng, phía trước là tam quan và khoảng sân rộng trải gạch Bát rợp bóng cây Đại cổ thụ

Theo truyền thuyết: Vương Mẫu mang thai từ tháng 09 năm Đinh Mão tới tháng

09 năm Mậu Thìn (1568) thì sinh ra Ngài (Mẫu Bản Hương) mày hoa thanh tú, dung mạo đoan trang, từ nhỏ chỉ ăn hoa quả, lớn lên tính tình hoà nhã, từ ý, đoan trang, uyên nhàn, thuần hậu Năm 12 tuổi có người đến giạm hỏi thì sinh chứng bệnh đau ốm Đến giờ Ngọ ngày 24.09 năm Ất Dậu (1585), Ngài tắm rửa sạch sẽ vào quỳ lạy cha mẹ và thưa rằng:

"Con vốn là con gái Ngọc Hoàng Thượng Đế xuống đầu thai làm con cha mẹ đã 18 năm, nay hết hạn con phải về chầu, không hầu hạ cha mẹ được nữa Con xem cha mẹ có nhiều phép lạ cứu giúp người đời sau này ắt được hưởng phúc" Nói vậy, đến giờ Tuất tự nhiên đổi sắc diện mà Ngài hoá, linh cữu quản trong nhà, điếu phúng linh đình Hoá sau trăm ngày, đêm Ngài thường biến hiện, người trong làng thấy thế lập đền thờ, cầu xin gì đều thấy được linh ứng Các nơi xa gần đến cầu lễ rất đông, mới tôn phong Ngài là Thiên Tiên Quế Hoa Công Chúa

Hằng niên vào ngày Mẫu hoá 24.09 âm lịch, làng mở hội 2 ngày (23 & 24.09) Họ Trần làm lễ Tế tổ, làng Bát Tràng làm lễ tế Thần (Mẫu), hội Dâng hương tiến lễ, bà con dân làng và khách thập phương đến cầu lễ rất đông Tối ngày 24.09 làm lễ phóng đăng trên sông Hồng trước cửa Đền, những ngọn hoa đăng bập bùng chớp sáng trên sông nom như những chùm sao lấp lánh trên màn trời đêm

*Nhà cổ Vạn Vân

Kính thưa quý khách, chúng ta đang… Vạn Vân có ý nghĩa là những áng mây lành hội tụ Nơi đây lưu giữ sản phẩm của các làng nghề, nhiều nhất là gốm sứ Bát Tràng

Hai ngôi nhà cổ được dựng trên diện tích 400m2 gồm một ngôi nhà được mua ở

Hà Tây (cũ) và một ngôi nhà được mua ở Thái Bình Mặc dù, cả hai ngôi nhà được chủ nhân giữ gìn gần như nguyên vẹn nhưng anh Lâm cũng phải dày công bổ sung thêm vật liệu, tu sửa, thay thế những cột kèo đã bị mục Trong đó, ngôi nhà cổ mua ở Hà Tây có kiến trúc đặc trưng với gỗ lim chắc chắn

Nét đặc trưng nổi bật nhất với ngôi nhà cổ được mua ở Hà Tây là họa tiết đục nổi cúc hóa long nghĩa là đầu con rồng nhưng thân là hoa cúc Còn ngôi nhà cổ mua ở Thái Bình có những đế đá có tuổi hàng trăm năm

Với kiến trúc thoáng về mùa hè, ấm về mùa đông, tạo cho người tham quan sự thoải mái Sân trước trồng rau, trồng tre, với không gian có giếng nước và các loại cây tô điểm cho ngôi nhà thêm phần nhẹ nhàng, bình yên

Ở đây trưng bày những sản phẩm cổ của làng Bát Tràng như lọ rồng, ấm men lam,

bộ khuôn bản dập làm gốm Không chỉ lưu giữ cổ vật, bản thân ngôi nhà cũng là khối kiến trúc đặc biệt Rộng hơn 400 m2, Vạn Vân gồm ba ngôi nhà cổ gần 200 năm tuổi và một khu xưởng mô phỏng lò gốm Một nhà có sẵn ở làng, hai nhà còn lại được anh Lâm mua lại và di dời từ Nam Định, Thái Bình lên

Anh Lâm mất hơn 10 năm đi khắp đất nước để sưu tầm cổ vật và đưa về Vạn Vân

"Làng gốm Bát Tràng là nơi những cổ vật này ra đi, cũng là nơi chúng trở về"

* Chợ gốm Bát Tràng

Kính thưa quý khách, chúng ta đang có mặt ở chợ gốm đây là nơi không nên bỏ qua khi du lịch Bát Tràng Chợ rộng khoảng 6.000 mét vuông, chia thành các gian hàng nhỏ bày bán đủ loại mặt hàng thủ công mỹ nghệ liên quan đến gốm sứ, từ những gian hàng bát đĩa cao cấp, đồ trang trí mĩ nghệ đẹp mắt cho đến mặt hàng đồ thờ cúng, tiểu cảnh non bộ cho đến những món đồ lưu niệm, cốc chén và các món bát đĩa bình dân

Bây giờ thì quý khách có thể tự do đi dạo quanh và chọn mua cho mình những đồ vật yêu thích…

* quy trình làm gốm (Quy trình sản xuất trên kéo dài từ 10 đến 15 ngày)

Đất sét đã qua xử lý được đưa vào sản xuất khâu xử lí đất của người thợ gốm Bát Tràng thường không qua nhiều công đoạn phức tạp Trong quá trình xử lí, tuỳ theo từng loại đồ

B1 Tạo hình sản phẩm Có nhiều cách để tạo hình sản phẩm Trước đây, sản phẩm được nặn vuốt bằng tay trên bàn xoay, còn ngày nay, để đáp ứng nhu cầu của thị trường Người ta tạo sản phẩm bằng khuôn

Có 2 cách để tạo hình sản phẩm bằng khuôn là in và đổ rót

PP In, đất sét được bỏ vào khuôn của máy In ép lăn và máy sẽ dập từ trên xuống, chỉ áp dụng cho các sản phẩm như tô, chén, dĩa

PP đổ rót, đất sét được hòa lỏng rồi rót vào khuôn, sau đó để khô tự nhiên

Sản phẩm sau khi đã lấy ra khỏi khuôn, người thợ bắt đầu cắt tỉa những phần đất

dư, làm sạch bề mặt, nối các bộ phận của sản phẩm vào nhau, đục lổ, trạm trỗ hoặc đắp nổi các họa tiết

B2 Sơ nung

Sản phẩm được đưa vào lò, nung sơ ở 800 độ c

B3 Làm men, trang trí hoa văn

Sau khi sơ nung, sản phẩm được phủ men và vẽ

Vẽ dưới men: vẽ họa tiết lên sản phẩm, sau đó phủ loại men trong suốt

Vẽ trên men: phủ men lên sản phẩm, sau đó mới vẽ họa tiết

Men màu của Bát Tràng rất đa dạng, có thể kể đến các loại phổ biến nhất và là đặc trưng của Bát Tràng như men thủy tinh, men ngọc, men celadon, men nâu gốm, men đá, men ngà, men rạn, men kết tinh v…v… Mỗi loại men lại có những nhiệt độ nung và môi trường nung rất khác nhau

B4 Nung sản phầm

Loại lò được dùng để nung là lò gas, khoảng từ 3 đến 6 m 3

Sản phẩm được xếp thành từng tầng trên các tấm kê chịu nhiệt, đưa vào lò bằng ray trượt

Nung sản phẩm ở 1200 độ c từ 12h đến 1 ngày tùy theo sản phẩm

Sau khi nung để nguội tự nhiên, đợi khi nguội ha73n sp rồi mới đưa ra khỏi lò

Đây là công đoạn rất quan trọng quyết định chất lượng sản phẩm, đặc biệt là các

sp phủ men

B5 Nghiệm thu

Sản phẩm được đưa ra khỏi lò, kiểm tra chất lượng và phân loại sản phẩm