Nhân vật và cốt truyện trong truyện ngắn lê minh khuê

Nhân vật chính là phương tiện để nhà văn khái quát hiện thực đời sống một cách hình tượng, cũng là nơi thể hiện nhận thức của mình về muôn mặt cuộc đời.. Là một giáo viên dạy văn ở trườn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐỖ THỊ KHÁNH HUYỀN

NHÂN VẬT VÀ CỐT TRUYỆN TRONG TRUYỆN NGẮN LÊ MINH KHUÊ

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Chuyên ngành: Lý luận văn học

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐỖ THỊ KHÁNH HUYỀN

NHÂN VẬT VÀ CỐT TRUYỆN TRONG TRUYỆN NGẮN LÊ MINH KHUÊ

Luân văn Thạc sĩ chuyên ngành Lý luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

Người hướng dẫn khoa học: PGS, TS Đoàn Đức Phương

Hà Nội - 2016

LỜI CẢM ƠN

Với tình cảm chân thành nhất của mình, em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc

tới thày giáo PGS.TS Đoàn Đức Phương, người đã dày công, tận tình hướng dẫn

và giúp đỡ em hoàn thành luận văn này

Em cũng xin chân thành cảm ơn các thày cô giáo trong tổ Lý luận Văn học, các thày, cô giảng dạy khoa Văn học và phòng Quản lý sau Đại học trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi

và giúp đỡ em trong quá trình học tập và nghiên cứu

Tôi xin chân thành cảm ơn các bạn bè, đồng nghiệp, những người thân trong gia đình đã khuyến khích động viên và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành khóa học

Hà Nội, tháng 11 năm 2016

Tác giả

Đỗ Thị Khánh Huyền

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng, mục đích và phạm vi nghiên cứu 5

4 Phương pháp nghiên cứu 6

5 Cấu trúc luận văn 6

Chương 1: KHÁI LƯỢC VỀ NHÂN VẬT, CỐT TRUYỆN VÀ SÁNG TÁC CỦA LÊ MINH KHUÊ 7

1.1 Khái lược về nhân vật và cốt truyện 7

1.1.1 Khái lược về nhân vật 7

1.1.2 Khái lược về cốt truyện 9

1.2 Sáng tác của Lê Minh Khuê 11

1.2.1 Tiểu sử Lê Minh Khuê 11

1.2.2 Hành trình sáng tác 11

1.3 Quan điểm sáng tác 13

Chương 2: NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN LÊ MINH KHUÊ 17

2.1 Loại hình nhân vật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê 17

2.1.1 Nhân vật tỏa sáng 19

2.1.2 Nhân vật tha hóa 29

2.1.3 Nhân vật bi kịch 39

2.1.4 Nhân vật chức năng 43

2.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê 46

2.2.1 Nghệ thuật khắc họa ngoại hình, hành động nhân vật 46

2.2.2 Nghệ thuật thể hiện nội tâm nhân vật 53

2.2.3 Ngôn ngữ nhân vật 59

Chương 3: CỐT TRUYỆN TRONG TRUYỆN NGẮN LÊ MINH KHUÊ 74

3.1 Các loại cốt truyện trong truyện ngắn Lê Minh Khuê 74

3.1.1 Cốt truyện sự kiện 74

3.1.2 Cốt truyện tâm lý 82

3.2 Nghệ thuật tổ chức cốt truyện 88

3.2.1 Tổ chức phần trình bày 88

3.2.2 Tổ chức phần vận động 90

3.2.3 Tổ chức phần kết thúc 93

3.2.4 Nghệ thuật tạo tình huống 95

KẾT LUẬN 100

TÀI LIỆU THAM KHẢO 103

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1 Kể từ sau năm 1975 văn học Việt Nam có sự đổi mới mạnh mẽ, văn xuôi có sự

chuyển mình đáng kể Văn xuôi tuy chưa có những tác giả, tác phẩm để đời như ta hằng mong đợi, song nó có đội ngũ cây bút trẻ dồi dào, sung sức, bền bỉ đã và đang ghi được nhiều thành tựu Đặc biệt là ở thể loại truyện ngắn đã và đang phát triển mạnh mẽ hứa hẹn một tương lai tốt đẹp Nhiều cây bút mới, độc đáo, sáng giá được bạn đọc yêu mến, được giới nghiên cứu lưu tâm như: Võ Thị Hảo, Đoàn Lê, Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Bích Thúy Trong số các nhà văn đó

có Lê Minh Khuê

2 Lê Minh Khuê, tác giả của nhiều tập truyện ngắn có giá trị, được các nhà nghiên

cứu, phê bình, bạn đọc trong và ngoài nước đánh giá và ghi nhận là một cây bút

truyện ngắn “sung sức càng viết càng chín, càng viết càng say và càng viết càng

sâu sắc, xứng đáng với sức lao động nghệ thuật nghiêm túc là Lê Minh Khuê” Lê

Minh Khuê trở thành một trong những cây bút nữ hàng đầu Việt Nam với hai lần

nhận giải thưởng của Hội nhà văn (năm 1987 với Một chiều xa thành phố in năm

1986, năm 2002 với tập Trong làn gió heo may in năm 1999), một lần đoạt giải của

Tạp chí Văn nghệ quân đội năm 1994 với tập Bi kịch nhỏ in năm 1993 Và mới đây,

nhà văn nữ này đã vinh dự là nhà văn đầu tiên đoạt giải thưởng văn học quốc tế

mang tên văn hào Hàn Quốc Byeong – zu Lee lần thứ nhất (tháng 4 năm 2008), với

tập truyện ngắn The stars, The Eart, The River Những ngôi sao, trái đất, dòng sông

do nhà xuất bản Curbstone Press ấn hành ở Mỹ năm 1998 Hiện nay, Lê Minh Khuê được xem là nhà văn có bút lực mạnh trong thể loại truyện ngắn Trong đó, thế giới tác phẩm của Lê Minh Khuê, nhân vật và cốt truyện luôn là yếu tố tạo dấu ấn với bạn đọc Đây cũng là phương diện không thể tách rời nhau trong một truyện ngắn nói chung Nhân vật chính là phương tiện để nhà văn khái quát hiện thực đời sống một cách hình tượng, cũng là nơi thể hiện nhận thức của mình về muôn mặt cuộc đời Và cốt truyện là phương diện để nhân vật ấy bộc lộ những tính cách thông qua

một hệ thống các sự kiện được tạo dựng Khi viết truyện, Lê Minh Khuê có ý thức tạo dựng nhân vật một cách kỹ lưỡng và xây dựng cốt truyện hợp lí, sao cho vấn đề truyền tải đến bạn đọc được hiệu quả nhất

3 Là một giáo viên dạy văn ở trường phổ thông, tôi chọn đề tài Nhân vật và cốt

truyện trong truyện ngắn Lê Minh Khuê, bởi đây là một trong số rất ít nhà văn nữ

có tác phẩm Những ngôi sao xa xôi được đưa vào giảng dạy trong trường phổ

thông và việc tìm hiểu về tác giả này còn chưa tương xứng Đồng thời, chúng tôi muốn qua việc tìm hiểu nhân vật và cốt truyện trong truyện ngắn Lê Minh Khuê sẽ giúp bạn đọc thấy rõ hơn những thông điệp, tư tưởng của nhà văn về cuộc sống cũng như tài năng nghệ thuật truyện ngắn của một nhà văn nữ - Lê Minh Khuê

Với những lí do trên, chúng tôi mạnh dạn chọn nhân vật và cốt truyện trong

truyện ngắn Lê Minh Khuê làm đề tài nghiên cứu cho mình

2 Lịch sử vấn đề

Lê Minh Khuê một nhà văn nữ, một cây bút truyện ngắn có tiếng trong văn xuôi đương đại đã được các nhà nghiên cứu văn học đánh giá khái quát: Lê Thị Đức

Hạnh khen “cây bút truyện ngắn sung sức” [10; tr.28] Bùi Việt Thắng đánh giá là

“một ngòi bút có sức bền” Phạm Xuân Nguyên cho Lê Minh Khuê là ‘cây bút văn

xuôi có thể tiến xa” Hà Minh Đức cho rằng “Lê Minh Khuê - một cây bút trẻ, xông xáo” Tô Hoài khen Lê Minh Khuê viết truyện ngắn “hay có không khí” Vũ Hà

nhận xét “về một điều đáng ghi nhận, trong sáng tác, Lê Minh Khuê ngày càng đằm

hơn, sâu sắc hơn” Đó là những ý kiến đánh giá khái quát về truyện ngắn của Lê

Minh Khuê

Không dừng ở đánh giá khái quát, các nhà nghiên cứu còn nhận xét đánh giá

qua mỗi tập truyện nữa: Tập truyện ngắn đầu tay Cao điểm mùa hạ ra đời đã được

Lê Thị Đức Hạnh nhận xét là “hình thành được dáng vẻ riêng”[10] Bùi Việt Thắng khen “chiếm được cảm tình của người đọc” và gọi là “chất lạ”[78] Lê Hương Thủy khen “những trang viết của chị về chiến tranh có sức đằm sâu da diết”[86]

Tập truyện Đoạn kết được các nhà nghiên cứu dánh giá là tập truyện ít thành

công nhất Tác giả Thiên Hương cho là “có những sắp sẵn mà người đọc có thể

đoán trước, biết trước hoặc sơ sài đơn giản đến khó đọc” và “người ta thấy hễ cứ

có bản lĩnh, sống tốt đẹp là tình yêu hạnh phúc sẽ tới như một công thức”[22]

Tập truyện Một chiều xa thành phố ra đời năm 1986 là tập truyện thể hiện

nỗ lực hết mình của Lê Minh Khuê Hồ Anh Thái nhận xét “Một chiều xa thành phố

là một thành công mới của Lê Minh Khuê Đến tập thứ ba này, Lê Minh Khuê đã thực sự thuyết phục được người đọc bởi chị đã thoát ra khỏi cách nhìn nhận duy cảm, trở nên khách quan hơn, đa diện hơn nhưng không vì thế mà kém phần nồng hậu”[69] Lê Thị Đức Hạnh khảng định “đã có nhiều khám phá ” Bùi Việt Thắng

cho rằng “Một chiều xa thành phố của Lê Minh Khuê đang ở thời kỳ nỗ lực rất cao

để vượt lên những gì đã có”[76]

Tập Bi kịch nhỏ là tập truyện xôn xao dư luận, được xếp vào “những cuốn

sách tai tiếng”[92] Các nhà nghiên cứu có những ý kiến trái chiều khi định giá tác

phẩm Những ý kiến phê phán có: Trung Nguyên, Đậu Thị Vĩnh, Đỗ Nguyên Chí, Trần Thanh, Dương Tùng Những ý kiến khen có: Bùi Việt Sỹ, Bùi Việt Thắng, Phạm Xuân Nguyên, Bùi Thị Kim Cúc

Tập truyện Trong làn gió heo may được Bùi Việt Thắng khen “Trong làn

gió heo may đã chứng tỏ là một cây bút truyện ngắn chuyên nghiệp, có nội lực và biến ảo”[75]

Những tập Truyện ngắn chọn lọc, Những dòng sông, Buổi chiều, Cơn

mưa, Màu xanh man trá, Một mình qua đường được Lê Thị Đức Hạnh khen

“người đọc cảm thấy như Lê Minh Khuê đang trăn trở, vật lộn, tìm kiếm một cách

tập thể”, “cư trú mà hóa thành hang ổ của dục vọng” và “nhiều nhân vật của Lê Minh Khuê thuộc về hang ổ tối tăm đó”[69] Hồ Anh Thái đã đề cập tới hai vấn đề

trong truyện ngắn của Lê Minh Khuê là: không gian và ảnh hưởng của nó đối với tính cách, phẩm chất của nhân vật

Trong bài Văn xuôi gần đây và quan niệm con người, Bùi Việt Thắng cho rằng: “hoàn cảnh hiện nay con người đang sống là một hoàn cảnh khá tồi tệ, trong

đó cái xấu bao vây cái tốt, cái ác đang lấn chiếm cái thiện, con người đang trong tình thế bị bao vây” Chính vì vậy “lối sống thực dụng, chạy theo đồng tiền là một hoàn cảnh làm con người nhiễm thứ bệnh mất nhân tính điển hình như Đồng đô la

vĩ đại, Anh lính Tony D”[73, tr 699]

Trong bài viết Để có sức bền ngòi bút, Bùi Việt Thắng nhận xét “Nhân vật

của chị thuần phác, hồn nhiên nhưng không giản đơn, cảnh ngộ không có gì thật éo

le, gây cấn nhưng tiêu biểu Người đọc thấy ở ngòi bút này lối cảm đời sống theo con đường trực giác”[78] Những ý kiến của Bùi Việt Thắng cắt nghĩa vì sao nhân

vật xấu, lỗi lầm xuất hiện nhiều trong sáng tác của Lê Minh Khuê, tình huống của truyện và tính cách nhân vật trong truyện ngăn của nhà văn

Thiên Hương nhận xét về tập Đoạn kết, tác giả cho rằng “Đọc truyện Lê

Minh Khuê người ta thấy cứ có bản lĩnh, sống tốt đẹp là tình yêu hạnh phúc đến như một công thức”[22]

Hồ Anh Thái nhận xét tập truyện Một chiều xa thành phố cho rằng:“Các

nhân vật của Lê Minh Khuê không đơn giản một chiều mà có sức thuyết phục của

những cảnh chết chóc man rợ mà chỉ thấy nỗi đau xót lặng lẽ, khát vọng tươi sáng

bị cắt dở dang và vượt lên trên mọi chuyện tầm phào vô bổ là cái nhìn nhân ái về số phận con người”[94]

Đặc biệt có nhiều ý kiến về các nhân vật nữ trong truyện ngắn của Lê Minh

Khuê, Lê Thị Đức Hạnh cho rằng, nét riêng của Lê Minh Khuê: “trước hết là ở khía

cạnh ghi lại khá chân thực, sống động dáng vóc của một tầng lớp thanh niên, đặc biệt là nữ ở một thời điểm trọng đại của đất nước” Bùi Việt Thắng nhận xét “Nhân vật của Lê Minh Khuê - đặc biệt là nhân vật nữ, lúc nào cũng như đuổi bắt một cái

gì không rõ ràng, lúc nào cũng thấy bất ổn ở chính mình về cuộc đời Và nếu nói

“văn là người” thì ở phương diện này tác giả tự thể hiện mình rất rõ”[78] Giáo sư

Phan Cư Đệ cho rằng: “Kiểu nhân vật như người mẹ, người phụ nữ là “đồng phái”

với nhà văn Vì thế khi viết về họ bà đồng cảm chia sẻ như những tri âm tri kỷ Những trang văn đẹp của Lê Minh Khuê là viết về những nhân vật nữ mang bộ mặt buồn”[5] Hồ Anh Thái cho rằng: “ Đặc biệt, số phận của những người phụ nữ là

sự quan tâm thường xuyên của Lê Minh Khuê với niềm mong mỏi thường xuyên rằng họ sẽ được hưởng hạnh phúc nhiều hơn”[69]

Nhìn chung các ý kiến khen, chê mang tính chất khái quát hoặc nói ở khía cạnh thẩm định chứ chưa đi sâu, chưa cụ thể, hệ thống song nó cũng là định hướng, gợi mở cho người nghiên cứu truyện ngắn của Lê Minh Khuê

Những năm gần đây trong các trường Đại học có những khóa luận, luận văn thạc sĩ, luận văn tiến sĩ đã đi khá sâu về từng mặt thành công của Lê Minh Khuê Song về mặt tiếp cận, cấu trúc về đề tài nghiên cứu ở mỗi người khác nhau Tiếp nhận những điều đã có, hướng đến giải quyết một đề tài cốt lõi, sâu và hệ thống tôi

chọn vấn đề nghiên cứu Nhân vật và cốt truyện trong truyện ngắn Lê Minh Khuê

3 Đối tượng, mục đích và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: là các tập truyện ngắn của tác giả Lê Minh Khuê với

vấn đề được nghiên cứu là Nhân vật và cốt truyện của tác giả ở thể loại truyện ngắn

Mục đích nghiên cứu: Luận văn tập trung nhận diện, phân tích, đánh giá về

các kiểu nhân vật, cách xây dựng nhân vật, các kiểu cốt truyện, cách xây dựng cốt truyện trong các truyện ngắn của Lê Minh Khuê Luận văn muốn khẳng định những tài hoa, sự độc đáo của tác giả qua vấn đề nghiên cứu Thông qua đó là hướng tới khẳng định và ngợi khen một cây bút dẻo dai bền bỉ, sung sức và thành công của Lê Minh Khuê trên văn đàn Việt Nam

Phạm vi nghiên cứu: Lê Minh Khuê có tới 10 tập truyện ngắn, do thời gian,

do mức độ của một luận văn thạc sĩ nên tác giả luận văn giới hạn nhân vật và cốt truyện trong một số tập, số truyện tiêu biểu

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

5 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, nội dung luận văn được triển khai thành ba chương:

Chương 1: Khái lược về nhân vật, cốt truyện và sáng tác của Lê Minh Khuê

Chương 2: Nhân vật trong truyện ngắn của Lê Minh Khuê

Chương 3: Cốt truyện trong truyện ngắn của Lê Minh Khuê

Chương 1 KHÁI LƯỢC VỀ NHÂN VẬT, CỐT TRUYỆN VÀ SÁNG TÁC

CỦA LÊ MINH KHUÊ 1.1 Khái lược về nhân vật và cốt truyện

1.1.1 Khái lược về nhân vật

Ở mỗi thời đại, trong cuộc sống của mỗi con người luôn có nhu cầu tìm lại chính mình Đây là một câu hỏi đặt ra cho các ngành khoa học nghệ thuật tìm lời giải đáp Văn học từ ngà xưa đã coi nhiệm vụ và múc đích cơ bản là khám phá, phát hiện, nhận thức và bảo vệ con người Con người là trọng tâm trong cái nhìn nghệ

thuật của nhà văn về thế giới Theo giáo sư Trần Đình sử: "Quan niệm nghệ thuật về

con người là nguyên tắc cảm nhận thẩm mỹ về con người nằm ẩn trong cách miêu

tả, thể hiện chứng tỏ chiều sâu chiếm lĩnh con người của tác tỉa" [62] Quan niệm

nghệ thuật về con người luôn hướng về con người với chiều sâu của nó Đối với văn học, đây được coi là tiêu chuẩn quan trọng nhất để đánh giá tác phẩm văn học, tính độc đáo của sáng tác nghệ thuật Nó là tiêu chuẩn, thước đo trình độ chiếm lĩnh hiện thực đời sống của tác phẩm, tác giả, trào lưu, thời đại văn học Trong quan niệm nghệ thuật về con người có cái chung của thời đại của nền văn học của truyền thống, có vai trò năng động sáng tạo của người nghệ sĩ Văn học tìm hiểu và thể hiện con người được bộc lộ chủ yếu trên phương diện xây dựng nhân vật trong tác phẩm

Văn học nghệ thuật là tấm gương phản ánh cuộc sống, con người ở mỗi thời đại trong hoàn cảnh lịch sử xã hội nhất định Văn học từ ngàn xưa đến nay luôn hướng về con người, khám phá phát hiện nhận thức về con người Nhà văn M.Gorki

đã nói “Văn học là nhân học” Chính vì lẽ ấy, con người luôn là trung tâm của văn

học nghệ thuật Việc tìm hiểu và thể hiện con người được bộc lộ chủ yếu trên phương diện xây dựng nhân vật Vậy nhân vật là gì? Hiểu như thế nào là đúng về khái niệm này? Nhân vật có vai trò ý nghĩa như thế nào đối với tác phẩm văn học

sắc trên các trang viết của mình Với yêu cầu và mức độ của một luận văn về nhân vật trong truyện ngắn của Lê Minh Khuê, người viết chỉ khái lược một số nét về nhân vật để làm cơ sở cho việc triển khai phần nội dung chính của luận văn

Nhân vật là những con người có tên hay không có tên chỉ xuất hiện khi được khắc họa sâu đậm hoặc thoảng qua trong tác phẩm văn học Nhân vật cũng có thể là

sự vật, động vật mang bóng dáng của con người, tính cách của con người Nó không phải là con người, sự vật, động vật mang tính người như vốn nó tồn tại Nó là hình tượng mang tính ước lệ

Nhân vật trong văn học rất đa dạng Tùy theo góc nhìn, các tiêu chí đặt ra, ta

có những kiểu nhân vật khác nhau: Nếu lấy tiêu chí vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học ta có: nhân vật chính, phụ Nếu lấy tiêu chí tính cách nhân vật ta có: loại nhân vật chính diện, loại phản diện Nếu lấy tiêu chí cấu trúc hình tượng trong tác phẩm ta có: Nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật

tư tưởng

Nhân vật là công cụ khái quát hiện thực và phương tiện để các tác giả hiện thực hóa quan niệm nghệ thuật về con người dưới một hình thức biểu hiện tương ứng Nhân vật có vai trò hàng đầu của tác phẩm văn học Nhân vật là nơi tập trung mọi giá trị tư tưởng nghệ thuật Nhân vật là nơi ký thác cái nhìn riêng của nhà văn đối với thế giới và con người Nhân vật là linh hồn của mỗi tác phẩm, là phương diện quan trọng để tìm hiểu đặc điểm, cá tính sáng tạo của nhà văn Nhà văn với tư cách là chủ thể sáng tạo, thường bộc lộ cá tính rõ nét nhất để nhằm mang lại một giọng điệu riêng, dấu ấn riêng trong đứa con tinh thần của mình, để chúng trở thành một sinh mệnh sống thực sự trong lòng bạn đọc Nhà văn xây dựng được những nhân vật độc đáo, sáng tạo, không lặp lại để chứng tỏ bản lĩnh, tài năng của người cầm bút khi thể hiện con người trong mỗi hoàn cảnh lịch sử xã hội nhất định

Tóm lại:

Nhân vật là con người được hình tượng hóa trong tác phẩm nghệ thuật Nhân vật trong tác phẩm là quan điểm nghệ thuật của tác giả về con người Nhân vật

trong tác phẩm thật đa dạng Tùy theo góc nhìn, các tiêu chí đặt ra ta có những kiểu nhân vật khác nhau Nhân vật có vai trò quan trọng hàng đầu trong tác phẩm Nó là linh hồn, là tiêu chí, là thước đo giá trị tác phẩm, tác giả, xu hướng và thời đại văn học

1.1.2 Khái lược về cốt truyện

Cuộc sống vô cùng phong phú và không kém phần phức tạp Lựa chọn tổ chức, sắp xếp phương tiện nào của hiện thực vào trong một trật tự, nhằm phục vụ đắc lực nhất cho việc thể hiện, ý đồ nghệ thuật là một công việc mang đậm dấu ấn

cá nhân, làm phát lộ bản lĩnh và cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ

Cốt truyện là yếu tố cơ bản và không thể thiếu được của một tác phẩm tự sự

Gerth nói "Còn gì quan trọng hơn cốt truyện và nếu thiếu nó thì cả nền lý luận nghệ

thuật còn gì nữa" Maugham lại ví von giầu hình ảnh "Nhà văn sống bằng cốt truyện, y như họa sĩ sống bằng màu và bút vẽ vậy" Ta thấy cốt truyện quan trọng

như thế nào

Theo cách hiểu truyền thống cốt truyện là cái lõi của truyện, thể hiện những biến cố quan trọng, đảm bảo sự mạch lạc diễn biến của truyện gồm các thành phần: giới thiệu, thắt nút, phát triển, cao trào, kết thúc

Cốt truyện là chất liệu, là sự kiện tác động đến số phận tính cách của nhân vật Nói cách khác cốt truyện là sự kiện được diễn biến trong quá trình của tác phẩm Nhiều tình tiết tạo nên sự kiện Sự kiện lớn tạo nên bước ngoặt quan trọng của nhân vật, được gọi là biến cố Sự kiện được vận động phát triển Có lúc sự kiện

có nút thắt hoặc có xung đột, gay go căng thẳng cần được mở, cần được giải quyết đến hồi kết Khởi đầu của sự kiện được giới thiệu một cách khái quát hoàn cảnh nảy sinh xung đột, giới thiệu sơ lược lai lịch các nhân vật, lứa tuổi, nghề nghiệp, quan

hệ gia đình xã hội Tiếp đến là phần vận động của sự kiện Trong phần này phần thắt nút là giai đoạn mở đầu cho sự vận động của xung đột Nó được bắt đầu với sự kiện nào đó được gọi là sự kiện thắt nút Sự kiện này làm thay đổi thể ban đầu, lôi cuốn các nhân vật cùng tham gia và bản chất của chúng được bộc lộ Tiếp đến phần

phát triển Đây là phần dài nhất, quan trọng nhất của sự kiện Phần này bao gồm một chuỗi sự kiện hoặc biến cố nối tiếp nhau làm cho xung đột phát triển về chiều sâu, chiều rộng đẩy phần xung đột lên cao Kế sau là phần đỉnh điểm, sau phần đỉnh điểm là phần mở nút Ở phần này nhà văn có cách giải quyết để chấm dứt sự kiện Phần kết thúc cho thấy xung đột đã được giải quyết Cũng có những tác phẩm không có phần kết thúc

Cốt truyện có ba đặc điểm: tính lịch sử cụ thể để thể hiện tính chân thực của hiện thực Tính kịch để thể hiện sự xung đột mang tính chất kịch Tính hoàn chỉnh thể hiện tính hợp lô gíc của sự kiện Tuy nhiên, có những truyện không có cốt truyện và có những cốt truyện không đầy đủ các phần: trình bầy, vận động, phát triển, nút thắt, đỉnh điểm, mở nút, kết thúc

Cốt truyện không phải giản đơn là tính truyện, mà là là chuỗi sự kiện được

bố trí sắp xếp trong trận tự kể có nghệ thuật và giầu ý nghĩa thẩm mỹ Theo cách hiểu đó ta có thể chia cốt truyện thành hai loại: Loại truyện ly kỳ, gây cấn có thể kể lại một cách dễ dàng, tương đương với loại truyện có cốt truyện theo kiểu truyền thống Tôi tạm gọi là loại truyện ngắn có cốt truyện sự kiện Loại kể về trạng huống đời thường vặt vãnh, các thành tố trong cốt truyện truyền thống bị chìm đắm trong những trạng thái tinh thần, những suy tư, xúc cảm nhân vật Ởloại truyện này vừa tự

sự vừa trữ tình, vừa kể chuyện vừa miêu tả thế giới nội tâm của nhân vật Tôi tạm gọi là truyện ngắn có cốt truyện tâm lý

Dĩ nhiên, mọi việc phân chia chỉ có tính tương đối, bởi đôi khi giữa các tiểu loại cũng có sự giao thoa và bởi bản chất của nghệ thuật là một sự sáng tạo, nó không chấp nhận bất kỳ công thức khô cứng nào áp đặt nên

Tóm lại:

Cốt truyện là hệ thống các sự kiện phản ánh những diễn biến của cuộc sống

và nhất là những xung đột trong xã hội một cách nghệ thuật Qua đó các tính cách được hình thành và phát triển trong những mối quan hệ qua lại của chúng nhằm làm sáng tỏ chủ đề tư tưởng tác phẩm

1.2 Sáng tác của Lê Minh Khuê

1.2.1 Tiểu sử Lê Minh Khuê

Lê Minh Khuê có bút danh Vũ Thị Miền, sinh năm 1949 tại An Hải, Tĩnh Gia, Thanh Hóa Ông nội làm việc ở Huế và lấy vợ tại đây Ông ngoại là người Hà Đông lấy vợ người Kinh Bắc Có thể nói cả không gian quê hương rộng dài ẩn chứa các phong tục tập quán, giá trị văn hóa đa dạng phong phú có ảnh hưởng đến tuổi thơ của nhà văn, đã làm giầu thêm vốn sống vốn hiểu biết của nhà văn Sinh trưởng trong thời kỳ đất nước đương đầu với hai cuộc chiến: chống Pháp, chống Mỹ, thấm thía nỗi nhục mất nước, khao khát độc lập tự do, mong muốn được cống hiến sức mình cho đất nước, năm 16 tuổi, cô đã khai tăng 01 tuổi để xung phong gia nhập Thanh niên xung phong Ở đó cô làm đường, dạy văn hóa Năm 20 tuổi cô gạt việc

đi nước ngoài, chọn nghề phóng viên cho báo Tiền phong Năm 1973, cô chuyển sang Đài phát thanh Giải phóng, đi sâu vào chiến trường Miền Nam Năm 1975 nhà văn đi cùng một cánh quân vào giải phóng Đà Nẵng Sau đó về làm biên tập viên Đài truyền hình Việt Nam Năm 1978, Lê Minh Khuê chuyển sang làm biên tập viên văn học tại nhà xuất bản Tác phẩm mới, nay là nhà xuất bản Hội nhà văn Việt Nam Cuộc sống sau chiến tranh của bà xoay quanh công việc xuất bản, sáng tác

Đó là công việc thích hợp với bà Có lúc bà tâm sự:“Nghề biên tập viên đã làm chỗ

dựa để có thể hết mình đến với nghiệp văn”

Hiện nay đã nghỉ hưu, bà được tín nhiệm đảm trách cương vị Chủ tịch Hội đồng văn xuôi Hội nhà văn Hà Nội, làm phó Chủ tịch Hội đồng văn xuôi Việt Nam

1.2.2 Hành trình sáng tác

Lê Minh Khuê là một trong những cây bút văn xuôi đương đại đã tạo được một chỗ đứng chắc chắn, vững chãi trên văn đàn Bắt đầu đường văn nghiệp từ những năm 60 của thế kỷ trước, với thể loại sở trường là truyện ngắn, đến nay đã có

trên dưới 10 tập truyện ngắn, một truyện ký Thiếu nữ mặc áo xanh (1988), một tiểu thuyết Em đã không quên (1990) và hai bút ký Những người lên Miền Tây,

Chú và cháu (2000) Bà đã hai lần được giải thưởng của Hội nhà văn Việt Nam:

1987 với tập Một chiều xa thành phố (in 1986), với tập Trong làn gió heo may (in

1999), một lần đoạt giải của Tạp chí văn nghệ Quân đội năm 1994 với tập Bi kịch

nhỏ (in 1993) Nhiều tác phẩm của Lê Minh Khuê đã được dịch và giới thiệu ở Mỹ,

Pháp, Thủy Điển, Nhật, Malaysia, Hàn Quốc Đặc biệt tập truyện Những ngôi

sao, trái đất, dòng sông xuất bản tại Curstone Press - Mỹ, 1996 đã đạt giải thưởng

Quốc tế văn học Byeong - Juless, năm 2008 trong liên hoan văn học Quốc tế Hadong - Hàn Quốc Tập truyện trở thành bạn đường của sinh viên nước ngoài khi muốn tìm hiểu về con người, đất nước Việt Nam Tập truyện được giới nghiên cứu Thủy Điển khen ngợi Với bốn mươi năm cầm bút, bền bỉ sáng tạo, Lê Minh Khuê

đã thành danh Nhà văn đã chưng cất hiện thực cuộc sống theo từng chặng đường lịch sử dân tộc Sáng tác của nhà văn vắt qua hai thời kỳ lịch sử dân tộc Trước năm

1975 cả nước bước vào cuộc chiến chống Mỹ cứu nước oanh liệt, hào hùng rất đỗi

tự hào Lê Minh Khuê vào chiến trường khởi nghiệp văn chương Được đắm mình trong không khí náo nức hào hùng của thời đại đánh Mỹ, được tiếp xúc, chia sẻ với

những con người dũng cảm, trẻ trung, lạc quan yêu đời, bà đã viết truyện Những

ngôi sao xa xôi in trong Tạp chí Tác phẩm mới, 1971 sau này in trong Tập truyện

ngắn, Nxb Kim Đồng 1973 Trong hòa bình, giang sơn thu về một mối, cả nước

bước vào khôi phục, phát triển kinh tế, những con người bình thường lại cống hiến hết mình cho dân tộc cho đất nước Những con người anh hùng trong thời đại mới lại được hiện hữu trên những trang truyện của nhà văn Hòa bình, cuộc sống thay đổi, con người phức tạp, cuốn theo cơn lũ của đời sống tiện nghi, của tâm lý tiêu dùng, chạy theo đồng tiền, Lê Minh Khuê trăn trở nghĩ suy, phản ánh chân thực, chính xác những con người đó trong tác phẩm của mình Có thể nói, cái lãng mạn,

vô tư của tuổi trẻ, của người chiến sĩ dần qua đi để nhường chỗ cho cái ưu tư trăn trở nghĩ suy được chưng cất trên những trang truyện của mình Cái tâm trạng đó,

được manh nha từ Cao điểm mùa hạ, man mác trong tập Đoàn kết, sôi nổi trong tập

Một chiều xa thành phố, rồi dâng trào trong Bi kịch nhỏ và trong Làn gió heo may Trên từng trang truyện, người đọc thấy đau, chua xót, tiếc thương những giá

trị tốt đẹp đang mòn đi, đang dần mất mà ánh lên những mong muốn khát vọng

Nhìn lại hành trình sáng tác của Lê Minh Khuê, có thể lấy năm 1986 làm dấu mốc,

để phân chia hai giai đoạn sáng tác của nhà văn

Trước năm 1986 có: Cao điểm mùa hạ: nhà xuất bản Quân đội nhân dân,

1978 Đoạn kết: nhà xuất bản Phụ nữ, 1982

Sau năm 1986: Một chiều xa thành phố, nhà xuất bản Tác phẩm mới, 1986

Bi kịch nhỏ, Nhà xuất bản Hội nhà văn Việt Nam, 1993 Trong làn gió heo may,

Nhà xuất bản Văn học, 1999 Những dòng sông, Buổi chiều, Cơn mưa, Nhà xuất bản Phụ Nữ, 2002 Màu xanh man trá: Nhà xuất bản Phụ nữ, 2003 Một mình qua

đường, Nhà xuất bản Hội nhà văn, 2006 Những ngôi sao, trái đất, dòng sông, Nhà

xuất bản Phụ nữ, 2008 Nhiệt đới gió mùa, Nhà xuất bản Nhã Nam - Hội nhà văn,

2012 Truyện ngắn chọn lọc, Nhà xuất bản Thanh niên, 2013

Trong hành trình sáng tác của Lê Minh Khuê, ta thấy nhà văn “luôn trăn trở,

vật lộn, tìm kiếm một cách nhìn, cách thể hiện mới” Nhà văn bền bỉ kiền trì với

những quan điểm sáng tác nghệ thuật của mình Nhiều truyện có giá trị, có tên tuổi

trên văn đàn Càng ngày càng khẳng định: “cây bút truyện ngăn sung sức” [10,

tr.28] Nhà văn càng lao động, càng trưởng thành Đúng như nhà nghiên cứu Vũ Hà

trong bài Lê Minh Khuê - một cốt cách văn chương, đã được đánh giá, ngợi khen:

“Sáng tác của Lê Minh Khuê ngày càng đằm hơn, sâu hơn”[8]

1.3 Quan điểm sáng tác

Quan điểm nghệ thuật là vấn đề quan trọng đối với đời sống nghệ thuật Là một người cầm bút sáng tác văn học nghệ thuật thì lại càng quan trọng Trong từ

điển văn học có định nghĩa:“Quan niệm nghệ thuật là nguyên tắc cắt nghĩa thế giới

và con người vốn có của hình thức nghệ thuật đảm bảo cho nó khả năng thể hiện đời sống với một chiều sâu nào đó” Lê Minh Khuê hiểu và quán triệt nó trong quá

trình sáng tác Là một nhà văn như bao nhà văn khác, Lê Minh Khuê phải thực hiện chủ trương đường lối văn nghệ của Đảng và Nhà nước Trên lĩnh vực văn học người viết phải trung thành với quan điểm chân thiện mỹ để những đứa con tinh thần của mình chân thực có tính nhân văn và hướng tới cái đẹp Ngoài quan niệm chung mà

ai cũng phải theo thì Lê Minh Khuê có chính kiến riêng về quan niệm sáng tác của mình Quan niệm sáng tác ấy đã được bà hé mở qua những điều tâm sự và phát ngôn trên báo chí Trước hết bà thường đề cập đến trách nhiệm của người cầm bút trước những sáng tác của mình Nhà văn đã cầm bút, đã lao động nghệ thuật là phải nghiêm túc không bằng lòng với người viết không có trách nhiệm Bà tâm

niệm:“Đã làm nhà văn nên nghĩ mình viết lách sao cho người thợ lành nghề, không

được làm ẩu Tôi rất ghét những người đan lát, dối trá, chữ nghĩa tuôn ra rào rào,

in ấn ào ào, không có thời gian đọc lại cái mình viết Điều đó giống như tình trạng làm hàng giả đang đầu độc cuộc sống” [83] Bà cũng khuyên những người cầm

bút:“đừng viết khơi khơi, đừng viết ào ào” Lê Minh Khuê quan niệm văn chương là

nghề cần có sự chuyên tâm chuyên nghiệp Quan niệm này cho ta thấy bà có ý thức nghệ thuật sâu sắc, có quan điểm nghệ thuật vững vàng Bà nắm chắc bản chất văn chương, bản chất của nhà văn và nhiệm vụ của họ phải vững vàng thể hiện quan điểm đường lối của Đảng để nhìn thế giới và con người một cách khách quan Lê

Minh Khuê cho rằng: “Nói về nghề thì mệt lắm Nước mình có những người làm văn

chương nghiệp dư, thỉnh thoảng mới viết một cuốn, lại hay hơn người chuyên nghiệp cầm bút Nhưng có những nhà văn chuyên nghiệp thì lại cho ta rút ra kết luận ngược lại Theo mình, nhà văn chuyên nghiệp có thể viết tới đầu đến đũa bất

cứ khi nào muốn và cần phải viết” [84] Lê Minh Khuê đề cao mối quan hệ giữa nhà

văn và dân tộc Với chị: “Nhà văn cần phải tồn tại ngay trong lòng dân tộc mình”

[84] Năm 1993 khi cùng đoàn nhà văn thăm Mỹ trở về, nói chuện với phóng viên

báo Tuổi trẻ chủ nhật, Lê Minh Khuê khẳng định vị trí của nhà văn: “Tôi đã từng

chiêm nghiệm và từ đấy càng thấy rõ rằng văn nghệ sỹ không thể tìm thấy chỗ đứng nào khác hơn ngay trên chính quê hương mình Những gì tôi viết, chỉ những đồng bào đang sống trên đất nước tôi là đồng cảm hơn” [84] Trên tạp chí Tác phẩm mới,

Lê Minh Khuê cho rằng: “Cái ác như nấm độc, như cỏ dại đang hủy hoại cộng

đồng, báo hiệu sự suy kiệt khủng khiếp về văn hóa, báo hiệu sự mất trắng về đạo đức truyền thống của dân tộc” Bà có niềm tin, người cầm bút có thể làm được điều

gì đó cho dân tộc, cho con người: “Nếu như cái ác trong đời sống được nhìn qua

lăng kính lòng tốt của nhà văn, nó sẽ có cái gì đó như sự thức tỉnh nhân tính của đồng loại, làm cho con người, tự ghê tởm thú tính của mình và sẽ đỡ ác hơn chăng?” [32] Quan điểm sáng tác của Lê Minh Khuê rõ ràng kiên định nhất quán

trong hành trình sáng tác của nhà văn Nó mang dấu ấn sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sỹ Quan điểm sáng tác đó chi phối cách chọn đề tài, nhân vật, cốt truyện và hình thức thể hiện Nó thể hiện cách nhìn nhận đánh giá cuộc sống, con người của nhà văn Nó tạo dựng được thành công của tác phẩm và vị trí của nhà văn trên văn đàn

Lê Minh Khuê không đưa ra quan niệm cụ thể về truyện ngắn như nhiều nhà

văn khác nhưng nhà văn đồng tình với Pauxtopxki: "Thực chất truyện ngắn là gì?

Tôi nghĩ rằng truyện ngắn là truyện viết ngăn gọn, trong đó, cái không bình thường hiện ra như một cái gì không bình thường" Như vậy, sự đan xen giữa cái bình

thường và cái không bình thường cũng chính là sự đan xen giữa cái hợp lý và phi lý, lôgic và phi logic trong đời sống Khi trả lời báo Nông thôn ngày nay, nhà văn Lê

Minh Khuê cũng từng lý giải: "văn chương thực sự là khi người ta đọc xong còn

muốn sống tiếp Tôi chuyển khát vọng ấy vào từng truyện ngắn nên các tác phẩm của tôi chứa đựng nhiều yếu tố bất thường" Quan niệm nghệ thuật về con người

được triển khai qua nhân vật trong từng tác phẩm cụ thể Lê Minh Khuê quan niệm:

"Nhân vật truyện ngắn thường là hiện thân cho một trạng thái quan hệ xã hội, ý

thức xã hội hoặc trạng thái tồn tại của con người" Nhà văn hiểu rằng mình là

người thổi hồn vào chữ nghĩa để người đọc thấy được ý tưởng, thấy được tâm trạng vui buồn của người viết Nhà văn đã truyền được tâm trạng người viết sang tâm trạng đồng cảm của người đọc Lê Minh Khuê cho rằng truyện ngắn có thể có hoặc không có cốt truyện Có những cốt truyện đầy kịch tính, ly kỳ, gay cấn, kể được, có cốt truyện đầy tâm trạng, không kể được, có kết cấu rõ ràng, có cấu trúc lỏng lẻo Tất cả các dạng thức trên nhằm phân tích lý giải những vấn đề phức tạp của con người, cuộc sống hiện đại Lê Minh Khuê đề cao vị trí quan trọng của chi tiết

trong truyện ngắn: "Lúc viết truyện ngắn, tôi rất quan tâm tìm chi tiết, bởi lẽ chi tiết

đóng vai trò quan trọng trong sáng tác truyện ngắn Truyện có thể gây được ấn

tượng hay không là nhờ rất nhiều vào chi tiết Nếu ý tưởng là cội rễ thân cành thì chi tiết là lá, là hoa, làm nên sự sinh sắc, tươi mát của cây cối Chi tiết là cái làm cho tư tưởng mang được máu thịt, hơi thở của đời sống" Theo nhà văn, chi tiết

trong truyện ngắn ngoài tính xác thực còn phải đạt tới cái gì đó cao hơn, đó là tính chất tượng trưng của nó Vì thế ẩn sau mỗi sự kiện, chi tiết của truyện ngắn Lê

Minh Khuê là những ý tưởng sâu sắc Lê Minh Khuê cho rằng: "Trong văn chương

quan trọng là viết như thế nào chứ không phải viết cái gì vì văn học là phong cách

Sự tìm tòi đổi mới khi viết văn không đơn giản là sự phá cách mà là sáng tạo một cách nghệ thuật" Ngoài những ý kiến về quan niệm văn học nghệ thuật, về truyện

ngắn Lê Minh Khuê còn trả lời báo chí về chính kiến của mình đối với những vấn

đề thuộc phạm trù tác giả và văn chương

Có thể nói quan điểm sáng tác của Lê Minh Khuê là tâm huyết, nhiệt tình, chuyên nghiệp, trách nhiệm, nghiêm túc luôn xác định chỗ đứng trong cộng đồng vì cộng đồng vì quê hương đất nước mà sáng tác Nhà văn luôn ánh lên tấm lòng đôn hậu, nhân ái, yêu thương con người và cuộc sống nên những trang sách của nhà văn thấm đậm tình đời, tình người Là một nhà văn đích thực, thành công, có chỗ đứng trên văn đàn, trong lòng độc giả, Lê Minh Khuê còn thể hiện những ý kiến, quan điểm của mình trên nhiều lĩnh vực của văn học nước ta Những ý kiến đó trả lời câu hỏi của giới báo chí càng thể hiện quan điểm tiến bộ và bản lĩnh của nhà văn Lê Minh Khuê

Tiểu kết:

Những vấn đề cốt yếu về nhân vật, cốt truyện, tác giả, quá trình sáng tác và quan niệm văn học nghệ thuật của Lê Minh Khuê đã được trình bày một cách tính lược, thiết thực Những vấn đề đó trở thành công cụ để soi sáng, triển khai, lý giải cho các phần sau của luận văn Do vị trí của chương 1, người viết không trình bày dài, chỉ nói những gì cần thiết cô đọng đề giành thời gian và tâm lực cho hai chương trọng tâm của luận văn Đó là chương 2 và chương 3

Chương 2 NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN LÊ MINH KHUÊ

Nhân vật là “Công cụ khái quát hiện thực và phương tiện để tác giả hiện

thực hóa quan niệm nghệ thuật về con người dưới một hình thức biểu hiện tương ứng” [44] Với vai trò hàng đầu của tác phẩm, nhân vật là nơi tập trung mọi giá trị

tư tưởng nghệ thuật, là linh hồn của một tác phẩm, là nơi ký thác cái nhìn của nhà văn với thế giới với con người Dấu ấn tài năng của mỗi nhà văn được thể hiện rõ qua thế giới nhân vật do họ tạo ra Nhân vật là sứ giả truyền đi cái thế giới quan, cái

nhân sinh quan của nhà văn M.Gorki đã nói:“Nghệ thuật bắt đầu từ nơi mà người

đọc quên tác giả, chỉ có trông và nghe thấy những con người do tác giả trình bầy trước người đọc”

Khảo sát về nhân vật trong truyện ngăn của Lê Minh Khuê, ta thấy thế giới nhân vật trong tác phẩm của bà phong phú, đa dạng, muôn hình muôn vẻ Tùy theo góc nhìn, tiêu chí đặt ra ta có thể phân loại thành nhiều kiểu nhân vật Mỗi kiểu nhân vật đều thể hiện từng khía cạnh nhìn nhận và phản ánh hiện thực đời sống, quan điểm về con người, niềm mong mỏi của nhà văn cho con người và cuộc sống

Như đã trình bày trong chương 1, tôi lấy tiêu chí cấu trúc hình tượng trong tác phẩm để xem xét các loại hình nhân vật trong truyện ngắn của Lê Minh Khuê

2.1 Loại hình nhân vật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê

Đây là “Kiểu nhân vật thể hiện tập trung một loại phẩm chất tính cách nào

đó của con người hoặc các phẩm chất, tính cách, đạo đức của một loại người nhất định của một thời đai” [9]

Lê Minh Khuê, sinh trưởng trong một thời kỳ lịch sử đầy biến động, nhưng rất đỗi vẻ vang và tự hào Bà gia nhập thanh niên xung phong, trở thành người chiến

sĩ trên chiến trường ác liệt Nhà văn được sống với đồng đội, được chia sẻ những gian nguy, được cống hiến sức mình cho dân tộc cho đất nước, càng thấy trách nhiệm nặng nề của người cầm bút Nhà văn phải đi tiên phong, phải sáng tạo để ca

ngợi đất nước đang thế “vươn lên như một thiên thần”, dựng tạc những con người

“đẹp như hoa và rắn hơn sắt thép” đã tạo lên thế đứng của Việt Nam

Hình mẫu người chiến sĩ chân trần chí thép, là hình mẫu lý tưởng một thời, nay đã bước vào trang truyện của nhà văn với tình cảm yêu quí nhất, sáng đẹp nhất:

“Những người đẹp nhất, thông minh can đảm và cao thương nhất là những người

mặc quân phục, có ngôi sao trên mũ”(Những ngôi sao xa xôi) Sáng tác của nhà

văn trong thời kỳ đầu đậm chất sử thi lãng mạn: “Nhìn về dân tộc và con người

trong quầng sáng sử thi, phủ lên trên nhân vật những vẻ đẹp mang tính huyền thoại”

Những con người trong thời chiến, ở tác phẩm của Lê Minh Khuê đều có chung một phẩm chất: tự nguyện, sắn sàng hy sinh cho lý tưởng, cho dân tộc cho quê hương đất nước; chiến đấu dũng cảm, kiên cường, bất khuất; thấm đấm tình yêu nhà, yêu nước, yêu đồng đội, yêu nhân dân; họ yêu đời, lạc quan, tin tưởng vào

ngày mai tươi sáng Những con người đó là: Nho, Thao, Định trong Những ngôi

sao xa xôi, Sún, Mua trong Con sáo nhỏ của tôi, Vân, Ngãi trong Bạn bè tôi, Huy,

Tuân, Miên, Trung trong Cao điểm mùa hạ, Trúc, Bội, Hải, Mai, Hiền trong Mẹ, Bình, Hòa trong Con trai của người chiến sĩ, Quý, Mạnh, Hiếu trong Nhiệt đới gió

mùa, Mai, Quân trong Nơi bắt đầu của những bức tranh v.v

Cuộc kháng chiến chống Mỹ thắng lợi, hòa bình được lập lại, giang sơn thu

về một mối, cả đất nước bước vào thời ký khôi phục, phát triển kinh tế Những con người anh hùng trong vẻ đẹp mới xuất hiện Họ là những người mặc áo lính bước ra khỏi chiến trận đang hăng say góp sức mình trên khắp các nẻo đường đất nước để xây dựng và phát triển đất nước Họ cũng là những người dân bình thường, thuộc các tầng lớp khác nhau đang mang hết sức lực trí tuệ xây dựng Tổ quốc ngày một giầu mạnh Những phẩm chất chung của họ là: họ có tư tưởng đúng đắn, tình cảm đẹp, có tri thức, có năng lực làm chủ bản thân, làm chủ xã hội và thiên nhiên Họ luôn tìm tòi sáng tạo, cháy hết mình cho công việc để dâng hiến thật nhiều cho đất nước

Lê Minh Khuê, ra khỏi chiến trường, tiếp tục con đường văn nghiệp của mình bằng nhiều trang truyện ngắn để phản ánh, cổ vũ cho cuộc sống và con người mới sau chiến tranh Những con người mới được tỏa sáng trong các truyện của nhà

văn Những con người đó là: Quý trong Đoạn kết, chị kỹ sư trong Căn nhà bên kia

đồi, Khánh, Mỹ trong Miền quê, Dũng trong Gió xóa dần những dẫu chân, Na,

Thắng trong Làng xi măng, bà Tuy trong Một cuộc đời, Ngọc, bà giáo, vợ chồng tôi trong Dòng sông, mẹ con anh Hải trong Những ngày trở về, ông Tưởng trong

Trong làn gió heo may, Hằng trong Một buổi chiều thật muộn, người mẹ trong

Mong manh như là tia nắng, Châu trong Lời chào ngưỡng cửa, Hợp trong Bên kia đường, Duyên trong Khoảnh khắc của số phận, Mi trong Cơn mưa cuối mùa

v.v

Tóm lại nhân vật loại hình là kiểu nhân vật tiêu biểu mà Lê Minh Khuê có dụng ý xây dựng trong những tác phẩm ở thời kỳ đầu Nhân vật thể hiện bằng những chi tiết khá chân thực và sinh động của đời sống Nhân vật có tính cách cao đẹp của con người Việt Nam đang trong thời điểm lịch sử có nhiều biến cố vĩ đại của dân tộc Những nhân vật không có những uẩn khúc, những khoảng tối trong tâm hồn Họ sống ngay thẳng, trong sáng như một tấm gương Họ có phẩm chất đẹp từ đầu đến cuối truyện Tính cách của họ không bị thay đổi, xấu đi trong môi trường, hoàn cảnh Họ là những nhân vật theo khuôn mẫu chung của thời đại mà nhiều nhà văn lớp trước đã thể hiện trong tác phẩm của mình như cụ Mết, Mai, TNú trong

Rừng xà nu, Lãm, Nguyệt trong Mảnh trăng cuối rừng, chị Sứ trong Hòn Đất v.v 2.1.1 Nhân vật tỏa sáng

2.1.1.1 Nhân vật tỏa sáng trong thời chiến

Thời chiến tranh chống Mỹ khốc liệt, gian nguy chồng chất gian nguy, con người phải đối mặt với bom, đạn và cái chết bất cứ lúc nào Nhân vật trong tác phẩm của Lê Minh Khuê phải có bản lĩnh và phẩm chất tuyệt vời để vượt qua Họ vững vàng kiên định về lý tưởng, dám xả thân để thực hiện lý tưởng đó Họ nguyện

đi vào cái chết, không màng tới lợi ích của bản thân Họ lạc quan, tin tưởng vào

ngày chiến thắng của cả dân tộc Họ có tình yêu trong sáng thủy chung Ở mỗi con người trong mỗi tác phẩm có những nét phẩm chất riêng làm thành bức tranh chung của con người thời chiến Họ là những anh giải phóng quân, anh pháo thủ, người lính thông tin, anh lái xe tăng, cô liên lạc hoặc thanh niên xung phong hoặc những chàng trai cô gái lái xe vượt Trường Sơn, những y, bác sĩ Lê Minh Khuê đã tạo dựng được những nhân vật ngời sáng như vầng hào quang tỏa sáng trong thời

chiến làm xúc động bao người đọc Người đọc nhớ mãi Hiền trong truyện Mẹ Cô

gái ở mặt trận cùng con Hoàng Ngọc Hải - một trung úy chỉ huy đại đội ở cao điểm Trà Rồng Chị có chồng là trung tá cũng ở mặt trận Như vậy một gia đình có ba người ở mặt trận đang ngày đêm chiến đấu vì độc lập tự do Đẹp và vinh quang biết chừng nào Nhưng đẹp hơn là suy nghĩ và hành động của Hiền khi đứa con trai duy

nhất hy sinh Mùa khô 1967, khi Hải chạy sang phía Bắc cao điểm “bị vùi xuống hố

bom ngay chỗ mỏm núi chìa ra” Nhận được tin sét đánh ấy, Hiền không thể giữ

được bình tĩnh như ngày thường “mặt bà trắng bệch” bà “gục mặt vào hai bàn tay

một lúc lâu” Người y sĩ nơi chiến trường từng cứu được bao nhiêu đồng đội nhưng

không thể cứu được con mình nên rất đau đớn Xác Hải bị vùi ở chỗ đoàn xe ra chiến trường đi qua Đã hai tiếng toàn bộ lực lượng tìm kiếm vẫn chưa thấy xác Hải Nhưng nếu quyết định thông đường cho xe đi qua thì hy vọng tìm được xác của anh sẽ tắt Lúc ấy không ai nỡ làm như vậy đối với đồng đội với người anh hùng như Hải Tình huống thật khó xử xe đang ở bên phía Bắc cần đi gấp, xác Hải lại chưa thấy, mọi người chưa biết tính thế nào Bỗng người mẹ nuốt nỗi đau trong

lòng dứng dậy và nói rành rọt: “Nghe bác đây này, Quân, cháu ra lệnh cho anh em

thông xe đi chứ Xe đang chờ hả? phải, thông xe đó Thôi, đừng phản đối Dù sao thì em nó đã hy sinh rồi, cháu nghe chưa? Bác lên đó bây giờ đây, còn cháu thì làm việc đi, nghe bác nói chưa? Thông xe ngay” Quyết định ấy, lựa chọn thật khắc

nghiệt, làm ứa máu trái tim người mẹ Mẹ đã đặt nhiệm vụ chung lên trên tình cảm riêng của mình khiến sự hy sinh của Hải thêm một lần ý nghĩa nữa Anh không mất, anh được hồi sinh trong lòng mẹ, đồng đội và đất nước Đây chính là vẻ đẹp tâm

hồn, sức mạnh ý chí nghị lực với những hy sinh lặng thầm của người mẹ khi đối diện với cái chết của đứa con thương yêu nhất

Cô Sim trong truyện Con sáo nhỏ của tôi hồn nhiên, nhí nhảnh như một

“con sáo nhỏ của tôi, con sáo yêu quý của tôi” Đó là lời ghi nhật ký của Hoàng,

giáo viên văn hóa của đơn vị gọi Sim một cách trùi mến Cô gái có nhiều hành động

trẻ con, ngây thơ đến độ “được yêu mà không biết” Thế như trong thử thách cam go

cô bé lại có tinh thần thép, có hành động cao cả Cô tự nhận mình “làm cục nam

châm biết đi”, “chạy qua bãi bom dài gần một cây số” để hút bom Cô tự nguyện đi

vào cái chết một cách thanh thản, nhẹ nhàng Đây không phải là bột phát mà là sự phát sáng của tâm hồn phẩm chất đẹp của người con gái ngây thơ trẻ con ấy Cô vẫn

hồn nhiên nói:“Em chết thì được, chứ con sáo mà chết ấy à, còn ra thể thống gì?”

Các cô Nho, Thao, Định trong truyện ngắn Những ngôi sao xa xôi là những

đội viên trinh sát mặt đường ở một cao điểm mà sự ác liệt của cuộc chiến đang diễn

ra từng giờ nhưng họ vẫn hoàn thành nhiệm vụ Nơi cao điểm, máy bay địch ráo riết trên đầu, bắn và thả bom, tiếng nổ ùng oàng, đất đai tung lên bắn ra xung quanh nghe tiếng ào ào Khói đen bốc lên thành những cột lớn Một ngày hàng tốp máy bay địch cứ trà đi trà lại bắn phá, thả bom Không chỉ diễn ra một ngày mà diễn ra nhiều ngày nhiều tháng Sau những đợt thả bom, bắn phá, các chị lại phá bom, lật đất, san đường Các chị làm trong khung cảnh khắc nghiệt thế đó Phải nói rằng các chị gan dạ, dũng cảm vô cùng bình tĩnh và sáng suốt vô cùng Đối mặt với nguy hiểm, với tử thần các chị khi phá bom cũng nghĩ đến cái chết nhưng cái chết đối với

các chị là “mờ nhạt”[27, tr.37] mà vẫn nghĩ đến nổ bom, “còn nhiều quả chưa nổ”

[27, tr.25] Ta thấy ở họ một phẩm chất của một thế hệ coi thường hiểm nguy, sẵn sàng hy sinh cho lý tưởng cao đẹp Nho, Thao bị thương bị đất vùi, nhưng vẫn say sưa, ngày cũng như đêm, lao vào gian khổ nguy hiểm một niềm phấn khích vui vẻ

Họ chia sẻ, yêu thương nhau như ruột thịt Họ sống lạc quan, mơ ước và khao khát vào tương lai hạnh phúc của dân tộc đất nước Họ nghĩ đến ngày mai sau chiến tranh sẽ làm y sĩ, làm nghề thêu, ca sĩ Sau những lần phá bom về lại cười đừa, lại

Nội Ở mỗi cô gái vẫn có cái chung và cái riêng: Nho thích thêu thùa, Thao chăm chép bài hát, Định thích ngắm mình trong gương, thích ngồi bó gối, thả hồn theo dòng hồi tưởng Mặc dù vậy, họ vẫn dùng xẻng đào đất dưới quả bom, thỉnh thoảng lưỡi xẻng chạm vào quả bom nghe tiếng sắc lạnh đến gai người như cứa vào da thịt

Tuy có lúc rùng mình nhưng họ vẫn giục nhau “Nhanh lên một tí!”[27, tr.36] Cả ba người đều nghĩ như Phương Định “Tôi đến gần quả bom Cảm thấy có ánh mắt các

chiến sĩ đang theo dõi mình, tôi không sợ nữa Tôi sẽ không đi khom Các anh ấy không thích cái kiểu đi khom khi có thể cứ đàng hoàng mà bước tới” [27; tr 35] Đó

là những con người tự trọng, dũng cảm biết nhường nào Sau những khoảnh khắc nguy hiểm, họ lại thư giãn, bình tĩnh đến lạ thường Các cô sống trong hang sao mà

lạc quan thế Bên ngoài 30 độ, chui vào hang là sà ngay đến một thế giới khác "Cái

mát lạnh làm toàn thân run lên đột ngột Rồi ngửa cổ uống nước trong ca hay bi đông Nước suối pha đường Xong thì nằm dài trong nền ẩm lười biếng nheo mắt nghe ca nhạc từ cái bán dẫn nhỏ mà lúc nào cũng có pin đầy đủ Có thể nghe, có thể nghĩ lung tung hình như sắp mở chiến dịch lớn” [27, tr.25] Có thể nói Thao,

Nho, Định tiêu biểu cho thế hệ thanh niên thời đại chống Mỹ đã tỏa ngời trên trang truyện của nhà văn

Nguyên trong Bạn bè tôi từng tâm sự: “Bạn bè tôi đã mang tuổi thanh xuân

đời mình như trân trọng cầm trên tay một trái cây đang độ ngọt ngào, đặt vào nơi cần thiết Gian khổ không lường hết được Nhưng bảo chúng tôi hãy thôi đi, quay về

ôm lấy một vài nhàn nhã, đứa nào, đứa nào trong chúng tôi chịu” Rõ ràng lớp

thanh niên như anh đã nhận rõ vai trò vị trí của tuổi trẻ, trách nhiệm dâng hiến cho

Tổ quốc nên tự nguyện, săn sàng, chiến đấu giải phóng dân tộc Họ không ngại gian khổ, không bằng lòng với cuộc sống nhàn hạ vô vị mà phải sống cho ra sống

Những chiến sĩ lái xe, đồng đội của Nguyên đã cứu một đoàn xe bị bom chặn

ở cửa rừng Họ không thể không cầm được nước mắt khi mở bật một cửa xe, thấy một thân người bị cháy đen vẫn ngồi ở tư thế dấm ga Trong chiến trường phải tổn thất, phải có sự hy sinh, nhưng có sự hy sinh nào đẹp bằng Người lái xe ra tiền

tuyến chết trong tư thế tiến lên Cái chết đã tạc dáng hình anh thành “dáng đứng

Việt Nam” Họ, những người lái xe, nhìn đồng đội hy sinh, nhìn con đường mở ra

trước mắt, càng thấy sự nỗ lực, hy sính của biết bao nhiêu người mà nghĩ suy trách

nhiệm của mình: “Con đường thế hệ đi trước mở cho chúng tôi, hôm nay bon Mỹ

đang làm mọi cách chặn lại Thế thì đi thôi Đã đến lúc chúng mình bắt tay vào làm việc của những người đi trước”

Những chiến sĩ trong Con trai của những người chiến sĩ chiến đấu ở trên

biển thật oanh liệt Máy bay Mỹ vẫn lao xuống Con tầu của các chiến sĩ hải quân bị trúng đạn thủng, nhiều khoang nước tràn vào, con tầu không cơ động được Một số chiến sĩ hy sinh anh dũng song các khẩu pháo còn lại vẫn kiên cường nhả đạn, nã

vào đầu giặc lái “Những đường đạn ở các khẩu đội quyết liệt làm mặt biển như bị

xé rách ra vì tiếng động sắt thép” Giữa khói lửa và những cột nước bao kín con

tầu, “những đường đạn vẫn xé rách khói lửa lao lên, lao lên mãi”

Trong Cao điểm mùa hạ, “một đại đội làm nhiệm vụ thông đường cho xe ra

trận phải chịu 46 trận bom trong một đêm Nhưng ai cũng hiểu rằng những người

hy sinh nhiều nhất còn ở trước ta, họ ở ngoài mặt trận, nơi đang giáp mặt ngày đêm với kẻ thù”

Quý, Nhân, Hiếu trong Nhiệt đới gió mùa ở tiểu đoàn ba quân chủ lực bị sa

vào tay giặc vẫn kiên trung với cách mạng, không khuất phục trước sự tra tấn dã man của kẻ thù Quý đã hy sinh không hề tiết lộ mảy may những gì mà địch mong đợi Nhâm thấy kẻ thù khoét mắt Hiếu đau đớn nằm dưới sàn xi măng, anh không

giữ được bình tĩnh “dùng toàn thân lao vào cái gã đứng bên kia bàn”[30, tr.47] Tên Phong rút súng bắn vào trán, Nhâm ngã xuống“mắt nhằm chằm chằm vào

người đại đội trưởng quằn quại trên sàn Cái nhìn ấy không thể khép lại khi Nhâm chết”[30, tr.47] Con mắt không khép, vẫn nhìn người chỉ huy của mình như gửi

gắm niềm tin, truyền thêm sức mạnh cho Hiếu trong lúc đối đầu với kẻ thù không

có vũ khí trong tay Ôi cái nhìn ấy, làm xúc động bao người đọc Hiếu ở Hà Nội, con thày giáo Cơ, là đại đội trưởng tiểu đoàn ba chủ lực tham chiến ở Quảng Trị bị

sa vào tay giặc sắp bị thẩm vấn Trước lúc thẩm vấn, anh cùng Nhâm được “gã

thượng sĩ đưa cái áo cầu vai của lính thông tin Bắc Việt”[30, tr.41] cho mặc Áo

còn loang máu, Hiếu cầm áo “ấp vào ngực rồi mặc vào”[30, tr.42] Cử chỉ đó thể hiện sự nhớ thương, lòng cảm phục, song về lĩnh vực tâm linh anh mong “linh hồn

người ấy được chở che Hiếu vững tâm đứng lên”[30, tr.42] trước khi đưa ra thẩm

vấn Cái nhìn đầu tiên đối với kẻ tra hỏi mình là Phong, thằng em cùng cha khác

mẹ, Hiếu đã nhận ra và nghĩ chuyện gì sẽ xẩy ra trong việc gặp gỡ kỳ quặc này Phong hờ hững, thờ ơ chủ động nói chức vụ, đơn vị của Hiếu nhưng không biết anh

là “đội quân đặc biệt đã lật tẩy một thằng nằm vùng của chúng nó”[30, tr.44] Hắn nói với Hiếu “cần anh hợp tác”[30, tr.44], câu nói gọn rõ thông tin song nhẹ và lạnh Rồi hắn nói tiêp:“Anh đại đội trưởng tiểu đoàn ba chủ lực trung sĩ Quý đã

khai trước khi chết”[30, tr.44], Hiếu “thờ ơ hờ hững” [30, tr.44] trước câu hỏi của

hắn Hắn lại tiếp: “khai chức vụ đồng đội không có gì xấu, không khai chúng tôi

cũng biết, tôi vẫn cảm phục anh ấy”[30, tr.44] Hắn lại tiếp:“là đại đội trưởng uy tín là con nhà trí thức tiếng nói của anh có hiệu lực trong quân ngũ, Anh chỉ cần đọc lời hiệu triệu cán binh tiểu đoàn, anh quay súng quy hàng Quốc gia ly khai Bắc Việt anh sẽ được đưa về Sài Gòn sống như một thanh niên trí thức lời hiệu triệu đã thảo sẵn”[30, tr.44] Hiếu càng nhìn càng nghĩ, anh đã hiểu “thằng này chuyên nghiệp máu lạnh”[30, tr.45] và “chẳng là chỉ cần Hiếu đọc lời hiệu triệu đồng đội

mà thằng Mỹ cũng phải ngồi đây?”[30, tr.45] lúc ấy thằng Mỹ “dân chuyên nghiệp máu lạnh”[30, tr.45], “nói tiếng Việt có dấu rõ rang”[30, tr.45] Điều này quan

trọng với anh với cả chúng tôi Anh chỉ cần đọc chậm, hết tờ giấy này thu âm xong

là anh thoát Hiếu nhớ những đêm mưa rừng chiếc OV10 bay rè rè phát ra cái thứ

tiếng không khác lời triệu hồi của bọn chúng “Các anh, em đồng đội tôi xin đảm

bảo”[30, tr.45] và “sẽ được đối xử tử tế như tôi”[30, tr.45] Anh thấy bản chất hèn

hạ của chúng và chuẩn bị câu trả lời Để lay động làm chuyển ý Hiếu chúng cho bọn

tay chân trong phòng tra hỏi “quay cái cao su vun vút”[30, tr.45] để uy hiếp Hiếu bật tiếng nói đầu tiên và “cũng như quyết định một lời hứa với chính mình: Tôi

không đọc lời hiệu triệu mà các ông soạn sẵn Nếu tôi nói với lính của tôi chỉ có thể bảo họ hãy chiến đấu”[30, tr.46], Hiếu nói như quát: “đừng lải nhải vô ích” [30,

tr.46], Phong lại từ phòng tối hỏi ra: “tên tiểu đoàn, tên tiểu đoàn trưởng, lương

thực, vũ khí”[30, tr.46], Hiếu cho nó là “hỗn xược”[30, tr.46] và trả lời “tụi này là lính chiến cấp trên bảo đánh đâu là đánh muốn biết tinh thần chiến đấu của Bắc Việt ra sao không liên lạc với mấy ông Trung ương ở Hà Nội? Cái đó không bí mật

họ trả lời ngay”[30, tr.46] Lúc này thằng Pat vứt báo: “quát bằng cái giọng lạnh như kim khí”; “mất thời gian quá Nào! đi làm đi!”[30, tr.46] Lệnh Xlăng phát ra,

bọn tay chân “lấy con dao biệt kích nhọn hoắt” [30, tr.46] chúng “thọc mũi dao vào

một bên mắt khoét một vòng rồi hất một cục như hòn bi cùng với da thịt dính theo xuống nền xi măng”[30, tr.46] Ra khỏi phòng thẩm vấn, tên “Phong nhặt cái cục thịt đẫm máu trong có con mắt của Hiếu cho vào túi ni lông như giữ tang vật”[30,

tr.47] rồi nói với Hiếu một cách tàn nhẫn: “Thế là huề nhá, anh Hiếu Tôi xin một

mắt của anh đền cho mẹ tôi”[30, tr.47] Hắn đã trả thù cho mẹ như hắn đã hứa với

mẹ Viết, làm tròn phận sự của kẻ bên kia chiến tuyến

Qua cuộc phỏng vấn, tra tấn này ta thấy được nhân cách phẩm giá sáng ngời của Hiếu Nhưng Hiếu còn nét đẹp nữa là: Hòa bình, Phong bị bắt cải tạo, Hiếu lúc đầu cũng có ý trả món nợ ấy, làm cho Phong thấm và hồi tâm chuyển ý Song với tấm lòng, nhân văn cao cả anh đã khép lại quá khứ, khép lại thù oán mở ra con đường sống cho Phong - kẻ đã lấy đi một con mắt của Hiếu

Có thể nói, có nhiều tấm gương sáng ngời trong chiến tranh chống Mỹ song

để cân đối các phần trong luận văn, tôi chỉ nêu và phân tích một số nhân vật tiêu biểu Họ là những đốm lửa phát sáng trong đời sống hiện thực, là những ngôi sao

lấp lánh trên bầu trời Việt Nam ở thời “ra ngõ gặp anh hung”

2.1.1.2 Nhân vật tỏa sáng trong đời thường

Những chàng trai, cô gái, những người lao động bình thường lại lập chiến tích trên mặt trận mới, một mặt trận không kém phần cam go và vinh quang Những người mặc áo lính, nay bước vào công việc mới với tinh thần mới cùng toàn dân làm chủ mình, làm chủ xã hội và thiên nhiên Họ lại tỏa sáng trên những trang

truyện của Lê Minh Khuê Những con người đó là những người bình thường có nhân cách phẩm chất đẹp

Chị kỹ sư trong truyện Căn nhà bên kia đồi, không an phận, không chỉ biết

lo cho gia đình, lo cho chồng con mà biết hy sinh, biết sống xứng đáng, biết vượt lên khó khăn để trở thành người kỹ sư giỏi, được mọi người yêu mến khâm phục

Bà giáo, vợ chồng “tôi” trong truyện Dòng sông, ghét lối sống mải miết

cuống cuồng chạy theo đam mê vật chất và nhận rõ giá trị của cuộc sống đích thực, cuộc sống có ý nghĩa

Trong truyện Trong làn gió heo may, ông Tưởng sống đối lập với loại người

bon chen, sống gấp gáp ở xung quanh Đến cuối đời ông vẫn day dứt một điều: Ông không cứu được chiếc xe chở hóa chất trong chiến tranh Vì day dứt đó ông đối diện với cái chết, chầm chậm đến với ông Cái chết gần đến với mình, ông vẫn giấu vợ con, sống vui, âm thầm chịu đựng Cái nghĩ của một con người tin tưởng vào sự tồn tại cái đẹp Cái đẹp làm cho nhựa cây đời xanh tươi mãi mãi

Trong truyện Dòng sông, nhân vật “tôi” nghĩ về cô chú làm nghề giáo thời

anh học: “Cô chú tôi vẫn cặm cụi làm việc quên mình, trong khi ở chung quanh,

người ta đã quan niệm khác về cách sống mới Biết bao thế hệ học trò đã ảnh hưởng lòng tốt, lương tâm trong sạch của ông bà”[29, tr.229]

Trong truyện Quà biển, nhân vật Phương khi đi dạo với cô gái, em của đồng

đội mình thì nghĩ về công việc của chính mình:“Anh tốt nghiệp trường kỹ thuật

quân sự Ra đảo vài năm rồi về đất liền Chắc là theo binh nghiệp cho đến già Anh thấy cũng phải thôi Trong quân ngũ mình không phải đôn đáo đi lo từng chi tiết cho cuộc đời Mình xác định là mắt xích của một cỗ máy lớn Cứ thế mà đi tiếp thôi”[31, tr.30] Một người có tri thức vào quân ngũ, tự nguyện ra công tác ở đảo xa

yên tâm ở trong quân ngũ và cho mình là “mắt xích của một cỗ xe lớn Cứ thế mà đi

thôi” Một người như anh thật đẹp

Truyện Đầu máy hơi nước, bác sĩ Thống mà các cô gái đồng nghiệp tặng

cho cái tên “Thống gàn” Anh không cùng gia đình đi Hà Lan Anh ở lại xây dựng

đất nước Anh không thích đồ ngoại, không thích công tác ở nơi đô hội, thích sống bình dân Anh xin lên công tác tại vùng đất đỏ bạt ngàn cà phê Ở nơi đố dân nghèo,

tốt bụng và cần anh Anh tâm niệm: “Những con người nhỏ bé đen đủi, không giận

ông bác sỹ Họ biết nên giận ai, nên thương ai Những con người như hạt cát Những đứa trẻ ai thương thật lòng nhận biết ngay Thống tìm được nơi để đặt lòng tốt Thời buổi kỳ quặc, ai có lòng tốt đề như người ngoài hành tinh Thống đi lại như cá trong nước ở đây Đất sạch trời trong không bụi lắm” [31, tr.101, 102] Có

lần anh đi tập huấn ở Hà Nội về, ông Phúc người bạn vong niên nói: “Tưởng ra Hà

Nội giữ anh rồi” Thống điềm tĩnh trả lời:“Em cũng mê Hà Nội Nhưng loanh quanh vài tuần thấy rõ ở đây người ta cần mình hơn Ở chỗ đông người mà không có ai cần mình, chán thì ít, tủi thì nhiều, như cô dâu bị chê không còn nguyên anh ơi”

[31, tr 97] Chả thế mà Thống đi tập huấn lâu về, ai cũng mong cũng đợi anh về Mong đợi của họ như mong người thân vậy

Gấp trang truyện lại ta ngẫm nghĩ hai chữ biệt danh “Thống gàn” và lời tự nhận của anh:“Trương Đình Thống bình dân như chúng sinh”[31, tr.98] Vâng

“gàn” mà đẹp, “bình dân” mà cao quí Đó là lời khen của độc giả đối với anh

Trong truyện Cuộn dây nhân vật cầm tìm về với mẹ già Anh gặp lại hình

ảnh đẹp, trong trẻo của cô thiếu nữ láng giềng Từ đó anh quyết định ở lại lập nghiệp tại quê nhà Ở quê với ý nghĩ muốn đứng ra bảo vệ cô gái trước nguy cơ tấn công của những kẻ chán ngán của những kẻ ăn chơi ở chốn phồn hoa, muốn nếm

thử cái “của ngon vật lạ ở chốn thôn quê” Ý nghĩ, mong muốn được che chở, bảo

vệ cô gái của anh đáng trân trọng

Bà Tuy là hình ảnh người phụ nữ, tần tảo, chịu thương, chịu khó sống tình

nghĩa nhân hậu, giầu đức hy sinh “cái đức hy sinh tự nhiên như trời sinh cô ra để

sống cho người khác” Là con ông Tú, sống không nhàn vẫn tất tả lao động Bà lo

cho cha mẹ, cưu mang những đứa cháu của người em cùng cha khác mẹ Bà mở

lòng đón đứa con riêng của chồng để chăm sóc, vỗ về, yêu thương “Cô đã khóc vì

thương cho thân phận con chồng ăn mặc rách rưới” Bà vẫn tần tảo chắt chiu “gây

dựng được đời sống yên ấm cho mấy mẹ con” Mặc dù vất vả, cay đắng nhưng khi

mang hài cốt của Thắng về bên mẹ bà thấy thanh thản Có thể nói, đó là nét đẹp của người phụ nữ, người vợ, người mẹ Việt Nam Hình ảnh gây cảm động, thương xót

một đời người trong Một đời

Bà Hòa trong Xóm nhỏ dịu dàng nhân hậu, bà chăm sóc yêu thương cho đứa

cháu “ruột rà máu mủ”, bỏ cả số tiền dành dụm sửa sang nhà cửa cho cháu ở, đi làm thêm để có tiền lo ăn cho cháu Bà vất vả đến nỗi “cái lưng còng xuống” nhưng bà vẫn thấy “mình còn hạnh phúc hơn hai mẹ con người đàn bà ăn xin không nhà

cửa”

Thủy trong Mờ mờ nhân ảnh chăm lo cho các em, với ý chí vươn lên khiến

cho nhân vật “tôi” ngỡ ngàng Cô miệt mài ôn luyện để thi đỗ đại học, học ở thành

phố luôn giữ cho tâm hồn trong sạch Thủy đã tát vào mặt lão chủ khi lão giở trò và

nói: “Em không ngán chết Khổ mấy thì khổ em leo lên cái nhà năm tầng chung cư

nhảy xuống cho tan thây” Thủy đã làm thay đổi nhân vât “tôi” và khiến nhân vật ấy

phải khâm phục bởi tâm hồn trong sáng, thánh thiện của chị

Nhân vật Cầm trong Qua vườn là đến trường giống như một bà tiên trong

cổ tích Cầm trò chuyện khuyên nhủ Việt làm cho Việt thay đổi Việt từ con người chán sống, phế thân thành một người có ích, yêu đời và hiểu giá trị cuộc sống Cuối

tác phẩm Cầm “biến mất” Người đọc cứ băn khoăn: liệu cuộc sống có những người

con gái như vậy không? hay là hư ảo? Dù cô Cầm rất hiếm hoi trong cuộc sống song nó là mầm thiện và đưa con người đến niềm tin và hy vọng

Thắng, Na trong Làng xi măng là những con người trong sáng, thánh thiện

biết nỗ lực vươn lên Na tật nguyền sống có ý nghĩa, sống chân thật Na thương bà

và biết bà là người duy nhất gìn giữ gia phong của nhà: “Còn bà, tối bố phải về

đúng giờ Mẹ ăn cơm phải thưa con mời bà, dù thưa xong có dài đôi mắt nguýt, bà cũng biết nhưng cho qua Thằng Roi bán xe máy lấy tiền đi hát karaoke cũng phải lến lút” Na chọn nghề sư phạm cho cuộc sống sạch ít bụi bặm Em không ra gì vẫn

mong em thay đổi Thắng luôn đứng về phía Na, bảo vệ cho Na và đi bộ đội coi đó

là nơi lý tưởng để anh cống hiến

Nghĩa, Dân trong Câu chuyện tác thành là những con người sống cho ta

đáng học tập Nghĩa xấu xí, Dân vì mẹ ốm không có tiền chữa Dân phải lấy Nghĩa

để có tiền chữa cho mẹ Nghĩa biết vậy nhưng cô vẫn chăm sóc mẹ ở bệnh viện vì

nghĩ mình là con dâu và cô chăm sóc cho chồng “sẵn sàng dọn dẹp nhà cửa” Dần

dần ngày tháng trôi qua Dân mới phát hiện được vẻ đẹp của Nghĩa ẩn náu bên trong cái vỏ bọc xấu xí Dân thấy mình may mắn, không phải vì gia tài kếch sù của ông

bố vợ để cho hai vợ chồng mà vì người vợ như Nghĩa sống phải đạo, chân tình, yêu thương chồng

Thời đại mới, cuộc sống mới, con người mới thật đa diện Lê Minh Khuê cổ

vũ cho cái mới, cái đẹp Cái đẹp trong lao động, trong lẽ sống và nhân cách làm người Những cái đẹp đó như những sa vàng lấp lánh trong cuộc sống Tuy không nhiều song nó đã góp phần khẳng định những con người mới rạng ngời trong công cuộc xây dựng phát triển đất nước

2.1.2 Nhân vật tha hóa

Ta thấy con người là một thực thể sinh học - xã hội, vì vậy trong con người gồm hai mặt thống nhất hài hòa nhau: mặt tự nhiên, mặt xã hội Phát triển hoàn thiện con người phải chú ý hai mặt đó Nếu quá thiên lệch về một trong hai mặt này tức là phá vỡ sự cân bằng trong quan hệ giữa chúng dẫn đến nguy cơ tha hóa con người Khi phần tự nhiên lẫn át phần xã hội con người sẽ sống theo bản năng thấp hèn, mộng mị, thú tính Ngược lại quá coi trọng phần xã hội, coi nhẹ phần tự nhiên, con người sẽ biến thành cỗ máy vô hồn, duy lý Thực tế lịch sử phát triển của nhân loại cho thấy xã hội càng có nhiều biến động phức tạp thì nguy cơ con người biến thành cái khác, thành sinh vật khác càng lớn Con người sẽ không còn là mình, không được là mình, sẽ gây nên bi kịch cho xã hội, cho người khác và cho chính bản thân

Trong nền văn học thế giới, nhân vật tha hóa đã xuất hiện từ lâu, có nhiều

nhân vật sống mãi và gắn liền với tên tuổi nhà văn như Juyliêng Xoren trong Đỏ và

Đen của Xtăngđan, Rebecca trong Hội chợ phù hoa của M.Thacơrê, Raxcônnhicôp

trong Tội ác và trừng phạt của Đôxtôiepxki, Raxtinhắc trong Tấn trò đời của

Banzắc Ở Việt Nam, nhân vật tha hóa xuất hiện cùng với trào lưu văn học hiện thực phê phán giai đoạn 1930 - 1945 với các tên tuổi: Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao Từ năm 1945 đến 1975 các nhà văn không có điều kiện để xây dựng loại hình nhân vật này Sau 1975, nhất là từ giai đoạn đổi mới, nhân vật tha hóa có sự xuất hiện trở lại ở nhiều cây bút văn xuôi, trong đó có Lê Minh Khuê

Khảo sát các truyện của nhà văn viết sau 1975 ta thấy số lượng loại nhân vật này khá nhiều Đây cũng là dụng ý của nhà văn Nhân vật tha hóa trong các truyện ngắn của tác giả xuất hiện ở nhiều thành phần xã hội, nhiều tầng lớp, giai cấp khác nhau với tầng bậc cấp độ tha hóa Nhà văn liên tục đặt nhân vật trong những tình huống đầy cám dỗ, sa ngã trong danh giới mong manh, để từ đó phát hiện ra bản chất của nhân vật Có loại tha hóa do chính nhân vật, có loại do tình thế đưa lại, có loại do hoàn cảnh bắt buộc Có kẻ thì ham vật chất, tiền bạc, quyền lực; có kẻ mới chớm hư hỏng còn có khả năng thức tỉnh; có kẻ thì nhuộm đen hoàn toàn, chỉ là con thú đội lốt người Nhà văn khai thác mảng đề tài náy thật mới và bằng cách viết mạnh bạo, sắc lạnh đã làm bật dậy những thân phận, những tính cách có góc cạnh

và chiều sâu tâm lý Gấp trang truyện lại ta vẫn thấy bóng dáng nhân vật như đang tính toán, ôm hận trong phút sa ngã trước ma lực của đồng tiền, vật chất, quyền lực

Nhân vật tha hóa trong truyện Lê Minh Khuê ở nhiều thành phần xã hội, tầng

lớp giai cấp: Thắng trong Dạo ấy thời chiến, Tranh trong Là cựu chiến binh, giáo Trí trong Thân phận cu ly, Hắn trong Thằn lằn, My trong Cơn mưa cuối mùa, gã đàn ông trong Ngỗng non, Kim, Đước trong Dòng sông, Bính là nghệ sĩ trong

Những người đàn bà, Xoan, Quanh, Lanh, mụ Hấn trong Sân gôn, Sơn là nông

dân trong Cuộc chơi, ông Tuyên quan chức cao cấp trong Bi kịch nhỏ, An, Khang trong Đồng đô la vĩ đại, chị cả trong Làn nước dịu dàng, Huyền trong Thi trấn, là

thành phần tiểu thương, lão Tê nghề nghiệp không rõ trong Những kẻ chờ sung, Soi trong Làng xi măng, Thằng Thán trong Anh lính Tony D

Xây dựng hệ thống nhân vật tha hóa có đủ các đại diện tầng lớp xã hội, nhà văn đã không đơn giản trong cách nhìn, cách khám phá hiện thực cuộc sống và con người Trong cuộc sống đời thương, nhà văn có độ lùi để nhìn về quá khứ Nhà văn nhìn rõ hơn mặt khuất và nỗi đau của con người Việt Nam Bức tranh hậu chiến của một đất nước mà ở đó con người luôn phải gồng mình lên để hứng chịu những đau thương mất mát được phác họa với chiều sâu thăm thẳm Sự tàn phá không đơn thuần ở bề mặt vật chất mà còn toàn bộ dời sống tinh thần văn hóa dân tộc Di chứng chiến tranh để lại dai dẳng, và có sức công phá của nó, lan tỏa trong bề rộng

và chiều sâu Chính một bạn đọc người Mỹ nhận xét:“Qua các câu chuyện của Lê

Minh Khuê chúng ta hiểu được rằng ở Viêt Nam xây dựng lại cuộc sống không dễ như xây lại các con đường hay các cây cầu của họ bị chiến tranh tàn phá” (Tạp chí Crab Orchard Review) Lẽ tất nhiên, trong cái ngổn ngang, bề bộn đầy sự biến động

của cuộc sống, con người dễ bị tha hóa biến chất Nhân vật tha hóa trong truyện ngắn của Lê Minh Khuê được chia làm hai loại chính: nhân vật bị tha hóa, nhân vật

tự tha hóa

2.1.2.1 Nhân vật bị tha hóa

Trở về cuộc sống đời thường sau bao nhiêu năm chiến tranh, con người không dễ thích ứng Dù là người lính bước ra từ cuộc chiến, hay những người đi qua chiến tranh, không có bản lĩnh không đủ tỉnh táo, không thích ứng với thời cuộc

sẽ bị cơn lũ cuốn của đồng tiền, vật chất, tiện nghi cuốn đi thành những người không là chính mình nữa Ngay từ cuối cuộc chiến nhà văn đã nhận ra điều này Rời chiến trường, con người bị cám dỗ vật chất nhanh chóng quên đi một thủa oanh liệt

hào hùng mà chính mình, đồng đội đã tham gia, “Sao lúc đó anh chiu được? Nghĩ

lại mà lạnh cả người” Đó chính là Quang, Nguyên trong Anh kỹ sư dạo trước

Anh kỹ sư đã từng để nhớ, để thương cho cô gái lái xe Trở về với cuộc sống bình yên trong ngôi nhà của mình khi vẫn còn tiếng bom, sự hy sinh của đồng đội,

Nguyên nhanh chóng ngụp sâu trong vật chất, sự hưởng lạc, tự đánh mất mình, trở thành kẻ xa hoa, ghê sợ trong con mắt của Thi

Cuộc sống của Nguyên trong căn phòng đầy đồ đạc xa xỉ kiểu cách trong

hoàn cảnh chiến tranh trăm bề thiếu thốn “Chiếc thảm cói màu trăng ngà”, “Đôi

dép thêu hoa”, “cái tủ nhỏ có mặt kính trong đó lộng lẫy một con bút bê tóc vàng

quấn những vòng kim tuyến quanh cổ” Đức trong Một ngày trên đường quáng mắt

trước tiện nghi, vật chất, vội vã “đổi màu” như loài kỳ nhông trước môi trường sống mới Mọi người nô nức ra mặt trận, Đức “không bao giờ xa Hà Nội” lại còn chế giễu gọi họ là “lũ cuồng tín” Vừa giải phóng, cô người yêu Đức trở về kinh ngạc

thấy anh ta thu xếp đồ đạc đi Sài Gòn Bởi Hà Nội chỉ là nơi trú ẩn lúc bom rơi còn

bây giờ Hà Nội đối với Đức “ru rú mãi Hà Nội chán lắm” Anh say sưa với nồi cơm

điện, đồ nhựa, một miếng mút rửa bát ở Sài Gòn: Nhưng tệ hơn, đáng châm biếng hơn là Đức gói ghém mực, lạp sườn, nước mắm cho mẹ ở Bắc nhờ người yêu mang

hộ Ta thấy mức độ tha hóa của Đức trong cơ chế thị trường ngụp sâu trong vật chất

và càng cảm thương cho cô người yêu của Đức Tân trong Một chiều xa thành phố

một cô gái cùng Viện có mặt trong thời chiến Hai cô “đi đến đâu cũng có người

nhìn theo” [25, tr.163] ngưỡng mộ, khâm phục Hai cô thân thiết “chả bao giờ muốn

xa nhau Đứa này đi công tác, đứa kia nằm trằn trọc thao thức” [25, tr.164] Họ

vào đại học buồn vui có nhau, rồi họ xa nhau.Thời vô tư đẹp đẽ biến mất Tân bước vào chốn thượng lưu, giầu có, xa hoa, tiện nghi đầy đủ, danh vọng Tân lúc này tính toán, tham vọng ích kỷ trục lợi Tân nghĩ đến mốt quần áo mới, son phấn, những cuộc gặp gỡ, hội họp yến tiệc với những người quí tộc có tiếng tăm, đâu nghĩ đến lời hứa với Viện Tân thật vô tâm ích kỷ Người chồng của Tân ngán ngẩm nghĩ

rằng “cái nông cạn của đàn bà cũng như một thứ tội ác, chỉ có điều người ta khó

lòng nhìn thấy” [25, tr.185] Kim trong Dòng sông sa ngã trước cám dỗ vật chất, tự

đánh mất mình khiến người anh của Kim đã ngỡ ngàng trước sự thay đổi: Trước thì ngây thơ trong sáng nay là khuôn mặt lòe loẹt son phấn, mở mồm ra là nói đến tiền

chả màng đến mẹ, đến tình cảm gia đình - Bích trong Những người đàn bà chơi

bời, trơ trẽn, tham vọng Cô sẵn sàng yêu người đàn ông già vì ông ta giầu có, sẵn

sàng quyến rũ chồng của bạn thân mình Họ luẩn quẩn trong vòng xoáy sa ngã, chạy theo đồng tiền, lối sống thực dụng, đánh mất mình mà chẳng hay biết

Lê Minh Khuê còn xây dựng nhân vật tha hóa do bị hoàn cảnh o ép, xô đẩy

Ninh trong Bầu trời trong xanh sống bên cạnh ông trưởng ban biên tập quái đản,

có cái đầu “đầy những nghi ngờ đen tối” [29, tr.66] và một tay phóng viên nhỏ nhen bần tiện, ướn hèn “sợ chết một cách kỳ quặc” [29, tr.58], cô dần mất lòng tin vào

những kì tích của người anh hùng mà cô viết về họ Cuối cùng cô quay sang ngờ

vực một thời mình đã từng tin yêu bảo vệ “Đông bảo với mình là lúc lái tăng, chả

nhìn thấy gì, chỉ nhìn thấy trời! Không hiểu anh ta bịa hay thật? Có lẽ anh ta bịa!”

[29, tr.70] Huyền trong Thị trấn, yêu, chờ đợi, thủy chung cho đến lúc nhận được

tin “báo tử” của người yêu Cô lo ma chay cho các cụ dù “chưa phải là con dâu”

Cô nhanh chong trở thành chủ quán Karaoke “đèn mờ” Một loại “tú bà” của thế giới “thuốc phiện”, “màu đen”, “chăn nệm nhàu nát” Người đọc hy vọng rồi thất

vọng đau lòng cho thân phận lầm lạc Nhân vật trí thức được nhà văn hằng kính trọng nay chỉ thấy họ bảo thủ, bạc nhược, yếu hèn đáng thương Trước đây Nam

Cao đã thể hiện Thứ trong Sống mòn, Hộ trong Đời thừa, nay lại thấy giáo Trí trong Thân phận cu ly của Lê Minh Khuê Một giáo sư dạy đại học, có “ba bằng

đại học” lại vẫn ngửa tay nhận chai dầu ăn của cô Cành mà ông khinh là người

không có chữ Ông “học đến nỗi hói cả tóc, giơ cả xương”, vậy mà trí thức và sức lực của ông chỉ dành cho “một việc vĩ đại” là tính toán cách ăn tiêu thế nào cho vừa

đồng lương Ông tính bữa ăn lúc nào cũng có một miếng thịt, một miếng đậu rang

mặn cho đủ chất Trời rét ông ngồi thu lu “để bảo toàn năng lượng” Vợ chồng

nhân vật “hắn” trong Thằn lằn đáng thương, chồng dạy sinh, cảm thấy mình không

bằng con thằn lằn bởi lúc trẻ“nở nang”, “tràn trề sức lực”, nay “lòng khòng”, “chỉ

nặng bốn chục ký”, “tóc bạc ở tuổi 42”, “trông như cái mắc áo bằng gỗ mọt” Chỉ

vì hắn suốt ngày chỉ cắm mặt vào lợn gà, cám bã, nuôi ăn tám đứa con “trứng gà

trứng vịt” mà hắn chỉ nhớ tên ba đứa Vợ dạy tiểu học “ỏn ẻn dịu dàng” gã không

biết lúc nào “vợ hắn trở thành hổ cái” bụng chỉ “tâm niệm kẹo lạc này, đậu phụ

này” Ông giáo dạy triết trong Cơn mưa cuối mùa ở tập thể có đủ tính xấu của dân

thất học: “tắt mắt” ăn cắp cả ổ trứng gà, “tức ai đều không nói ra” [29, tr.228] rình ban đêm “sẽ dùng kim chọc nát lốp xe của người ta” [29, tr.228] vì chỉ một chuyện

tranh nhau chỗ để rác Nhân vật của Lê Minh Khuê về nhà giáo cũng không khác gì

vợ Đức, một cô giáo dạy văn trong Mi nu xinh đẹp của Nguyễn Thị Thu Huệ vì

đón “Mi nu xinh đẹp” về, chị trở thành người đàn bà khốn khổ, lôi thôi, tục tĩu trong

công việc mưu sinh Mi trong Cơn mưa cuối mùa, một phụ nữ đảm đang “vợ thế

mới là vợ, mẹ thế mới là mẹ” nhưng thấy mình tồi tệ, “khốn nạn” không phải vì vật

chất mà vì suốt ngày giáp mặt với kẻ ô trọc, lão “đại công tước”, lão “sâu đo” phải sống “chật chội”“tù túng” suốt ngày phải tránh nước Ông thày dạy hợp đồng văn

“Ronan Keating” bị cô học trò “lỡm” vì ông chỉ “đọc sách ngày xưa”, những “câu

triết lý cao siêu” nên không phân biệt được lời dẫn của cô học trò

Những nhân vật này có lúc nghĩ lại dằn vặt và hối hận: Thắng trong Dạo đó -

thời chiến tranh đã nói một cách chua chát “Ông ạ, cái thời buổi này, cái hoàn

cảnh này nó có sức mạnh vô song trong việc tiêu diệt tình yêu Tiêu diệt thẳng tay,

triệt để hoàn toàn, tiêu diệt hết” Nhân vật bà mẹ chồng trong Làn nước dịu dàng

có ý thức hoàn toàn được mức độ “sạch sẽ” món lòng tiết canh rửa bằng nước cống đặc sánh vì bẩn của cô con dâu nhưng cũng chỉ biết chép miệng “Cho ăn uống thế

này phải tội đấy! nhưng chỗ nào cũng bẩn, mình kỹ lại lỗ vốn với lại đâu ra nước”

Huyền trong quan karaoke, ngượng ngập, e sợ và thú nhận:“Anh đừng cười.Vắng

anh em sống tệ lắm” trong Thị trấn Hắn trong Thằn lằn định tự tử để giải thoát,

khóc hối hận, bộc bạch với con gái “tại bố tiếc, bố nhớ cái thời xưa Bố có dến nỗi

nào Chả đến nỗi dị mọ như bây giờ” Những con người này nếu ở trong môi trường

lành mạnh, tiến bộ thì họ sẽ tốt chứ không như thế này

2.1.2.2 Nhân vật tự tha hóa

Với sự nhạy bén, tỉnh táo, Lê Minh Khuê tạo được cái nhìn riêng về một thế

giới mà ở đo “đồng tiền lên ngôi thượng đế” Nhà văn nhìn thẳng vào sự thật về

những mặt cắt của đời sống, mổ sẻ nó bằng cách nhìn trung thưc, táo bạo để lật tẩy những trớ trêu, những nghịch cảnh trong cuộc đời Nhà văn nhìn thấy một loại

người cơ hội chạy theo vật chất, quyền lực, quay cuồng đảo điên trong vũ điệu

Đồng đô la vĩ đại có ma lực của Màu xanh huyền ảo

Thái độ tôn thờ đồng tiền một cách mù quáng, coi tiền là trên hết là nguyên nhân gây ra sự tha hóa trong chính con người lão Thiến và gia đình lão Lão Thiến

trong Anh lính Tony D vì tiền “lão xéo lên tất cả” [29, tr.143], lão bán sản nghiệp ở

ngoại ô để lấy tiền “mua vàng giắt túi” [29, tr.143] Lão tự nguyện cuộc sống ăn ở như súc vật để giành tiền “Bắt cả nhà chui vào cái hộc chưa đầy chục mét vuông”

“xung quanh nồng nặc mùi hôi thối” [29, tr.143] Lão chịu ăn mắm làm từ “đầu cá,

ruột gà nhặt nhạnh ở chợ chiều” về ăn Món ăn của lão khiến “cả xóm phải nín thở

vì nặng mùi” Đối với lão, lão thấy “hợp khẩu vị” Lão trở thành một tên ăn cắp vặt,

bẩn thỉu: “Suốt ngày lão chỉ chăm chăm xem ai có gì thì lão thó” Lão lấy từ “cái

quần lót đàn bà”, “đoạn dây điện”, đến cả “cái bô trẻ con để ngoài sân”, “Thỉnh thoảng lão làm chuyến về quê” và “đổi cái ba lô đựng đồ ăn cắp vặt” cho người anh

để lấy “nắm khoai sọ, nắm đỗ ” [29, tr.147] mang ra thành phố Điều nguy hiểm là lão luôn thấy “hoàn toàn hài lòng” với cuộc sống, cách hành xử của mình; “lão cứ

làm việc, lão cứ ăn cứ ngủ như thường” Lão sống hoàn toàn theo bản năng, lão

nhìn thấy tiền như lão Grăngđê vậy Khi Thán con lão đeo ba lô về, lão đoán là “của

sự”, “lão Thiến quẩn ra quẩn vào, mắt liếc liếc cái ba lô Ruột gan lão cồn cào Lão không thể nhịn được nữa lão như ngồi trên đống lửa” [29, tr.148] Lão trở thành

mụ mị, ngu muội, trước cái ba lô của thằng Thán mang về Nhưng “con thú bố” còn thua “con thú con” Thằng con mang gen tha hóa di truyền từ lão, hắn là môn đệ của lão trong cái nghề “thó của” người khác Hắn còn sành hơn lão “thường làm các

quắn to”, “không lèm nhèm ăn vặt” như bố Hai bố con “đầu trộm đuôi cướp” này

luôn gầm gừ canh chừng lẫn nhau trước bọc tiền kiếm được từ bộ xương người lính

Mỹ Thằng Thán đầu cơ trên bộ xương ấy để kiếm tiền Lão Thiến muốn con nhả cho một chút Chúng chẳng còn gì là bố con nữa Lão trông cái ba lô ngày đêm như trông mả tổ khi con lão đi vắng Thán trở về hỏi cha số tiền trong ba lô đâu, Thán đổi diệt cho bố lấy - Lão thề sống thề chết với con là không lấy Thằng Thán vẫn