Nhân vật tha hóa trong sáng tác của hồ anh thái

Qua luận văn, tôi cũng xin gửi lời biết ơn chân thành đến quý thầy cô trong khoa Văn học, các thầy cô phòng sau đại học, thầy cô trong thư viện trường Đại học khoa học xã hội và nhân văn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

VŨ ĐÌNH VỤ

NHÂN VẬT THA HÓA TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ ANH THÁI

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

HÀ NỘI - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

VŨ ĐÌNH VỤ

NHÂN VẬT THA HÓA TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ ANH THÁI

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

MÃ SỐ: 60.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS TRƯƠNG ĐĂNG DUNG

HÀ NỘI - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Những nội dung trong luận văn này là do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Trương Đăng Dung Mọi tham khảo dùng trong luận văn đều được trích dẫn rõ ràng tên tác giả, tên công trình, thời gian, địa điểm công bố Mọi sao chép không hợp lệ, vi phạm quy chế đào tạo, hay gian trá, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

Tác giả

Vũ Đình Vụ

LỜI CẢM ƠN

Sau một thời gian nghiên cứu cùng với sự tận tình chỉ bảo của PGS.TS

Trương Đăng Dung, đến nay tôi đã hoàn thành luận văn này Qua luận văn, tôi xin gửi đến PGS.TS Trương Đăng Dung lời cảm ơn chân thành và lòng biết ơn sâu sắc nhất Trong suốt thời gian thực hiện, thầy đã luôn tận tình chỉ dẫn và tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp tôi hoàn thành luận văn này

Qua luận văn, tôi cũng xin gửi lời biết ơn chân thành đến quý thầy cô trong khoa Văn học, các thầy cô phòng sau đại học, thầy cô trong thư viện trường Đại học khoa học xã hội và nhân văn Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi nhất giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và hoàn thành luận văn

Cuối cùng, tôi mong luận văn này như một lời cảm ơn để gửi tới bạn

bè, gia đình và đặc biệt là người vợ thân yêu đã cổ vũ, động viên và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập cũng như nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Một lần nữa, xin chân trọng cảm ơn

Hà Nội, tháng 12 năm 2014

Tác giả luận văn

VŨ ĐÌNH VỤ

MỤC LỤC

A PHẦN MỞ ĐẦU 3

1 Lí do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 5

3 Nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Đối tượng nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Phạm vi và phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

6 Cấu trúc luận văn Error! Bookmark not defined

B PHẦN NỘI DUNG Error! Bookmark not defined Chương 1 VÀI NÉT VỀ VĂN XUÔI SAU ĐỔI MỚI 1986 VÀ HIỆN TƯỢNG HỒ ANH THÁI Error! Bookmark not defined 1.1 Tình hình chính trị xã hội và tình hình văn học.Error! Bookmark not defined.

1.1.1 Tình hình chính trị xã hội Error! Bookmark not defined 1.1.2 Tình hình văn học Error! Bookmark not defined 1.2 Hồ Anh Thái – hiện tượng độc đáo của nền văn học đương đại Error! Bookmark not defined.

1.2.1 Vài nét về tác giả Error! Bookmark not defined 1.2.2 Sự nghiệp văn chương Error! Bookmark not defined 1.2.3 Quan niệm văn chương Error! Bookmark not defined Chương 2 NHÂN VẬT THA HÓA VÀ MỘT SỐ KIỂU NHÂN VẬT THA HÓA TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ ANH THÁI.Error! Bookmark not defined.

2.1 Nhân vật tha hóa trong tác phẩm văn học.Error! Bookmark not defined 2.1.1 Nhân vật trong tác phẩm văn học Error! Bookmark not defined 2.1.2 Kiểu nhân vật tha hóa trong văn học Error! Bookmark not defined 2.2 Một số kiểu nhân vật tha hóa trong sáng tác của Hồ Anh Thái Error! Bookmark not defined.

2

2.2.1 Nhân vật đam mê danh vọng, quyền lực.Error! Bookmark not defined.

2.2.2 Nhân vật say sưa dục vọng Error! Bookmark not defined 2.2.3 Nhân vật tham lam của cải, vật chất Error! Bookmark not defined 2.2.4 Nhân vật sống sa đọa Error! Bookmark not defined 2.2.5 Nhân vật sống nhẫn tâm, độc ác Error! Bookmark not defined 2.2.6 Nhân vật biến dạng Error! Bookmark not defined Chương 3 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT THA HÓA TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ ANH THÁIError! Bookmark not defined.

3.1 Nghệ thuật mờ hóa nhân vật Error! Bookmark not defined 3.1.1 Không lai lịch Error! Bookmark not defined 3.1.2 Không ngoại hình Error! Bookmark not defined 3.1.3 Không đời sống nội tâm Error! Bookmark not defined 3.2 Nghệ thuật đặt tên nhân vật Error! Bookmark not defined 3.3 Nghệ thuật miêu tả ngôn ngữ nhân vật Error! Bookmark not defined 3.4 Nghệ thuật miêu tả hành động nhân vật Error! Bookmark not defined 3.5 Giọng điệu giễu nhại Error! Bookmark not defined 3.6 Nghệ thuật xây dựng nhân vật bản năng Error! Bookmark not defined 3.7 Nghệ thuật xây dựng nhân vật biến dạng Error! Bookmark not defined

C PHẦN KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 7

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Con người luôn là chủ đề trung tâm của văn học từ văn học dân gian, văn học Trung đại đến văn học hiện đại và văn học hậu hiện đại Với tư cách

là sinh vật cao cấp nhất, là tinh hoa của muôn loài, con người luôn sống có ý thức và tự tạo nên "cái tôi" riêng biệt Sự hình thành và phát triển của nhân cách là sự thống nhất của các yếu tố sinh học, tâm lý và xã hội để xác lập "cái tôi" cá nhân Sự biến đổi to lớn, sâu sắc của đời sống kinh tế – xã hội tác động mạnh mẽ đến con người cũng như sự hình thành nhân cách con người

Khi đất nước chuyển sang phát triển theo nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và mở cửa hội nhập, nước ta tiến một bước dài về kinh tế xã hội cũng như đời sống và quyền con người Nhưng khi mà giá trị vật chất được con người đặt lên quá cao, khi mà đại đa số mọi người đều chạy theo lối sống thực dụng thì tình trạng tha hóa, biến chất về đạo đức của một số

bộ phận con người trong xã hội lại càng nhiều và tốc độ càng nhanh chóng Vấn đề đạo đức con người đã được những nhà văn, nhà thơ, nhà báo, đạo diễn phim… đề cập đến Nhưng những tác phẩm văn học, những bài báo, bộ phim hay công trình nghiên cứu của các nhà khoa học mới chỉ lột tả được phần nào trong lối sống và đạo đức của con người trong xã hội hiện nay Nhà văn chính

là những người nhanh nhạy nhất với vấn đề đạo đức của con người, đồng thời cũng là người đau đời nhất Thiên chức của nhà văn là làm cho con người trở nên hoàn thiện, hoàn mỹ hơn vì trong mỗi con người bao giờ cũng tồn tại hai mặt: tốt đẹp – tha hóa, thiện – ác, cao cả – thấp hèn, buồn, tiêu cục – tích cực… Ở đó, con người đứng trên ranh giới nhỏ nhoi giữa hai bờ thiện ác, nếu không giữ được mình, con người sẽ bị tha hóa một cách nhanh chóng

Văn xuôi Việt Nam từ sau đổi mới 1986 có những bước tiến dài và ghi dấu ấn với nhiều tên tuổi như: Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Ma

4

Văn Kháng, Nguyễn Bình Phương, Phạm Thị Hoài, Phan Vàng Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Hoàng Diệu… Trong lớp những nhà văn

kể trên không thể không kể đến Hồ Anh Thái – một gương mặt văn học có nhiều cá tính và kĩ thuật viết hậu hiện đại

Hồ Anh Thái là nhà văn có ý thức trách nhiệm trước đời sống nên anh nhanh chóng thấu hiểu bản chất thật của sự sống đang diễn ra trước mắt Trước mắt anh là cuộc sống xô bồ vì xã hội ta bây giờ lắm loại người, nhiều kiểu sống Vì thế, nhân vật tha hóa trở thành một tuyến nhân vật rất quan trọng trong sáng tác của Hồ Anh Thái

Con người vốn rất phức tạp, cho nên Hồ Anh Thái đặc biệt quan tâm đến con người tự nhiên, bản năng Theo anh, con người có những khao khát bản năng mang tính, nhân bản nhưng cũng có những bản năng lại nhấn chìm con người trong hố đen của sự suy đồi Bên cạnh con người bản năng,

Hồ Anh Thái còn nhìn thấy sự tha hóa ở con người đương đại Với Hồ Anh Thái, xã hội càng phát triển thì con người càng trở nên tha hóa Đằng sau

sự tha hóa của con người là cả một xã hội nhố nhăng, ngổn ngang không gì cải biến được

Tác phẩm của Hồ Anh Thái luôn nhận được sự quan tâm của công chúng bởi phong cách viết trẻ trung và cách nhận thức đời sống sâu sắc Sáng tác của Hồ Anh Thái có nhiều cách tân nghệ thuật, với cách viết và lối tư duy nghệ thuật mới mẻ theo hướng hội nhập với kĩ thuật viết hậu hiện đại so với các nhà văn cùng thời Đặc biệt, cách xây dựng nhân vật của Hồ Anh Thái thường mang đến những bất ngờ cho độc giả, nhất là cách xây dựng nhân vật tha hóa Tìm hiểu con người tha hóa trong sáng tác của Hồ Anh Thái là góp phần tìm hiểu thế giới nhân vật trong sáng tác của tác giả nói riêng và của các

nhà văn hiện nay nói chung, đó là lí do chúng tôi chọn “Nhân vật tha hóa

trong sáng tác của Hồ Anh Thái” làm đề tài cho luận văn này

2 Lịch sử vấn đề

Với lối viết trẻ trung cùng kĩ thuật viết hiện đại, sáng tác của Hồ Anh Thái luôn thu hút sự quan tâm của dư luận từ bạn đọc đến giới phê bình trong

và ngoài nước Dư luận về Hồ Anh Thái tập trung chủ yếu tập trung trong giới chuyên môn qua những công trình nghiên cứu, phê bình, đánh giá, giới thiệu sách, những khóa luận tốt nghiệp của sinh viên và luận văn của học viên trong các trường đại học Những công trình nghiên cứu, đánh giá về sáng tác của

Hồ Anh Thái là khá cô đọng, có giá trị định hướng và khơi gợi sự khám phá

Chúng tôi có thể lược ra những bài viết, phê bình, đánh giá tiêu biểu về nhà văn Hồ Anh Thái cũng như sáng tác của anh:

Trong Giấc mơ lạ tặng cho người đọc, Nguyễn Thị Minh Thái nhận

xét: “Trong tình hình bộn bề xuất bản hôm nay, lạ nhất là tiểu thuyết Hồ Anh

Thái vẫn có chỗ đứng riêng trên thương trường sách văn học, vẫn được số lớn người có nhu cầu đọc, và nóng lòng chờ đợi; và chờ đợi theo cách riêng

mà Hồ Anh Thái được quyền “ấn định”: cung cấp một giấc mơ tiểu thuyết thật mới” [80 tr 469] Những tác phẩm của Hồ Anh Thái ngay khi ra đời đã

thu hút sự chú ý rộng rãi của bạn đọc cũng như giới phê bình bởi tính độc đáo của nó Tính độc đáo trong văn phẩm Hồ Anh Thái có thể phân tích từ nhiều góc độ như: cấu trúc tác phẩm, đề tài, ngôn ngữ và đặc biệt là giọng điệu tác phẩm không lẫn với bất cứ tác giả nào Tác phẩm của Hồ Anh Thái mỗi lần xuất bản lên đến hàng nghìn cuốn, cùng với đó là một số lượng lớn độc giả, giới phê bình đón đọc Chính vì thế, Hồ Anh Thái là nhà văn “hốt” nhất trong nền văn chương đương đại nước nhà Không chỉ nổi tiếng trong nước, các tác phẩm của Hồ Anh Thái còn được dịch ra hơn 10 thứ tiếng như Mỹ, Pháp, Thụy Điển, Hàn Quốc, Đan Mạch, Ấn Độ… Không những vậy, tác phẩm của

Hồ Anh Thái được sinh viên và các nhà nghiên cứu Mỹ sử dụng làm tư liệu nghiên cứu và giảng dạy

6

Trong Hồ Anh Thái – người lúc nào cũng đang viết, Hoài Nam cũng

khẳng định: “Nhà văn chuyên nghiệp là người phải biết tự ép mình vào một

thứ kỉ luật viết Và nhà văn chuyên nghiệp là người có đủ kỹ năng và nghệ thuật để khi ngồi vào bên bàn, có thể huy động cảm hứng đến Hồ Anh Thái

đã làm được điều ấy” [56] Trong số những nhà văn Việt Nam hiện nay, Hồ

Anh Thái là người viết khỏe nhất, viết đều đặn nhất, được bạn đọc đón nhận nồng nhiệt nhất và anh sống khỏe bằng ngòi bút của mình Hồ Anh Thái là một cây bút hết sức chuyên nghiệp trong sáng tạo nghệ thuật Anh đều đặn viết hàng ngày và lao động viết một cách nghiêm túc chứ không viết theo kiểu

“ngẫu hứng” như nhiều người Với hơn 30 năm tìm tòi, khám phá Hồ Anh Thái đã có khoảng 30 đầu sách đã xuất bản Nếu nhìn vào số liệu năm xuất bản, độc giả có thể thấy hầu như năm nào Hồ Anh Thái cũng cho ra đời một cuốn sách Với những thành công vang dội cả trong và ngoài nước như vậy, năm 2000, Hồ Anh Thái được đông đảo các bạn viết tôn vinh và bầu giữ chức Chủ tịch Hội nhà văn Hà Nội

Trong Người luôn làm mới mình, Tôn Phương Lan nhận xét: “Dường

như với anh, viết là một sự khai phá mới trên mảnh đất đã có chi chít dấu chân Tạo ra một “thương hiệu” cho mình, chí ít là anh đã làm đa dạng gương mặt văn chương đất nước những năm đầu của thế kỉ mới” [77 tr 267]

Đây là nhận xét hoàn toàn chính xác vì với sự hiểu biết có chiều sâu về lịch sử

xã hội cùng với thiên chức của một nhà văn thực tài, anh viết về cuộc sống tươi nguyên đang cuồn cuộn chảy trước mắt Có thể nói, anh là người chuẩn

bị tương đối đầy đủ về mặt văn hóa, trong đó có cả những giá trị văn chương trong nước và của nhiều nước trên thế giới Càng dấn thân trên con đường văn chương, nhà văn càng hiểu biết sâu hơn về văn hóa Anh khám phá những vỉa sâu trong tâm hồn con người và viết về những vấn đề của nó Lúc mới cầm bút viết văn Hồ Anh Thái đã vậy, sau này anh cũng vậy

THƢ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Hoàng Lan Anh (2013) – Cõi người cũng bao dung lắm… Cõi người

rung chuông tận thế, tr 249-256

2 Phan Lan Anh (2005).– Những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết

của Hồ Anh Thái, Luận văn thạc sĩ, Trường ĐH sư phạm Hà Nội

3 Thái Phan Vàng Anh – Tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỉ XXI từ góc nhìn

hậu hiện đại, nguồn: http://bichkhe.org/home.php?cat_id=147&id= 1052

4 Đào Tuấn Ảnh (2005) – Quan niệm thực tại và con người trong văn

học hậu hiện đại, Tạp chí nghiên cứu văn học, số 8, tr 43-59

5 Đào Tuấn Ảnh (2007) – Những yếu tố hậu hiện đại trong văn xuôi Việt

Nam qua so sánh với văn xuôi Nga, Tạp chí nghiên cứu văn học, số 12, tr 39-57

6 Lê Huy Bắc (2012) – Khuynh hướng cực hạn trong văn hóa hậu hiện

đại, Tạp chí nghiên cứu văn học, số 8, tr 22-27

7 Lê Huy Bắc (2013) – Lí thuyết phê bình hậu hiện đại như một siêu

ngữ, Tạp chí nghiên cứu văn học, số 4, tr 17-25

8 Nguyễn Thị Bình ( 2007) – Tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 – một cái

nhìn khái quát, Tạp chí nghiên cứu văn học, số 2, tr 49-54

9 Nguyễn Thị Bình (2005) – Về một hướng thử nghiệm của tiểu thuyết

Việt Nam gần đây, Tạp chí nghiên cứu văn học, số 11, tr 61-66

10 Nguyễn Thị Bình (2003) – Một vài nhận xét về quan niệm hiện thực

trong văn xuôi nước ta từ sau 1975, Tạp chí nghiên cứu văn học, số 4, tr 21-25

11 Anh Chi (2009) – Hiện tượng văn chương Hồ Anh Thái, Tạp chí

nghiên cứu văn học, số 8 , tr 47-56

12 Trương Đăng Dung (1996) – Tác phẩm văn học như là quá trình,

Tạp chí văn học, số 12 , tr 19-27

13 Trương Đăng Dung (2002) – Phương thức tồn tại của tác phẩm văn

học, Tạp chí nghiên cứu văn học, số 7, tr.36-47 và số 8, tr 7-18

8

14 Trương Đăng Dung (2011) – Khoa học văn học hiện đại, hậu hiện

đại, Tạp chí nghiên cứu văn học, số 8 , tr 12-25

15 Phan Cự Đệ (2004) (chủ biên) – Văn học Việt Nam thế kỉ XX, NXB

Giáo dục, HN

16 Nguyễn Đăng Điệp (2013) – Hồ Anh Thái, người mê chơi cấu trúc,

Cõi người rung chuông tận thế, tr 384-405

17 Hà Minh Đức (2003) (chủ biên) – Lí luận văn học, NXB Giáo dục, HN

18 Hà Minh Đức (2002) – Vũ Trong Phụng và xã hội thời hiện đại,

Tạp chí nghiên cứu văn học, số 11, tr 10-17

19 Hà Minh Đức (2008) – Hưởng thụ văn hóa và văn hóa hưởng thụ,

Tạp chí nghiên cứu văn học, số 10, tr 38-47

20 Hà Minh Đức (2009) – Nền kinh tế thị trường và những ảnh hưởng đến

các hoạt động tinh thần của xã hội, Tạp chí nghiên cứu văn học, số 2, tr 3-12

21 Hoàng Cẩm Giang (2010) – Vấn đề nhân vật trong tiểu thuyết Việt

Nam đầu thế kỉ XXI, Tạp chí nghiên cứu văn học, số 4, tr 90-104

22 Nguyễn Hải Hà, Nguyễn Thị Bình (1995) – Quan niệm nghệ thuật

về con người trong văn xuôi Việt Nam sau cách mạng tháng Tám Chương

trình KHCN cấp nhà nước KX – 07, Đề tài KX – 07 – 01

23 Nguyễn Thị Ngọc Hà (2008) – Kết cấu tiểu thuyết hiện đại qua tiểu

thuyết Hồ Anh Thái, Luận văn thạc sĩ, Trường ĐH sư phạm Hà Nội

24 Phạm Thị Ngọc Hà (2009) – Nghệ thuật trào phúng trong sáng tác

của Hồ Anh Thái, Luận văn thạc sĩ, Trường ĐHKHXH và NV Hà Nội

25 Nguyễn Văn Hạnh (2011) – Văn chương trước hết và cuối cùng là

chuyện về con người, về sự sống, Tạp chí nghiên cứu văn học, số 7, tr 111-116

26 Đào Duy Hiệp (2008) – Phê bình văn học từ lí thuyết hiện đại,

NXB Giáo dục, Quảng Nam