Hồi giáo trong biến đổi chính trị ở bắc phi và trung đông từ mùa xuân arab tới nay

Thấy được tầm quan trọng của Hồi giáo đối với quan hệ chính trị quốc tế, tác giả đi sâu nghiên cứu đề tài với tên gọi “Hồi giáo trong biến đổi chính trị ở Bắc Phi và Trung Đông từ mùa Xu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

NGUYỄN THỊ NHUNG

HỒI GIÁO TRONG BIẾN ĐỔI

CHÍNH TRỊ Ở BẮC PHI VÀ TRUNG ĐÔNG

TỪ MÙA XUÂN ARAB ĐẾN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Chính trị học

Hà Nội - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

NGUYỄN THỊ NHUNG

HỒI GIÁO TRONG BIẾN ĐỔI

CHÍNH TRỊ Ở BẮC PHI VÀ TRUNG ĐÔNG

TỪ MÙA XUÂN ARAB ĐẾN NAY

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành: Chính trị học

Mã số: 60 31 02 01

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Đỗ Quang Hưng

Hà Nội – 2016

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 4

1 Tính cấp thiết của đề tài 4

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

3 Tình hình nghiên cứu 5

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 11

5 Mục đích nghiên cứu 11

6 Đóng góp của đề tài 11

7 Cấu trúc của đề tài: 11

Chương 1 KHÁI LƯỢC HỒI GIÁO Ở BẮC PHI VÀ TRUNG ĐÔNGError! Bookmark not defined

1.1 Vài đặc điểm của Hồi giáo Error! Bookmark not defined

1.1.1 Khái niệm và sự phân hóa của đạo Hồi Error! Bookmark not defined 1.1.2 Nguồn gốc hình thành Error! Bookmark not defined 1.1.3 Giáo lý của Đạo Hồi Error! Bookmark not defined

1.2 Hồi giáo ở Bắc phi - Trung Đông Error! Bookmark not defined

1.2.1 Khái niệm Bắc Phi – Trung Đông, vị trí địa lý và thể chế chính trị của một

số quốc gia điển hình Error! Bookmark not defined 1.2.2 Tình hình và đặc điểm của Hồi giáo ở Bắc Phi – Trung Đông Error!

Bookmark not defined

Chương 2 YẾU TỐ HỒI GIÁO TRONG BIẾN ĐỘNG CHÍNH TRỊ Ở BẮC PHI VÀ TRUNG ĐÔNG TỪ MÙA XUÂN ARAB ĐẾN NAY Error! Bookmark not defined

2.1 Biến động chính trị tại Bắc Phi – Trung ĐôngError! Bookmark not defined

2.1.1 Cuộc chiến giữa các nước: Nga, Mỹ và đồng minh tại khu vực Bắc Phi –

Trung Đông Error! Bookmark not defined

2.1.2 Chiến tranh nôi bộ giữa các quốc gia Bắc Phi – Trung Đông Error!

Bookmark not defined

2.1.3 Khủng bố Error! Bookmark not defined 2.1.4 Khủng hoảng Mùa Xuân Arab tại Bắc Phi – Trung Đông Error!

Bookmark not defined

2.2 Nguyên nhân dẫn đến bất ổn chính trị tại khu vực Bắc Phi – Trung Đông

Error! Bookmark not defined

2.2.1 Vấn đề năng lượng Error! Bookmark not defined

2.2.2 Yếu tố Hồi giáo trong các cuộc xung đột, biến đổi chính trị ở Bắc Phi và

Trung Đông Error! Bookmark not defined 2.2.3 Nguyên nhân xuất phát từ nội tại các quốc giaError! Bookmark not defined

2.2.4 Tranh giành quyền lực giữa các nước lớn Error! Bookmark not defined

2.3 Biểu hiện ở một số quốc gia điển hình Error! Bookmark not defined

2.3.1 Iran Error! Bookmark not defined 2.3.2 Ai Cập Error! Bookmark not defined 2.3.3 Tunisia Error! Bookmark not defined 2.3.4 Lybia Error! Bookmark not defined 2.3.5 Syria Error! Bookmark not defined 2.3.6 Tại Iraq Error! Bookmark not defined

2.4 Nhìn lại Mùa Xuân Arab và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.4.1 Tình hình Bắc Phi và Trung Đông sau Mùa Xuân ArabError! Bookmark

not defined

2.4.2 Những biến đổi chính Error! Bookmark not defined 2.4.3 Tác động tới Việt Nam Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LỆU THAM KHẢO 89

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Tạo hóa đã tạo ra thế giới với mỗi vùng đất mang những đặc điểm riêng biệt Bắc Phi – Trung Đông cái nôi của Hồi giáo, khu vực duy nhất hội tụ của cả

ba châu lục Á – Phi – Âu, bởi vậy góp phần không nhỏ vào bức tranh chính trị, kinh tế - xã hội chung của thế giới

Toàn cầu hóa đã phần nào mang các vùng đất, các quốc gia, vùng lãnh thổ đến gần nhau hơn bởi nhu cầu hợp tác cùng phát triển về mọi mặt Khu vực Bắc Phi – Trung Đông đã và đang là đối tác quan trọng nhiều mặt với Việt Nam Bởi vậy việc nghiên cứu các vấn đề ở Bắc Phi – Trung Đông là rất quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam hiện nay

Thời gian gần đây, Bắc Phi – Trung Đông được nhắc đến như một “chảo lửa” của thế giới về các vấn đề như: xung đột tôn giáo – sắc tộc, xung đột năng lượng, lật đổ chính quyền “Mùa xuân Arab” diễn ra là kết quả của cuộc khủng hoảng chính trị kéo dài tại khu vực này Những biến động chính trị kể từ năm

2011 đến nay đã lan rộng hầu hết các quốc gia trong khu vực và chưa có dấu hiệu kết thúc Quan trọng hơn cả, những biến động chính trị của tại đây không chỉ gây ra những hệ lụy cho chính khu vực này mà hơn thế nữa nó có những ảnh hưởng rất lớn tới vấn đề an ninh và hòa bình của thế giới

Có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến cuộc khủng hoảng chính trị tại Mùa Xuân Arab, mặc dù yếu tố Hồi giáo không phải là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến cuộc khủng hoảng, nhưng nó lại là vấn đề then chốt, chi phối và có ảnh hưởng không nhỏ tới những biến động chính trị gần đây Nhìn vào bức tranh toàn cảnh Trung Đông hiện nay có thể nhận thấy tầm quan trọng của tôn giáo và đặc biệt là Hồi giáo tại khu vực Trung Đông cũng như trên toàn thế giới

Thấy được tầm quan trọng của Hồi giáo đối với quan hệ chính trị quốc tế,

tác giả đi sâu nghiên cứu đề tài với tên gọi “Hồi giáo trong biến đổi chính trị ở Bắc Phi và Trung Đông từ mùa Xuân Arab đến nay” để có thể nhìn được tình

hình Bắc Phi – Trung Đông hiện nay, nguyên nhân dẫn đến cuộc khủng hoảng, tương lai của nó và hơn cả là sự ảnh hưởng của yếu tố Hồi giáo trong biến động chính trị cũng như hệ lụy của cuộc khủng hoảng đối với khu vực và thế giới

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của đề tài:

Đề tài nghiên cứu nội dung cơ bản của Hồi giáo, các cuộc khủng hoảng đang diễn ra tại các quốc gia Hồi giáo Nguyên nhân của cuộc khủng hoảng là đối tượng được mang ra “mổ xẻ” nhằm tìm kiếm giải pháp cho vùng đất chính trị đầy khủng hoảng này

- Phạm vi nghiên cứu:

+/ Không gian địa lý: toàn bộ khu vực Bắc Phi và Trung Đông

+/ Không gian trừu tượng: Hồi giáo

+/ Thời gian: từ mùa Xuân Arab đến nay

3 Tình hình nghiên cứu

3.1 Tình hình nghiên cứu trên thê giới

Trong lịch sử nghiên cứu của thế giới, Hồi các công trình nghiên cứu về Hồi giáo nói riêng và tôn giáo nói chung đã và đang được các nhà khoa học trên thế giới cũng như trong nước quan tâm nghiên cứu Hồi giáo được coi là vấn đề lớn trong nghiên cứu khoa học bởi nó có ảnh hưởng rất lớn tới các vấn đề như: chính trị, văn hóa - văn minh, di cư của thế giới

Ở Bắc Phi và Trung Đông yếu tố tôn giáo được các nhà nghiên cứu chú ý

và quan tâm nghiên cứu đặc biệt, bởi nơi đây yếu ố tôn giáo có sức ảnh hưởng, chi phối tới các vấn đề khác rất lớn Tôn giáo ở Bắc Phi – Trung Đông có Hồi giáo là tôn giáo chủ chốt chiếm hầu hết cộng đồng cư dân Là khu vực sản sinh

ra Hồi giáo, dân số Hồi giáo chiếm nhiều nhất trên thế giới, các vấn đề chính trị, xung đột phát sinh từ Hồi giáo hết sức phổ biến Đặc biệt khi các biến động chính trị nổ ra tại Bắc Phi và Trung Đông, khu vực này thực sự đã trở thành điểm nóng cho các cuộc thảo luận và nghiên cứu quốc tế

Những nghiên cứu của tác giả nước ngoài liên quan tới Hồi giáo ở Bắc Phi và Trung Đông

Công trình nghiên cứu nước ngoài “Islamism, Revolution, and Civil Society” (Chủ nghĩa Hồi giáo, cách mạng và xã hội dân sự), của tác giả Sheri

Berman, học giả của trung tâm nghiên cứu Châu Âu của đại học New York, đăng trên tạp chí Perspectives on Politics, quyển 1, số 2, tháng 6 năm 2003 là tác phẩm nghiên cứu những ảnh hưởng của chủ nghĩa Hồi giáo đối với đời sống chính trị của các nước Arab, những nguyên nhân dẫn đến các cuộc cách mạng Ai Cập và một số quốc gia Trung Đông trong thế kỷ XX

Tiếp đến là cuốn sách “Lịch sử Trung Đông 2000 năm trở lại đây”, tác giả Bernard Lewis được xuất bản năm 2008 tại nhà xuất bản Tri thức, là công

trình đánh giá một cách tổng thể các vấn đề như: kinh tế, văn hóa, chính trị trong lịch sử của vùng đất Trung Đông 2000 năm (từ thời cận cổ đại, trung đại) cho tới những năm gần đây

“Sự va chạm của các nền văn minh”, tác giả Sumuel Huntington xuất bản

năm 2003, nhà xuất bản Lao động Tác phẩm là minh chứng của thuyết “Đụng

độ văn minh” giữa các nền văn minh thế giới Tác giả đã giải thích một cách sâu sắc những mâu thuẫn của các nền văn hóa văn minh trong thế giới loài người, trong đó vấn đề của người Hồi giáo tại Trung Đông được ông nhắc tới nhiều lần,

đặc biệt là tại các quốc gia Arab: “Những đường biên giới đẫm máu của người Hồi giáo” Nó là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự biến động

chính trị tại Bắc Phi Trung Đông hiện nay

“Thế giới phẳng” tác giả Thomas Fiedman, Nxb Trẻ phát hành tại Việt

Nam năm 2011 – “phẳng” với ý nghĩa toàn cầu hóa về kinh tế, kéo theo toàn cầu hóa về mọi mặt Hồi giáo cực đoan được ông viết lên là một phần quan trọng của bài viết bên cạnh 10 lực làm phẳng thê giới

Ngoài ra, hiện nay còn có nhiều các bài viết trên các tạp chí, các phương tiện thông tin đại chúng trên thế giới đề cập đến vấn đề Hồi giáo của các nhà

nghiên cứu quốc tế Đặc biệt hơn cả là những diễn biến của mùa Xuân Arab trong thời gian hơn bốn năm qua, họ đã đưa ra những suy nghĩ, nhận định quan trọng về cuộc cách mạng và những nguyên nhân của nó

Các công trình nghiên cứu trong nước về Hồi giáo, về biến động chính trị tại Trung Đông – Bắc Phi:

“Toàn cầu hóa Tôn giáo – Khái niệm, biểu hiện và mấy vấn đề đặt ra”,

tác giả Gs Ts Đỗ Quang Hưng trên tạp chí Tôn giáo, số 2, 2006 Bài viết chỉ ra các khái niệm về Toàn cầu hóa, Tôn giáo, những biểu hiện của toàn cầu hóa về mặt tôn giáo và các vấn đề của tôn giáo trước bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế của thế giới

Hồi giáo thế giới nói chung cũng như văn hóa, xã hội, chính trị Hồi giáo ở Trung Đông nói riêng xét dưới góc độ tôn giáo học, chính trị học và khu vực học luôn là những vấn đề hấp dẫn và còn mới mẻ đối với người làm nghiên cứu khoa học xã hội ở Việt Nam

Nghiên cứu cơ bản về Hồi giáo ở Trung Đông là cần thiết, vừa có tính cấp thiết trước mắt, vừa có tính chiến lược lâu dài, nhằm nâng cao hiểu biết của Việt Nam về một khu vực có tầm quan trọng đặc biệt đối với an ninh và ổn định toàn cầu, nơi thu hút sự can dự của tất cả các cường quốc và có quan hệ ngày càng gia tăng với Việt Nam

Công trình khoa học Một số vấn đề cơ bản về Hồi giáo ở Trung Đông (Văn hóa, xã hội và chính trị Hồi giáo) thuộc định hướng nghiên cứu trọng tâm của

Viện Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu đó

Nội dung của công trình phủ lên một không gian Trung Đông rộng lớn, được xác định dựa theo những tiêu chí đặc thù trong nghiên cứu về Hồi giáo ở khu vực này hiện nay

Lấy tôn giáo học làm cơ sở phát triển, các nhà nghiên cứu đã bước đầu làm

rõ một số kiến thức nền tảng về văn hóa, xã hội và chính trị Hồi giáo ở Trung

Đông, cung cấp một cái nhìn sâu sắc về bản chất của Hồi giáo cũng như sự chi phối của nó tới các thể chế chính trị xã hội Trung Đông vốn rất đa dạng và phức tạp, phân tích hiện trạng và dự báo xu hướng biến chuyển của vấn đề Hồi giáo tại đây trong thời gian tới

Những kết quả trong công trình nghiên cứu này có thể giúp các nhà quản lý ban ngành liên quan của Việt Nam có thêm những cách nhìn khoa học khi đề ra các chủ trương, biện pháp cụ thể

“Islam giáo” trong nghiên cứu được sử dụng đồng thời bằng thuật ngữ

“Hồi giáo”, hiện được chấp nhận tương đương trong các nghiên cứu tôn giáo học

ở Việt Nam

“Làn sóng nổi dậy tại Bắc Phi – Trung Đông: Nguyên nhân, tác động, ảnh hưởng và những vấn đề đặt ra cho Việt Nam”, tác giả Đỗ Đức Định, Tạp

chí Nghiên cứu Châu Phi – Trung Đông, số 3(67), 2011 Bài viết khái quát những diễn biến của cuộc nổi dậy tại Bắc Phi – Trung Đông, những nguyên nhân của nó

“Vấn đề dầu mỏ và quan hệ quốc tế ở Trung Đông – Bắc Phi thời kỳ hậu Mùa Xuân Arab”, của hai tác giả PGS TS Bùi Nhật Quang và TS Phạm Ngọc

Lãng, được Nhà xuất bản Lý luận Chính trị phát hành năm 2015

Nội dung của công trình viết về Bắc Phi – Trung Đông kể từ cuối năm 2010 trở lại đây, khi khu vực Trung Đông – Bắc Phi trải qua những thời kỳ bùng nổ của phong trào “Mùa Xuân Arab” với ảnh hưởng toàn diện đến mọi mặt đời sống kinh tế, chính trị, xã hội và quan hệ quốc tế Cho đến nay, phong trào Mùa xuân Arab đã tràn qua toàn bộ khu vực Bắc Phi – Trung Đông, tạo nên một diện mạo khác so với trước đây Các quốc gia khu vực Bắc Phi – Trung Đông hiện đang trong thời kỳ “hậu Mùa Xuân Arab” với nhiều biến động sâu sắc, mang những

sự kiện khác so với khi phong trào biến động đang diễn ra và đòi hỏi phải được xem xét nghiên cứu và nhận diện rõ ràng

Các vấn đề chủ yếu được được cuốn sách tập trung nghiên cứu bao gồm:

Thứ nhất, tình hình phát triển kinh tế, xã hội của khu vực gắn với các hoạt

động quốc tế, đặc biệt là quan hệ quốc tế liên quan tới dầu mỏ Đây là một trong những vấn đề nổi bật, mang tính cấp thiết, tính thời sự và có khả năng gây ra những ảnh hưởng ở cấp độ khu vực cũng như ảnh hưởng toàn cầu

Thứ hai, các vấn đề phát triển khác phát sinh trong thời kỳ hậu Mùa xuân

Arab tại khu vực Bắc Phi – Trung Đông liên quan tới hoạt động quan hệ quốc tế, yếu tố dầu mỏ và yếu cầu điều chỉnh chính sách gắn với những biến động này

Thứ ba, đối với Việt Nam, các hoạt động quan hệ quốc tế của khu vực Bắc

Phi – Trung Đông là rất đáng quan tâm, đặc biệt là xét từ góc độ khu vực này có tiềm năng dầu mỏ phong phú và những thay đổi trong quan hệ quốc tế thời kỳ hậu Mùa Xuân Arab sẽ làm thay đổi khả năng tiếp cận tới nguồn cung dầu mỏ của các đối tác bên ngoài, từ đó gây ảnh hưởng tới an ninh năng lượng toàn cầu

và tác động trực tiếp tới tình hình kinh tế, xã hội hội trong nước Do vậy, vấn đề này rất cần được xem xét, đánh giá một cách đầy đủ để từ đó đưa ra những kiến nghị thiết thực, phù hợp.”

“Biến động chính trị - xã hội tại Bắc Phi - Trung Đông và những tác động tới Việt Nam”, của ba tác giả PGS TS Nguyễn Thanh Hiền, TS Trần Thị Lan

Hương và PGS.TS Bùi Nhật Quang, được Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia phát hành năm 2015

Công trình thể hiện trong những năm gần đây, làn sóng biến động chính trị -

xã hội ở các nước thuộc khu vực Bắc Phi – Trung Đông đã thu hút sự quan tâm của dư luận thế giới Từ những tháng cuối năm 2010, các cuộc biểu tình chống chính phủ liên tiếp diễn ra ở một loạt các quốc gia trong khu vực, đẩy Bắc Phi – Trung Đông lâm vào tình trạng vô cùng bất ổn Mức độ ảnh hưởng của nó càng trở nên nghiêm trọng không chỉ đối với các nước trong khu vực mà cả nhiều nước khác trên thế giới bởi đây cũng là khu vực tập trung rất đông tín đồ Hồi giáo Những câu hỏi như: diễn biến của làn sóng biến động chính trị - xã hội tại các nước Bắc Phi – Trung Đông như thế nào và hệ quả của nó ra sao; các nước