Đề tài chiến tranh trong trường ca trần anh thái

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- VŨ MAI LIÊN ĐỀ TÀI CHIẾN TRANH TRONG TRƯỜNG CA TRẦN ANH THÁI LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

VŨ MAI LIÊN

ĐỀ TÀI CHIẾN TRANH TRONG TRƯỜNG CA

TRẦN ANH THÁI

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Hà Nội – 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

VŨ MAI LIÊN

ĐỀ TÀI CHIẾN TRANH TRONG TRƯỜNG CA

TRẦN ANH THÁI

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS HÀ VĂN ĐỨC

Hà Nội – 2016

MỤC LỤC

A PHẦN MỞ ĐẦU 4

1 Lí do chọn đề tài 4

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5

3 Đối tượng, mục đích và phạm vi nghiên cứu 8

4 Phương pháp nghiên cứu 8

5 Cấu trúc luận văn 9

B PHẦN NỘI DUNG Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: THỂ LOẠI TRƯỜNG CA VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA TRẦN ANH THÁI Error! Bookmark not defined 1.1 Khái niệm trường ca và sự phát triển của trường ca Việt Nam hiện đại

Error! Bookmark not defined

1.1.1 Khái niệm trường ca Error! Bookmark not defined 1.1.2 Sự phát triển của trường ca Việt Nam hiện đại Error! Bookmark not

defined

1.2 Đề tài chiến tranh trong trường ca Việt Nam hiện đại Error! Bookmark not defined

1.2.1 Nội dung của trường ca Việt Nam hiện đại Error! Bookmark not

defined

1.2.2 Cảm hứng về chiến tranh trong trường ca Việt Nam hiện đại Error!

Bookmark not defined

1.3 Hành trình sáng tác của Trần Anh Thái Error! Bookmark not defined

1.3.1 Quan điểm của Trần Anh Thái về trường ca Error! Bookmark not

defined

1.3.2 Hành trình sáng tác Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2: CHIẾN TRANH TRONG TRƯỜNG CA TRẦN ANH

THÁI NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG Error! Bookmark not defined

2.1 Hình ảnh quê hương, đất nước trước chiến tranh Error! Bookmark not defined

2.2 Hiện thực chiến tranh tàn khốc Error! Bookmark not defined

2.2.1 Cuộc sống trong chiến tranh gian khổ Error! Bookmark not

defined

2.2.1.1 Cuộc sống của người lính nơi chiến trường Error! Bookmark

not defined

2.2.1.2 Cuộc sống của những người ở hậu phương Error! Bookmark not

defined

2.2.2 Sự hi sinh, mất mát sau chiến tranh Error! Bookmark not defined

2.3 Số phận con người trong và sau chiến tranh Error! Bookmark not defined

2.3.1 Số phận người lính Error! Bookmark not defined 2.3.2 Thân phận người phụ nữ Error! Bookmark not defined

2.4 Cái nhìn về chiến tranh sau chiến tranh Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3: PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN CHIẾN TRANH TRONG TRƯỜNG CA TRẦN ANH THÁI Error! Bookmark not defined 3.1 Kết cấu đa dạng Error! Bookmark not defined

3.1.1 Kết cấu theo trình tự thời gian Error! Bookmark not defined 3.1.2 Kết cấu theo mạch trữ tình – triết luận Error! Bookmark not

defined

3.2 Một số biểu tượng nổi bật Error! Bookmark not defined

3.2.1 Con đường Error! Bookmark not defined 3.2.2 Máu Error! Bookmark not defined 3.2.3 Lửa Error! Bookmark not defined

3.3 Sự kết hợp nhiều thể thơ Error! Bookmark not defined

3.3.1 Thơ truyền thống và sự nới lỏng cấu trúc các thể thơ truyền thống

Error! Bookmark not defined

3.3.2 Thơ tự do Error! Bookmark not defined 3.3.3 Thơ văn xuôi Error! Bookmark not defined 3.3.4 Sự kết hợp giữa đối thoại và độc thoại nội tâm Error! Bookmark not

defined

3.4 Ngôn ngữ và giọng điệu Error! Bookmark not defined

3.4.1 Ngôn ngữ phong phú, được sử dụng linh hoạt Error! Bookmark not

defined

3.4.1.1 Hệ thống ngôn ngữ phong phú, giàu sắc thái biểu cảm Error!

Bookmark not defined

3.4.1.2 Cách sử dụng ngôn từ linh hoạt Error! Bookmark not defined 3.4.2 Giọng điệu đa thanh Error! Bookmark not defined 3.4.2.1 Giọng điệu trầm lắng, xót thương Error! Bookmark not defined 3.4.2.2 Giọng điệu suy tư, triết lý Error! Bookmark not defined 3.4.2.3 Giọng điệu khẳng định, ngợi ca Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined

C PHẦN KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 10

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong sự phát triển nhiều biến động của xã hội hiện đại, con người có xu hướng xa rời dần văn học nói chung, với những thể loại như thơ, đặc biệt là trường

ca hay tiểu thuyết Sự trôi chảy của thời gian hay vòng xoáy của cuộc sống hiện tại khiến người ta không còn nhiều thì giờ dành cho những cuốn tiểu thuyết kinh điển dày hàng vài trăm đến nghìn trang Thay vào đó, là sự đọc tranh thủ những tác phẩm truyện ngắn, bút kí rồi dần dà là những mẩu tin nhanh trên mạng internet hay bản tin thời sự Giới trẻ lại thường có những mối quan tâm hứng thú tới một loại truyện có xu hướng xa rời hiện thực hay lí tưởng, mơ mộng hóa hiện thực, đó là truyện ngôn tình Tuy nhiên, cũng cần có sự nhìn nhận lại một cách khách quan, trong đời sống văn học gần đây có sự “trở lại” của thể loại trường ca – một thể loại vốn không gây được thiện cảm với bạn đọc nói chung và thế hệ các học trò nói riêng bởi “đặc tính” dài và khó đọc Do đó, cần thiết có những bài nghiên cứu về trường ca để kịp có những nhận xét, đánh giá khách quan, xác đáng những đặc điểm hay vai trò, vị trí của thể loại này trong sự phát triển chung của nền văn học dân tộc Trong một loạt các tác giả trường ca, Trần Anh Thái xuất hiện như một bông hoa nở muộn nhưng cũng không kém phần rực rỡ: ông được đánh giá là cây bút trường ca tiêu biểu cho thế hệ những người viết trường ca cùng thời với mình Những tác phẩm của ông thu hút được sự chú ý và ấn tượng từ nhiều nhà nghiên cứu Đã có những cuộc tọa đàm văn học về trường ca Trần Anh Thái như một hiện tượng nổi bật với những nhận định xác đáng, khách quan và hầu hết đều là những lời khen ngợi, có người đã gọi ông là “nhà trường ca” bởi chỉ trong thời gian 10 năm (1999 - 2009),

ông đã “trình làng” 3 trường ca: Đổ bóng xuống mặt trời (1999), Trên đường (2004)

và Ngày đang mở sáng (2007) Do vậy, nghiên cứu về trường ca Trần Anh Thái vẫn

đang là một nhiệm vụ cần thiết và khá thú vị được đặt ra trong giới nghiên cứu cũng như trong những công trình nghiên cứu của sinh viên hay học viên

Ở phương diện khác, một đất nước đã trải qua bao cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại luôn là đề tài “nóng hổi” trong văn chương Ta đã thấy một dàn đồng ca chống

Mỹ với những tác phẩm mang đậm âm hưởng sử thi và ngợi ca những cuộc kháng chiến oanh liệt đó Đến trường ca Trần Anh Thái, đề tài chiến tranh lại trở lại nhưng được đề cập đan xen với những suy tư, trăn trở về nhiều vấn đề của cuộc sống hiện tại – sau chiến tranh Đặc biệt, tác giả có cái nhìn về chiến tranh khác với cách nhìn của những người viết trường ca thời kì trước cũng như những người cùng thế hệ: cái nhìn không biên giới, không phe phái địch – ta, cái nhìn hướng về số phận của con người Với chúng tôi, tính đến thời điểm làm việc về đề tài này, trường ca là một đối tượng còn mới mẻ, xa lạ và “khó nhằn”, trước giờ chưa có sự quan tâm xác đáng đến thể loại này Bởi vậy nhân đây, chúng tôi sẽ có cơ hội làm việc nhiều hơn với trường ca; từ đó hiểu hơn và phá bỏ rào cản tâm lí về thể loại văn học này

Bởi tất cả những lí do trên, chúng tôi quyết định lựa chọn Đề tài chiến tranh

trong trường ca Trần Anh Thái làm đề tài luận văn của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Cho đến nay, những công trình nghiên cứu về trường ca đến nay chủ yếu là các bài đăng trên các tạp chí Mỗi bài tập trung làm sáng rõ một phương diện, khía cạnh về trường ca Có thể kể đến công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Hậu

đã được xuất bản thành sách, 2013 - Trường ca Việt Nam hiện đại từ góc nhìn thể

loại, Trường ca, vấn đề thể loại (Mã Giang Lân – tạp chí văn hóa 1982); Yếu tố tự

sự trong trường ca trữ tình hiện đại (Diêu Lan Phương – tạp chí văn học); Khái niệm về trường ca (Từ Sơn – Tạp chí văn nghệ quân đội); Trường ca – cảm hứng, bản lĩnh và sức vóc của người viết (Nguyễn Trọng Tạo – Tạp chí văn học); Trường ca (Phạm Huy Thông – Tạp chí văn học); Đi về cội nguồn một trường ca

(Huy Thông – Báo văn nghệ); Về thể loại trường ca và tính chất của nó (Trần

Ngọc Vương – Tạp chí văn nghệ quân đội)…

Trong nhà trường, đề tài nghiên cứu về trường ca dần được chú ý và khai thác nhiều hơn Các tác giả chủ yếu dựa trên những bài viết lý thuyết ít ỏi về trường ca để khám phá tập trung nhưng toàn diện trường ca của một hoặc một nhóm tác giả Trong

luận án Đặc điểm trường ca Thu Bồn, Thanh Thảo, Nguyễn Khoa Điềm (2008), tác

giả Mai Bá Ấn đã khảo sát và chỉ ra đặc điểm trường ca của nhóm ba tác giả trên ở cả

phương diện đề tài, cảm hứng và nghệ thuật biểu hiện Diêu Lan Phương, trong luận

án tiến sĩ Thể loại trường ca trong văn học Việt Nam hiện đại tập trung nghiên cứu

tiến trình phát triển và những đặc điểm của trường ca trong văn học hiện đại Việt Nam Bởi tính khái quát trong đối tượng nghiên cứu, luận án này cung cấp một tư liệu quý cho người đi sau khi tiếp cận thể loại trường ca, đặc biệt trường ca trong văn học hiện đại Ngoài ra, còn nhiều luận văn, luận án khác nghiên cứu về trường ca của nhiều tác giả khác như trường ca Hữu Thỉnh, trường ca Lê Thị Mây, …

Trần Anh Thái được xếp vào lớp những nhà thơ mới viết trường ca nhưng lại có những sáng tác gây được tiếng vang Đến nay, đã có khá nhiều bài viết đăng trên tạp chí và các công trình nghiên cứu trong nhà trường đề cập đến trường ca của ông Nội dung các bài nghiên cứu, phê bình phong phú: phong cách, giọng điệu, ngôn từ, hình tượng …trong trường ca Trần Anh Thái Đến nay, đã có hai buổi tọa đàm về trường

ca Trần Anh Thái được tổ chức Một là cuộc hội thảo thơ mang tên: Nhà thơ Trần

Anh Thái với thể loại trường ca do Trường Đại học Văn hóa Hà Nội tổ chức, với sự

tham gia của nhiều nhiều nghiên cứu, phê bình tiêu biểu như GS Trần Đình Sử, PGS.TS Nguyễn Văn Long, PGS.TS Lý Hoài Thu, GS Trần Ngọc Vương, TS Chu Văn Sơn,… cùng đông đảo các nhà thơ, nhà văn nổi tiếng trong cả nước Trong buổi tọa đàm này, hầu hết các bản tham luận đều có những đánh giá, phê bình xác đáng đối với trường ca Trần Anh Thái và khẳng định sự thành công của cây bút mới “nổi” này Buổi thứ hai được tổ chức vào ngày 4 tháng 6 năm 2009, tại Viện Văn học Việt

Nam, mang tên “Trường ca Trần Anh Thái” Trong đó có sự tham gia của nhiều nhà

phê bình, nghiên cứu có tiếng đến từ các trường đại học như PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp, PGS.TS Lý Hoài Thu, PGS.TS Lưu Khánh Thơ, PGS.TS Ngô Văn Giá, … Mỗi người nghiên cứu và đánh giá trường ca Trần Anh Thái từ một phương diện, khía cạnh khác nhau Tuy nhiên, hầu hết đều có những ngợi ca đối với nhà thơ này Những buổi tọa đàm này rất quan trọng trong việc đưa trường ca Trần Anh Thái đến với bạn đọc và khẳng định tài năng mới nở rộ của nhà thơ quân đội này

Ngoài ra rất nhiều bài báo, phê bình xuất hiện trên các Tạp chí văn nghệ Quân đội, báo Văn nghệ, Tạp chí Văn học, Tạp chí Nghiên cứu Văn học của Viện văn

học… đề cập đến trường ca Trần Anh Thái PGS.TS Ngô Văn Giá nhận xét: Tôi đã

đọc, đã nung nấu nhiều mô hình trường ca, từ Bài ca chim Chơ Rao của Thu Bồn

cho đến nay, qua nhiều trường ca thì thấy rằng, Trần Anh Thái đã có những đóng góp rất lớn về nội dung, tư tưởng, thi pháp…Trần Anh Thái đã có hướng mở cho trường ca [35, tr265] Nhận xét về phương diện cấu trúc và ngôn ngữ trong trường ca

Trần Anh Thái, PGS.TS Lưu Khánh Thơ viết: Trần Anh Thái đã cách tân trường ca

của mình Anh vừa trung thành với truyền thống, vừa phá cách Ở Đổ bóng xuống

mặt trời, cấu trúc theo cốt truyện, có chủ đề Trường ca Ngày đang mở sáng đi theo

mạch cảm xúc Cả ba trường ca của Trần Anh Thái đều sử dụng các biểu tượng nghệ thuật Lượng những câu thơ hay rất nhiều, không chỉ về chiến tranh, mà về nhân thế,

về lẽ sống, Trần Anh Thái có cách tân về thi pháp [35, tr266-267] PGS.TS Lý Hoài

Thu cũng có những nhận xét mang tính bao quát về trường ca Trần Anh Thái: Trần

Anh Thái làm mới mình, mới thể loại Cấu trúc thơ Trần Anh Thái lỏng, nhưng có sức hút mạnh …những đoạn có âm hưởng chiến trận, Trần Anh Thái đã thành công lớn[35, tr271] Đồng thời nhà nghiên cứu thẳng thắn chỉ ra điểm mạnh cũng là điểm

yếu trong trường ca Trần Anh Thái: tâm trạng quá nhiều day dứt, âu lo khiến sự liền

mạch bị loãng ra [35, tr271]

Như vậy, nhìn trên tổng thể, các cuộc tọa đàm, các bài báo, hầu hết đều có những ý kiến ngợi ca và khẳng định sự sáng tạo trong trường ca Trần Anh Thái cũng như khả năng sáng tác ở nhà thơ miền biển này Trên cơ sở những bài nghiên cứu, tham luận này, đã có một số luận văn trong các trường đại học nghiên cứu về trường

ca Trần Anh Thái Có thể kể đến Trường ca Trần Anh Thái nhìn từ góc độ thể loại của Nguyễn Thị Thanh Thủy, Phong cách trường ca Trần Anh Thái của Bùi Thị Thủy, Làng trong trường ca Trần Anh Thái từ góc nhìn văn hóa của Nguyễn Thị

Thuấn Mỗi công trình đều cố gắng chỉ ra những nét đặc trưng trong trường ca Trần Anh Thái từ phương diện phong cách, ngôn ngữ, giọng điệu đến văn hóa

Từ các công trình nghiên cứu trên, đã có những nhận định, đánh giá ban đầu trên nhiều phương diện về trường ca Trần Anh Thái Tuy nhiên, những nhận định

mới dừng lại ở mức độ khái quát trên ba trường ca đầu: Đổ bóng xuống mặt trời,

Trên đường và Ngày đang mở sáng, trường ca sau này – Mỗi loài hoa một mặt trời

chưa được đề cập đến nhiều, cũng chưa có công trình nào đi vào nghiên cứu sâu về nội dung biểu hiện chiến tranh trong trường ca Trần Anh Thái Vì vậy, những công trình đi trước vừa là cơ sở lí thuyết vừa là những gợi mở để chúng tôi lựa chọn và

triển khai đề tài: Đề tài chiến tranh trong trường ca Trần Anh Thái

3 Đối tượng, mục đích và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng: Luận văn được tiến hành với đối tượng nghiên cứu chủ yếu là đề tài chiến tranh trong trường ca Trần Anh Thái

- Mục đích: Trong 04 trường ca đã ra mắt, đề tài chiến tranh được đề cập đến trong ba trường ca, do vậy, chúng tôi có mong muốn nghiên cứu để chỉ ra những đặc điểm về phương diện nội dung cũng như nghệ thuật biểu hiện chiến tranh trong trường ca Trần Anh Thái Bên cạnh đó, để chỉ ra những điểm độc đáo trong trường

ca viết về đề tài chiến tranh của Trần Anh Thái, chúng tôi có ý đặt các tác phẩm trong mối tương quan so sánh với một số trường ca tiêu biểu thời kì trước

- Phạm vi: Đến nay, Trần Anh Thái đã cho ra mắt bạn đọc 04 trường ca, tuy nhiên, tùy thuộc vào đối tượng nghiên cứu của đề tài, chúng tôi chỉ đi vào khảo sát

03 trường ca coi chiến tranh như đề tài chính: Đổ bóng xuống mặt trời, Ngày đang

mở sáng, Mỗi loài hoa một mặt trời

4 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu về đề tài chiến tranh trong trường ca Trần Anh Thái, chúng tôi tiến hành kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp loại hình: áp dụng trong việc tiếp cận đối tượng theo đặc điểm thể loại trường ca

- Phương pháp tiếp cận thi pháp học: dùng trong việc lí giải, phân tích tác phẩm ở phương diện nghệ thuật

- Phương pháp so sánh: dùng trong việc liên hệ, so sánh đối tượng nghiên cứu với các đối tượng khác (trường ca của một số tác giả khác hoặc các sáng tác khác của chính Trần Anh Thái…) để soi chiếu và làm nổi bật các đặc điểm của đối tượng đó

-