Đạo hiếu trong nho giáo và ý nghĩa của nó đối với giáo dục đạo đức gia đình ở việt nam hiện nay

Để thực hiện nhiệm vụ bảo tồn và phát huy giá trị đạo đức truyền thống của gia đình Việt Nam cần nghiên cứu nội dung đa ̣o hiếu trong Nho giáo và ý nghĩa của nó đối với giáo dục đạo đức

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN HỒNG PHONG

ĐẠO HIẾU TRONG NHO GIÁO VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC GIA ĐÌNH Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên nga ̀nh: Triết ho ̣c

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN HỒNG PHONG

ĐẠO HIẾU TRONG NHO GIÁO VÀ Ý NGHĨA

GIA ĐÌNH Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành: Triết ho ̣c

Mã số : 60.22.03.01

Người hướng dẫn khoa ho ̣c: TS Dương Văn Duyên

Hà Nội - 2015

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Tổng quan ti ̀nh hình nghiên cứu đề tài 4

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 9

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

5 Cơ sơ ̉ lý luâ ̣n và phương pháp nghiên cứu 9

6 Đo ́ ng góp của luâ ̣n văn 10

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn 10

8 Kết cấu cu ̉ a luâ ̣n văn 10 NỘI DUNG Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: ĐẠO HIẾU TRONG NHO GIÁO VÀ GIÁO DỤC Error! Bookmark not defined

ĐẠO ĐỨC GIA ĐÌNH Error! Bookmark not defined 1.1 Đa ̣o hiếu trong Nho giáo Error! Bookmark not defined

1.1.1 Nho giáo và vị trí đạo hiếu trong đạo đức Nho giáo Error! Bookmark

not defined

1.1.3 Đạo hiếu trong Nho giáo Việt Nam Error! Bookmark not defined

1.2 Giáo dục đạo đức gia đình Error! Bookmark not defined

1.2.1 Khái niệm gia đình, đạo đức gia đình và giáo dục đạo đức gia đình

Error! Bookmark not defined

1.2.2 Vị trí, nội dung giáo dục đạo đức gia đình Error! Bookmark not

defined

1.2.3 Chủ thể và phương pháp giáo dục đạo đức gia đình Error! Bookmark

not defined

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC GIA ĐÌNH VIỆT NAM HIỆN NAY VÀ Ý NGHĨA ĐẠO HIẾU VỚI GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC Error! Bookmark not defined

GIA ĐÌNH Ở NƯỚC TA Error! Bookmark not defined

2.1 Thư ̣c tra ̣ng giáo du ̣c đa ̣o đức gia đình Viê ̣t Nam hiện nay Error! Bookmark not defined

2.1.1 Như ̃ng thành tựu đạt được Error! Bookmark not defined 2.1.2 Như ̃ng hạn chế Error! Bookmark not defined

2.2 Ý nghĩa đạo hiếu trong giáo dục đạo đức gia đi ̀nh ở nước ta hiê ̣n nay Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trước xu thế toàn cầu hoá và hội nhập ngày một sâu rộng về mọi mặt, mỗi dân tộc đều đứng trước đòi hỏi tất yếu khách quan, đó là vừa phải hòa mình vào dòng chảy chung của nhân loại, vừa phải khẳng định các giá trị riêng có của dân tộc mình Đóng vai trò làm nền tảng văn hóa của mỗi dân tộc, giá trị văn hóa truyền thống luôn là hệ chuẩn nhận diện sức sống và tương lai phát triển cho chính dân tộc

ấy Do đó, việc nghiên cứu lý luận nhằm tiếp tục làm rõ vai trò của các giá trị truyền thống với tư cách hình thành nên bản sắc văn hóa là điều cần thiết và có ý nghĩa đối với đất nước ta hiện nay

Trong các giá trị văn hóa tinh thần ở phương Đông, Nho giáo đang nhận được sự quan tâm ngày càng nhiều vì sự đóng góp của nó vào sự hình thành các giá trị đó trong thời kỳ lịch sử lâu dài Chính những thành công của một số nước trong khu vực chịu ảnh hưởng của Nho giáo là minh chứng rõ nhất Trong lịch sử phát triển của Nho giáo, cho dù quan niệm của các nhà nho mỗi thời kỳ có khác nhau, song họ đều thống nhất với nhau một điểm là đề cao đa ̣o hiếu của con người, coi đó

là một trong những tư tưởng cốt lõi, là nội dung chủ yếu bao trùm và xuyên suốt học thuyết Nho giáo Vấn đề căn bản hiện nay là phải khai thác cái gì trong đạo hiếu cũng như hệ tư tưởng Nho giáo và vận dụng nó ra sao vào hoàn cản thực tiễn nước

ta cho phù hợp với xu thế hội nhập và toàn cầu hóa Không những thế, yêu cầu này

còn xuất phát từ điều kiện thực tiễn ở Việt Nam vì mục đích xây dựng xã hội mới, con người mới thời kì hội nhập

Gia đình Việt Nam hiện nay, vốn là nơi duy trì các giá trị đạo đức truyền thống, nhưng lại đang đứng trước thách thức, sự tấn công của những quan niệm tư tưởng mới, lối sống mới Mặt trái của cơ chế thị trường đang hàng ngày hàng giờ làm suy thoái đạo đức của một bộ phận trong xã hội Thực tế cho thấy rằng, trong đời sống xã hội đã có những biểu hiện coi nhẹ những giá trị truyền thống, chạy theo thị hiếu không lành mạnh: Tệ sùng bái văn hóa ngoa ̣i lai , coi thường những giá trị văn hóa dân tộc, chạy theo lối sống thực dụng, chủ nghĩa cá nhân, vị kỷ… đang gây hại đến thuần phong mỹ tục của dân tộc Không ít trường hợp vì đồng tiền mà chà đạp lên tình nghĩa gia đình, vợ chồng, cha con, anh em Trong khi đó , tình trạng giáo dục đạo đức gia đình bị buông lỏng, thâ ̣m chí là xem nhe ̣; thái độ và hành vi đối xử của con cái đối với cha mẹ đang diễn ra một cách tuỳ tiện và trái với đạo đức

Để thực hiện nhiệm vụ bảo tồn và phát huy giá trị đạo đức truyền thống của gia đình Việt Nam cần nghiên cứu nội dung đa ̣o hiếu trong Nho giáo và ý nghĩa của

nó đối với giáo dục đạo đức gia đình ở Việt Nam hiê ̣n nay để phát huy những giá trị của đa ̣o hiếu trong Nho giáo và ý nghĩa của nó đối với giáo du ̣c đạo đức gia đình ở Việt Nam hiê ̣n nay nhằm xây dựng đạo đức gia đình Việt Nam trong thời đại mới, xây dựng gia đình bình đẳng, tiến bộ, ấm no; đẩy lùi những biểu hiện tiêu cực, xuống cấp của đạo đức gia đình là một việc làm cần thiết và có ý nghĩa quan trọng trong giai đoạn hiện nay

Xuất phát từ những cơ sở lý luận và thực tiễn trên, học viên chọn đề tài :

“Đạo hiếu trong Nho giáo và ý nghĩa của nó đối với giáo dục đạo đức gia đình ở Viê ̣t Nam hiê ̣n nay” cho luận văn thạc sỹ triết học với mong muốn được đóng góp

phần nhỏ bé của mình vào việc làm rõ và sâu sắc hơn nội dung đạo hiếu của Nho giáo cũng như công tác xây dựng gia đình Việt Nam nói riêng và cuộc xây dựng và phát triển đất nước nói chung trong điều kiện hiện nay

2 Tổng quan ti ̀nh hình nghiên cƣ́u đề tài

Nho giáo là học thuyết ra đời từ thời kỳ cổ đại ở Trung Quốc Sự tồn tại, hưng vong và những nội dung cơ bản của Nho giáo đã nhận được sự quan tâm rộng khắp của giới nghiên cứu ở Trung Quốc, Việt Nam và nhiều quốc gia trên thế giới Các công trình nghiên cứu về Nho giáo trong những năm gần đây ngày càng tăng lên Nho giáo với tư cách là học học thuyết chính trị, đạo đức, vì vậy bản thân nó luôn mang trong mình tính đa nghĩa ở mỗi một vai trò mà không có sự tách biệt hoàn toàn Nghiên cứu về đạo đức Nho giáo nói chung vì thế cũng không tách bạch một cách siêu hình với việc nghiên cứu các nội dung khác của Nho giáo Trong tính thống nhất tương đối đó, vấn đề đạo đức của Nho giáo nói chung và đạo hiếu của Nho giáo nói riêng đã được khai thác ở những tầng bậc khác nhau

Hiê ̣n nay , đề tài giáo dục đạo đức gia đình đang trở thành vấn đề thời sự nóng bỏng ở Viê ̣t Nam, mô ̣t quốc gia vốn có truyền thống đề cao vai trò gia đình trong sự hình thành nhân cách con người và phát triển xã hội Có thể thấy, chưa bao giờ vấn đề này lại thu hút sự nghiên cứu của giới chuyên môn cũng như các ngành chức năng như giai đoa ̣n hiê ̣n nay Xu thế toàn cầu hoá đang tạo ra nhiều cơ hội chưa từng thấy cho các gia đình phát triển thì đồng thời cũng đặt ra nhiều thách thức, các loại hình gia đình đang đứng trước nguy cơ bị đồng hoá, làm suy kiệt những hệ thống giá trị và chuẩn mực đạo đức truyền thống gia đình Chính vì vậy, vấn đề củng cố, phát triển gia đình đã và đang trở thành mối quan tâm chung của toàn xã hội Vì vậy, vấn đề này đã được một số nhà nghiên cứu về Nho giáo đề cập đến qua mô ̣t số công trình nghiên cứu như:

Bàn về đạo đức Nho giáo, tác giả Quang Đạm trong tác phẩm Nho giáo xưa

và nay khẳng định: “Khổng Khâu và các đồ đệ trực tiếp hoặc gián tiếp của “Phu Tử” dành công phu nhiều nhất vào sự giảng dạy, trau dồi các đức hiếu đễ, đức nhân

và đức lễ Đi từ đáy tháp lên tới đỉnh tháp, chúng ta sẽ cố gắng một mặt tìm hiểu chung tất cả các đức trên đây, mặt khác tập trung sự chú ý nhiều hơn vào hiếu đễ, nhân và lễ…Nếu ta coi đức nhân là đức lớn tập trung tinh túy của tất cả các đức khác, thì chúng ta có thể kết luận rằng, Khổng giáo coi hiếu đễ là gốc của tất cả mọi đức nói chung… Hiếu đễ không phải chỉ là đức tốt của người làm con làm em mà

còn luyện cho con người trở thành hữu đạo, hữu đức trong nước trong thiên hạ nữa” [13, tr.130] Nhà nghiên cứu Quang Đạm đã từ nhiều luận điểm trong Ngũ Kinh, Tứ Thư…và nhiều tài liệu diễn giải của những danh Nho về sau để nêu lên mấy nguyên

lý lớn nhất của chữ hiếu: Sự thân và thủ thân gắn liền với nhau; suốt đời thiện kế, thiện thuật; dương danh hiển thân, cách báo hiếu tốt nhất [13, tr.178]

Đi sâu khai thác đạo hiếu ở cấp độ sâu hơn phải kể đến tác phẩm “Chữ hiếu trong nền văn hoá Trung Hoa” của tác giả Tiêu Quần Trung Với bốn chương, tác giả đã đề cập tới khởi nguồn, diễn biến, ý nghĩa của đạo hiếu và bước đầu nêu lên những suy nghĩ về lịch sử của hiếu đạo với các giá trị đương đại Theo ông, từ Khổng Tử đến Hiếu Kinh là hoàn thành lý luận hiếu đạo của Nho gia Về sau, nhà Hán dùng hiếu để trị thiên hạ, còn văn hóa hiếu đạo thời Ngụy, Tấn, Tùy, Đường là loại suy tôn và biến dị Tác giả cũng đưa ra nhận định về đỉnh cao ngu hiếu thời Tống, Nguyên, Minh, Thanh Trên cơ sở đó, Tiêu Quần Trung đã nghiên cứu mối quan hệ giữa hiếu đạo và việc báo hiếu, ông không chỉ nêu ra tác dụng lịch sử của hiếu đạo mà còn khẳng định giá trị hiếu đạo trong quan hệ gia đình, xã hội, quốc gia

và dân tộc Ông khẳng định: “Hiếu đạo trong xã hội cổ đại Trung Quốc đã phát huy tác dụng lịch sử của nó chủ yếu là tác dụng làm ổn định, hòa mục gia đình và duy trì

ổn định xã hội Hiếu đạo là một cử chỉ thân tình tự nhiên, song cũng lại là công cụ giáo dục nghĩa vụ con người Hiếu đạo không trực tiếp thúc đẩy phát triển kinh tế

xã hội, song nó có tác dụng làm cho gia đình và xã hội ổn định, như vậy là đã gián tiếp làm cho xã hội phát triển” 88, tr.373

Nhìn chung, những nhìn nhận và đánh giá của tác giả Tiêu Quần Trung là khá sâu sắc Tuy nhiên, có thể do nghiên cứu từ góc độ và phương pháp tổng hợp của văn hóa nên tính chất tổng hợp lý tính trừu tượng mang tính triết học trong tác phẩm còn mờ nhạt và chưa có sự phân tích về cơ sở tồn tại xã hội, cái mà trên đó văn hóa hiếu đạo nảy sinh và phản ánh Cho nên, tuy diện mạo của đạo hiếu trong nền văn hóa Trung Hoa thì đã được phác họa song lý do cơ bản để nó nảy sinh, tồn tại và biến dịch trong quá trình vận động thì chưa được đề cập

Phan Đại Doãn trong tác phẩm “Một số vấn đề về Nho giáo Việt Nam” đã phân tích: “Ở Việt Nam, trên nền tảng Đông - Nam Á, gia đình nhỏ lấy vợ chồng làm mặt ngang bằng, bình đẳng là chính, khi tiếp nhận luân lý Nho giáo đương nhiên phải chuyển đổi, đó là quan niệm hiếu gắn liền với nghĩa Hiếu vốn là tinh thần, là nội dung của đạo đức gia đình truyền thống Việt Nam được hình thành từ rất xa xưa trong phong tục tín ngưỡng như “thờ cúng tổ tiên”, “trọng lão” nhưng về sau lại được giáo lý Nho giáo khẳng định thêm sâu sắc, chi tiết và thể chế hóa thành luân lý xã hội Các nhà nước dưới thời Lê - Nguyễn đều lấy hiếu để củng cố gia đình… lấy hiếu làm chuẩn mực cho các giá trị xã hội, làm tiêu chuẩn để rèn luyện nhân cách, lấy hiếu để ràng buộc con người với con người, bề dưới với bề trên và đặc biệt được pháp luật hóa, chính sách hóa” [11, tr.144] Tác giả Phan Đại Doãn đã nhận định về vấn đề nhà nước, pháp luật hoá những quan niệm hiếu nghĩa để rút ra những nội dung cơ bản của đạo hiếu ở Việt Nam Đồng thời ông khẳng định: “Hiếu

là nhân cách con người, là gốc của nhân luân, là một giá trị xã hội cao quý, là quan

hệ đứng dọc trong gia đình và dòng họ, có ý nghĩa quan trọng nhất trong các nguyên tắc ứng xử gia đình Đạo hiếu thể hiện trước hết ở việc con cháu phải nuôi dưỡng ông bà cha mẹ Đây là yêu cầu tối thiểu đối với mỗi thành viên trong gia đình.” [11, tr.156] Không những thế, theo Phan Đại Doãn: “Hiếu không dừng ở đạo đức, mà xa hơn còn là phạm trù tín ngưỡng, một tín ngưỡng thế tục, hiếu còn là điều luật xã hội mọi người phải tuân thủ.” [11, tr.175]

Quan điểm của Phan Đại Doãn thể hiện trong tác phẩm khá sâu sắc và mang tính gợi mở cao Vấn đề các triều đại đều có ý thức sử dụng pháp luật để pháp lý hóa tư tưởng hiếu hay tông pháp hóa gia đình và dòng họ là một thực tế lịch sử Nhưng sự tông pháp hóa đó ảnh hưởng đến tư duy, hành động và việc hình thành nhân cách con người Việt Nam như thế nào cần có sự luận giải rõ hơn nữa

Trần Nguyên Việt với bài viết “Đạo hiếu Việt Nam qua cái nhìn lịch đại” đã luận giải khái niệm hiếu, quan điểm hiếu đạo theo tiến trình phát triển lịch sử tư tưởng Việt Nam Trần Nguyên Việt cho rằng: “Tinh thần trung hiếu thời Trần đã để lại cho các triều đại phong kiến Việt Nam về sau một bài học sâu sắc mà triều đại

nào không biết phát huy nó đều gặp phải khó khăn trong việc điều hành đất nước và đặc biệt, không thể thắng được kẻ thù xâm lược” 94, tr.36 và chủ trương “lấy hiếu trị thiên hạ” (Minh Mệnh chính yếu) đã làm cho đạo hiếu trở thành cái chủ đạo trong lối sống của nhiều gia đình cũng như chuẩn mực đạo đức trong văn hóa ứng

xử xã hội mang tính luân lý người Việt” 94, tr.41…Trên cơ sở đó, Trần Nguyên Việt rút ra một số đặc điểm trong đạo hiếu Việt Nam: Đạo hiếu thiên về hoạt động thực tiễn hơn là lập thuyết; đạo hiếu Việt Nam chịu ảnh hưởng của nhiều học thuyết triết học, chính trị - đạo đức, tôn giáo và các yếu tố bản địa; thừa nhận đạo hiếu như một lẽ tự nhiên, người Việt Nam chấp nhận và tuân thủ việc luật pháp hóa các hành

vi đạo đức, coi những quy phạm đạo hiếu đã được luật pháp hóa ấy như những chuẩn mực đạo đức để điều chỉnh, định hướng hành vi đạo đức của mình

Tuy Trần Nguyên Việt đã rút ra những đặc điểm của đạo hiếu Việt Nam nhưng trong khuôn khổ phạm vi nghiên cứu hẹp, ông chưa có điều kiện để đề cập

và khai thác sâu các khía cạnh như: Bổn phận, trách nhiệm của người làm con Cho nên, nếu dùng hệ chuẩn của kinh điển Nho giáo để soi dẫn tiến trình biến đổi của đạo hiếu theo lịch đại có thể đem lại cách đánh giá vừa toàn diện vừa mang tính lịch sử cụ thể

Ngoài ra còn một số bài viết và luận văn, luận án nghiên cứu khá công phu, chẳng hạn: “Vấn đề con người trong Nho học sơ kỳ” của Nguyễn Tài Thư; “Ảnh hưởng của Nho giáo đối với chủ nghĩa yêu nước Việt Nam truyền thống” của Trần Thị Hồng Thúy; “Từ đạo hiếu truyền thống, nghĩ về đạo hiếu ngày nay” của Nguyễn Thị Thọ, Tạp chí Triết học số 6 năm 2007; “Một số suy nghĩ về đặc điểm của Nho giáo ở Việt Nam” của Nguyễn Hùng Hậu, Tạp chí Triết học, số 5 năm 1998; “Tìm hiểu tư tưởng đức trị trong Nho giáo” của Nguyễn Thế Kiệt, Tạp chí Nghiên cứu lý luận, số 10 năm 1999 Các công trình nghiên cứu về đạo đức Nho giáo nói chung và đạo hiếu của Nho giáo nói riêng đã khai thác vấn đề ở nhiều chiều cạnh khác nhau và đã đạt được những kết quả nhất định Trong khi cơ sở xã hội để tồn tại của Nho giáo đã lùi vào quá khứ nhưng sức sống và sự ảnh hưởng của

theo trào lưu trước đây gắn với toàn bộ tội trạng của xã hội phong kiến thì các nhà nghiên cứu chú trọng vào khuynh hướng khai thác những giá trị của đạo đức Nho giáo, những giá trị có thể tích hợp được với hệ giá trị hiện đại trên quan điểm khách quan, toàn diện và thực tiễn Chính khuynh hướng này khẳng định việc cần thiết phải kế thừa và phát huy các giá trị của Nho giáo nói chung, đạo hiếu của Nho giáo nói riêng Tuy nhiên, do phạm vi nghiên cứu, góc tiếp cận và nhiều yếu tố khác nên những phân tích, luận giải trên bình diện triết học về vấn đề này còn ít và đôi khi bị che lấp nhiều bởi bình diện lịch sử, văn học Mặc dù vậy, việc nghiên cứu đạo hiếu trong Nho giáo và ý nghĩa của nó đối với giáo dục đạo đức gia đình ở Việt Nam hiện nay thì chưa có công trình nghiên cứu nào đề cập một cách có hệ thống

Tóm lại, trong các công trình có liên quan trực tiếp và gián tiếp, đạo hiếu của Nho giáo đã được nghiên cứu ở các tầng bậc khác nhau Mối liên hệ giữa đạo hiếu của Nho giáo đối với việc giáo dục đạo đức con người cũng đã được đề cập song chỉ dừng lại ở những gợi mở khoa học, những tiếp cận ban đầu hoặc tư tưởng phái sinh trong tổng thể một vấn đề lớn Trên cơ sở kế thừa có chọn lọc thành tựu nghiên cứu của các nhà nghiên cứu đi trước, luận văn tập trung khai thác trên bình diện triết học một cách hệ thống, chi tiết vấn đề “Đạo hiếu trong Nho giáo và ý nghĩa của

nó đối với giáo dục đạo đức gia đình ở Việt Nam hiện nay”

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài:

Nghiên cứu nội dung đa ̣o hiếu trong Nho giáo và đánh giá ý nghĩa của nó đối với giáo du ̣c đạo đức gia đình ở Viê ̣t Nam hiện nay để xây dựng gia đình Viê ̣t Nam ngày càng tiến bộ, hạnh phúc

Nhiê ̣m vu ̣ nghiên cứu của đề tài:

Để đạt được mục đích trên, luận văn tập trung giải quyết hai nhiệm vụ sau:

Làm sáng tỏ nội dung đạo hiếu trong Nho giáo, giáo dục đạo đức gia đình , vị trí đạo hiếu trong đạo đức Nho giáo

Phân tích thực tra ̣ng giáo du ̣c đa ̣o đức gia đình Viê ̣t Nam hiện nay và ý nghĩa của đa ̣o hiếu trong Nho giáo đến giáo dục đạo đức gia đình ở Việt Nam hiện nay