Chủ đề cuộc sống hưởng lạc trong sáng tác của nguyễn tuân trước cách mạng tháng tám năm 1945

Với bảy mươi bảy năm tuổi đời và hơn năm mươi năm tuổi nghề, Nguyễn Tuân đã để lại cho văn học hiện đại Việt Nam nói riêng và nền văn học nước nhà nói chung một sự nghiệp đồ sộ, phong ph

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHẠM THỊ TÌNH

CHỦ ĐỀ CUỘC SỐNG HƯỞNG LẠC TRONG SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN TUÂN TRƯỚC CÁCH MẠNG THÁNG TÁM NĂM 1945

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Hà Nội - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHẠM THỊ TÌNH

CHỦ ĐỀ CUỘC SỐNG HƯỞNG LẠC TRONG SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN TUÂN TRƯỚC CÁCH MẠNG THÁNG TÁM NĂM 1945

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Hà Văn Đức

Hà Nội - 2016

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài: 1

2 Lịch sử vấn đề: 3

3 Đối tượng, phạm vi và mục đích nghiên cứu: 11

4 Phương pháp nghiên cứu: 11

5 Cấu trúc của Luận văn: 12

NỘI DUNG 13

Chương 1 HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC VÀ QUAN ĐIỂM NGHỆ THUẬT CỦA NGUYỄN TUÂN TRƯỚC CÁCH MẠNG THÁNG TÁM 13

1.1 Đôi nét về con người Nguyễn Tuân 13

1.1.1 Tiểu sử 13

1.1.2 Con người 16

1.2 Sự nghiệp 19

1.2.1 Trước Cách mạng tháng Tám: 19

1.2.2 Sau Cách mạng tháng Tám 22

1.3 Quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Tuân 24

1.3.1 Giới thuyết chung về quan niệm nghệ thuật về con người 24

1.3.2 Quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Tuân 27

Chương 2 CHỦ ĐỀ CUỘC SỐNG HƯỞNG TRONG SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN TUÂN TRƯỚC CÁCH MẠNG THÁNG TÁM NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG 36

2.1 Một cái tôi cô đơn, bế tắc, bất lực trước cuộc đời 36

2.2 Một cái tôi nổi loạn, phá phách đi tìm con đường giải thoát trong cuộc sống hưởng lạc 46

2.3 Một cái tôi luôn khao khát thế giới tinh khiết, thanh cao 63

Chương 3 CHỦ ĐỀ CUỘC SỐNG HƯỞNG LẠC TRONG SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN TUÂN TRƯỚC CÁCH MẠNH THÁNG TÁM NHÌN

TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT 73

3.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 73

3.1.1 Khắc họa ngoại hình nhân vật 73

3.1.2 Khắc họa nội tâm nhân vật 77

3.1.3 Khắc họa hành động nhân vật 80

3.2 Giọng điệu 83

3.2.1 Giọng điệu khinh bạc 83

3.2.2 Giọng điệu buồn thảm 90

3.3 Sử dụng hình ảnh biểu tượng sự vật 93

3.4 Ngôn ngữ 97

KẾT LUẬN 106

TÀI LIỆU THAM KHẢO 109

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài:

Nguyễn Tuân là một tài năng lớn, một ngôi sao sáng trên bầu trời văn học dân tộc Ông là một trong số không nhiều nhà văn đạt được những thành tựu nổi bật trong cả hai giai đoạn trước và sau cách mạng tháng Tám, được nhiều nhà nghiên cứu, phê bình không chỉ trong và ngoài nước đánh giá cao

Ông được xem như “hòn đá tảng” [34, tr 546] trong “cái nền còn mới mẻ

của văn xuôi tiếng Việt ta” [34, tr 546] Trong suốt chặng đường dài hơn năm

mươi năm cầm bút cùng với tinh thần lao động nghệ thuật nghiêm túc, bền bỉ

và hết mình, Nguyễn Tuân đã khẳng định được một phong cách nghệ thuật độc đáo, tài hoa và uyên bác, không thể nhầm lẫn với bất kỳ một nhà văn nào khác được Với bảy mươi bảy năm tuổi đời và hơn năm mươi năm tuổi nghề, Nguyễn Tuân đã để lại cho văn học hiện đại Việt Nam nói riêng và nền văn học nước nhà nói chung một sự nghiệp đồ sộ, phong phú, đa dạng trên nhiều thể loại như: truyện ngắn, tiểu thuyết, phóng sự, tùy bút, kịch, phê bình văn học, … Ở mỗi thể loại, mỗi tác phẩm của ông, chúng ta lại tìm thấy những điều lý thú, những dấu ấn đặc biệt riêng Ông còn là một tác giả tiêu biểu được lựa chọn giảng dạy trong chương trình phổ thông và đại học

Nguyễn Tuân là một con người rất đặc biệt, đặc biệt không chỉ thể hiện trong đời sống sinh hoạt hàng ngày mà còn đặc biệt ngay cả trong sáng tác của mình Là nhà văn của quan điểm duy mỹ, nghệ thuật vị nghệ thuật, cả cuộc đời Nguyễn Tuân luôn khát khao đi tìm cái đẹp và làm cho cái đẹp được tỏa sáng rực rỡ Nguyễn Tuân đến với văn học với một phong cách cũng rất đặc biệt trong một cái xã hội phức tạp của một người dân thuộc địa mà ông

gọi là “ối a ba phèng” Ông đã mang vào trong sáng tác của mình là hơi thở của một cái “tôi” “ngông” đối lập với xã hội kim tiền ô trọc, là khác đời,

khác người thậm chí là lập dị với xung quanh, không để cho ai bắt chước

được giống mình: “Là người lỗi lạc, sống một cách rất đặc biệt, không giống

ai và không cho ai bắt chước được mình, chết là mang cả cái bản chính đi chứ không để lại một bản sao nguyên cảo nào” [56, tr 49]

Nguyễn Tuân là một nhà văn lớn đồng thời cũng là “một hiện tượng

văn học phức tạp, nhất là trước cách mạng tháng Tám” [26, tr 25] Và để

hiểu các tác phẩm của ông không phải là một điều đơn giản mà theo như Vũ

Ngọc Phan thì “chỉ những người ưa suy xét đọc Nguyễn Tuân mới thấy thú vị,

vì văn Nguyễn Tuân không phải thứ văn để người nông nổi thưởng thức” [34,

tr 52] Có thể do chính những điều này mà tác phẩm của Nguyễn Tuân có sức hút lớn lao đối với độc giả Việc đọc và tìm hiểu tác phẩm của ông sẽ mang tới cho người đọc một kho tri thức phong phú trên nhiều phương diện của đời sống từ đó mà tâm hồn được mở rộng hơn, sâu sắc hơn

Chủ đề cuộc sống hưởng lạc là một trong những chủ đề quan trọng trong sáng tác của Nguyễn Tuân trước Cách mạng tháng Tám Với chủ đề này, nhà văn đã chọn cho mình một lối đi riêng khác biệt Đọc những sáng tác thuộc chủ đề này, người đọc thêm yêu mến một Nguyễn Tuân luôn chân thành, luôn muốn sám hối, luôn muốn được làm lại cuộc đời trong những ngày tháng sa ngã Bởi trong con người đó là cái Tâm luôn day dứt, là Thiên lương trong sạch chống trả lại xã hội trưởng giả và những con người phàm tục ngoài đời kia

Mặc dù đã có khá nhiều bài viết và những nhận định khái quát về chủ

đề cuộc sống hưởng lạc trong sáng tác của Nguyễn Tuân trước Cách mạng tháng Tám 1945 Tuy nhiên đó chỉ là những bài viết đơn lẻ, chưa thành hệ thống và chưa thực sự chuyên sâu nghiên cứu về đề tài Riêng đối với bản thân từ khi còn học trong trường phổ thông, tôi đã rất yêu thích các tác phẩm của Nguyễn Tuân Tôi xin phép góp chút năng lực nhỏ bé của mình vào việc

đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu chủ đề cuộc sống hưởng lạc trong sáng tác của Nguyễn Tuân trước Cách mạng tháng Tám 1945 để làm rõ hơn phong cách một cây đại thụ của văn học hiện đại Việt Nam

2 Lịch sử vấn đề:

Ngay từ khi mới xuất hiện trên văn đàn, Nguyễn Tuân đã là một cây bút hấp dẫn, thu hút được sự chú ý của độc giả cũng như giới nghiên cứu phê bình Cho đến tận hôm nay và có thể mai sau nữa, tác phẩm của Nguyễn Tuân vẫn là niềm say mê khám phá, nguồn cảm hứng vô tận của các thế hệ yêu văn chương Đã có rất nhiều công trình đi sâu nghiên cứu về cuộc đời, con người

và tác phẩm của Nguyễn Tuân trong những thời kỳ lịch sử khác nhau

Trước Cách mạng tháng Tám 1945:

Nhà văn Thạch Lam là người đầu tiên có công trong việc khám phá và phát hiện ra những nét độc đáo trong sáng tác và tài năng của Nguyễn Tuân Sau khi đọc tác phẩm của Nguyễn Tuân, Thạch Lam không khỏi vui mừng ông đã viết luôn những cảm nghĩ và nhận xét hết sức tinh tế của mình thông

qua bài Đọc Vang bóng một thời viết năm 1940, đăng trên báo Ngày nay số

212, ngày 15 Juin 1940: “Trong cái vội vàng cẩu thả của những tác phẩm

xuất bản gần đây, những tác phẩm hạ thấp văn chương xuống mực giá trị của

sự đua đòi, người ta lấy làm vui sướng khi thấy một nhà văn kính trọng và yêu mến cái đẹp, coi công việc sáng tạo là công việc quý báu và thiêng liêng”

Cuối bài viết nhà văn khẳng định chắc chắn về một sự nghiệp văn học tươi

sáng của Nguyễn Tuân: “Nguyễn Tuân là nhà văn có tài năng đặc biệt, một

nghệ sĩ có lương tâm, ở đó chúng ta đặt những hy vọng tốt đẹp nhất về sự nghiệp”

Đặc biệt trong giai đoạn này không thể không nhắc tới đó là bài viết

của nhà văn Vũ Ngọc Phan trong cuốn Nhà văn hiện đại Với những sáng tác

của Nguyễn Tuân trước Cách mạng tháng Tám, Vũ Ngọc Phan đã đánh giá

như sau“Ông là một nhà văn đứng hẳn ra một trường phái riêng, cả về văn

lẫn tư tưởng”[47, tr 415], người ta phải chú ý đến ông bởi “lối hành văn đặc biệt” [47, tr 415] hoàn toàn Việt Nam, rồi “những ý kiến cùng tư tưởng phô diễn bằng những giọng tài hoa, sâu cay và khinh bạc, lúc thì đầy nghệ thuật,

lúc thì bừa bãi, lôi thôi, như một bức phác họa, nhưng bao giờ nó cũng cho người ta thấy một trạng thái của tâm hồn” [47, tr 415] Ở mỗi đề tài lớn

trong sáng tác của Nguyễn Tuân trước Cách mạng tháng Tám, Vũ Ngọc Phan

đã đưa ra những nhận xét sắc sảo, toàn diện Với Vang bóng một thời, Vũ Ngọc Phan cho rằng đây là “một văn phẩm gần tới sự toàn thiện toàn mỹ” [47, tr 415] Đọc Vang bóng một thời người ta có cảm tưởng gần giống những cảm tưởng khi ngắm “một bức họa cổ” [47, tr 416] vô cùng quý giá

và “cái quý giá ấy sẽ còn tăng lên nữa với thời gian như một thứ đồ cổ” [47,

tr 416] Với các tác phẩm Chiếc lư đồng mắt cua, Tàn đèn dầu lạc và Ngọn

đèn dầu lạc tiêu biểu cho đề tài về cuộc sống hưởng lạc, Vũ Ngọc Phan nhận

xét đó là “những quyển mà thói khinh bạc của ông bộc lộ rõ ràng, gần như

những “lời thú tội” [47, tr 434] Chiếc lư đồng mắt cua là “một tập tùy bút hay một tập về hồi ức về một quãng đời của tác giả, đều được cả” [47, tr

435] Vũ Ngọc Phan tin tưởng rằng:“Một ngày không xa, khi mà văn chương

Việt Nam được người Việt Nam ham chuộng hơn bây giờ, tôi dám chắc những văn phẩm của Nguyễn Tuân sẽ có một địa vị xứng đáng hơn nữa” [47, tr

439] Niềm tin tưởng đó quả là không sai, ngày nay người ta vẫn tìm đọc và đọc rất nhiều tác phẩm của Nguyễn Tuân – “một nhà văn đặc Việt Nam” [47,

tr 439]

Sau Cách mạng tháng Tám 1945 đến năm 1975:

Cách mạng tháng Tám thành công, Nguyễn Tuân hăng hái nhập cuộc

và tham gia kháng chiến, rất nhiều tác phẩm được ra đời từ đây như: Chùa

đàn, Đường vui, Tình chiến dịch, … Giai đoạn này cũng có hàng loạt những

bài viết về Nguyễn Tuân khen có chê có, bài viết đánh giá về tác phẩm có, bài viết nhận xét về con người cũng có Qua hồi ức của Nguyễn Vỹ, Nguyễn

Tuân hiện lên hóm hỉnh dễ mến với bài viết “Nguyễn Tuân gàn hay chú mày

gàn” Còn đối với Vũ Bằng, nhà văn gọi Nguyễn Tuân là “đứa con nuông của Thiên thần và Ác quỷ” [15, tr.293], trong con người Nguyễn cái tài và cái

tật luôn đồng hành song song, con người đó cũng thật phức tạp với nhiều mặt của đối lập mâu thuẫn

Đánh giá về Nguyễn Tuân trong cuốn sách Mười khuôn mặt văn nghệ,

Tạ Tỵ đã viết: “Nguyễn Tuân là một trong những khuôn mặt lớn của nền văn

học nghệ thuật Việt Nam ở trước và trong cuộc chiến”[59, tr 51]; “Nguyễn Tuân đứng sững trước mặt chúng ta với một vóc dáng kiêu kỳ, với từng ngón tài hoa, với đôi cánh chập chờn bay lượn trên đỉnh cao nghệ thuật” [59, tr

51] và cuối cùng ông gọi Nguyễn Tuân là “một văn tài lỗi lạc”

Viết về Nguyễn Tuân trong giai đoạn này cũng phải kể đến Trương Chính Trương Chính quan tâm nhiều đến phong cách Nguyễn Tuân và ông

đã có khá nhiều bài viết phê bình về các sáng tác của Nguyễn Tuân có thể kể

tới như: Tùy bút kháng chiến – tùy bút kháng chiến – hòa bình, đăng trên báo

Văn nghệ số 5 (7-5-1957); Đọc sông Đà của Nguyễn Tuân, đăng trên Tạp chí Văn nghệ số 10- 1960, Nguyễn Tuân và Vang bóng một thời (1989), … Qua

các tác phẩm của Nguyễn Tuân, Trương Chính thấy “hiện lên hình ảnh một

con người tài hoa, nhiều tình cảm, kinh lịch nhiều, sống kỹ lưỡng, sống rộng rãi, không bao giờ chịu gò bó vào một khuôn khổ nào nhất định Con người

ấy rất có ý thức về khả năng của mình và luôn khao khát sống được một cuộc đời thật đầy đủ Nhưng trong xã hội cũ, một người như thế không thể tìm được một chỗ đặt chân Thành ra, ông phải sống héo hắt, chật hẹp, rồi đâm

ra khinh bạc với đời Mà đã khinh bạc thì không còn căm phẫn sâu sắc được nữa Khinh bạc là con đường đi đến thoát ly, thoát ly vào một thứ cá nhân chủ nghĩa tột bực” [34, tr 54] Nói về đề tài cuộc sống hưởng lạc thì Trương

Chính có cái nhìn cảm thông chân thành với Nguyễn Tuân: “Nói cho đúng,

người ta không thể trách Nguyễn Tuân sao không biết tìm một lý tưởng nào khác là lý tưởng “phóng túng hình hài” Xã hội mục nát, không phải là một cái cớ để mình chìm đắm vào một thứ cá nhân chủ nghĩa ích kỷ và một thứ hành lạc chủ nghĩa quá quắt làm cho xã hội càng mục nát thêm Nhưng, đọc

Nguyễn Tuân, ta cũng đồng thời không thể không nhận thấy rằng chính hoàn cảnh xã hội đó đã biến một người vốn yêu đời như Nguyễn Tuân thành một kẻ muốn tự hủy hoại mình như thế” [34, tr 54-55]

Đầu năm 1957, Nguyễn Tuân viết bài tuỳ bút Phở đăng trên tuần báo

Văn Bài viết đã gây ra nhiều phản ứng khác nhau trong giới văn nghệ sĩ Thế

Toàn trong bài Tuần báo văn và con người thời đại in trong tạp chí Học tập

số 7 (7/1957), với cái nhìn hẹp hòi, ông cho rằng: “Nhìn lại một số lớn thơ

văn trên tuần báo Văn, chúng ta không khỏi ngạc nhiên, vì con người được miêu tả trong đó rất xa lạ với chúng ta Con người trong thời đại chúng ta không phải là con người xa lánh cuộc sống, ngồi một góc phố nào đó để phân tích một món ăn (Phở của Nguyễn Tuân) phát hiện ra vấn đề quá “quan trọng” như xương với xẩu, như mũ phở…” [36, tr 27-28] Bác bỏ lại quan

điểm của Thế Toàn là ý kiến của nhiều nhà văn như: Nguyên Hồng, Nguyễn Văn Bổng, Tế Hanh Nguyên Hồng đã chỉ ra được những nét phong cách của

Nguyễn Tuân trong Phở: “Một ngòi bút cách đây 15 năm với Chiếc lư đồng

mắt cua, Nguyễn đã làm người đọc rợn hết cả tâm trí lên vì những ê chề, rã rượi, quằn quại dẫy đạp của một tâm trạng bế tắc trong lòng một chế độ ngột ngạt … giờ tha thiết tin yêu, hết lời ca ngợi hương vị của Tổ quốc: Phở cũng

là những sự việc, cũng là những suy nghĩ, cũng là kiểu nói của Nguyễn nhưng

cả một sự say sưa và niềm tin lấp loáng trên trang giấy “Hương vị phở… lành mạnh hơn” vì “tôi thấy Tổ quốc tôi còn có phở nữa…” [36, tr 28]

Cũng trong năm 1957, nhân Vang bóng một thời được tái bản, Phan Cự

Đệ đã viết liền hai bài đề cập đến tác phẩm này Trong bài thứ nhất có tên

Đọc Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân ký tên Thanh Hiền đăng trên báo Văn nghệ số 31 ngày 6-12-1957, Phan Cự Đệ cho rằng: “Nguyễn Tuân làm cái việc của một người khơi lại đống tro tàn của dĩ vãng, tìm lại những cái đẹp của ngày qua đã một thời vang bóng” Trong bài viết thứ hai Nguyễn Tuân in trong Nhà văn Việt Nam, tập 2 (1945-1975), sau này được in trong

Nguyễn Tuân về tác gia và tác phẩm (Nxb Giáo dục, H.1998) với tiêu đề: Nguyễn Tuân – một phong cách nghệ thuật độc đáo Phan Cự Đệ đã khẳng

định một cách chắc chắn: “Từ sau 1937, trong văn học lãng mạn Việt Nam

xuất hiện một phong cách nghệ thuật hết sức độc đáo: Nguyễn Tuân” [34, tr

103] Nhà nghiên cứu cũng luôn chú ý đối chiếu sự biến đổi của con người và

phong cách nghệ thuật của Nguyễn Tuân: “Giờ đây cái Tôi cá nhân chủ

nghĩa của Nguyễn đã hoà hợp vào cái Ta chung của quần chúng và ngòi bút vốn sắc sảo, bướng bỉnh khi xưa nay đã có thêm nét đôn hậu ấm cúng” [34,

tr.114] Riêng về tác phẩm Chiếc lư đồng mắt cua, nhà nghiên cứu cũng đưa

ra nhận xét đặc điểm nhân vật: “Các nhân vật trong Nguyễn, Chiếc lư đồng

mắt cua, đã có lúc cảm thấy cuộc đời phóng túng hình hài của mình là vô vị, nhạt nhẽo, không tiếc gì mà thay bỏ nó đi” [34, tr 105]

Cách mạng tháng Tám thành công có ý nghĩa lớn lao làm thay đổi con người Nguyễn Tuân hướng ngòi bút của ông nhận đường, tin yêu và đi theo cách mạng Năm 1960, sau chuyến đi thực tế Tây Bắc, Nguyễn Tuân cho ra

đời tập tuỳ bút Sông Đà Tác phẩm ra đời thu hút được nhiều sự chú ý quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, phê bình Nguyên Ngọc trong bài Cảm tưởng

đọc Sông Đà đăng trên báo Văn học số 113 ngày 23-9-1960, đã khẳng định

giá trị đặc sắc của tuỳ bút và coi đây là bước chuyển mới về đề tài Nhà văn

coi Sông Đà là “một cuốn tiểu thuyết viết theo lối riêng… là tác phẩm về non

sông đất nước Tây Bắc Khi nói cảm tưởng về Sông Đà, trước hết tôi muốn chào mừng ở anh Nguyễn Tuân một cách đứng mới, một vị trí mới”

Nguyễn Đăng Mạnh trong bài Con đường đi đến bút ký chống Mỹ, đăng trên Tạp chí văn học số 8 – 1968 đã khẳng định: “Nhân tố tư tưởng cốt yếu

làm nên phần giá trị chân chính của tác phẩm Nguyễn Tuân từ sau Cách mạng đến nay là tình yêu đất nước, tinh thần dân tộc”, và những yếu tố tinh

thần ấy tuy đã biến đổi qua thời gian nhưng “vẫn giữ lại ít nhiều màu sắc

riêng của nó, có mầm mống từ trước Cách mạng” Vì dù sao đi chăng nữa,