Biểu tượng cá trong ca dao dân tộc kinh và một số dân tộc thiểu số vùng núi phía bắc

Các biện pháp nghệ thuật chủ yếu được sử dụng để biểu hiện biểu tượng cá trong ca dao dân tộc Kinh .... Lý do chọn đề tài Trong số các thể loại của văn học dân gian thì ca dao là thể lo

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

TRẦN THỊ MAI PHƯƠNG

BIỂU TƯỢNG CÁ TRONG CA DAO DÂN TỘC KINH VÀ MỘT SỐ DÂN TỘC THIỂU SỐ VÙNG NÚI PHÍA BẮC

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Hà Nội – 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

TRẦN THỊ MAI PHƯƠNG

BIỂU TƯỢNG CÁ TRONG CA DAO DÂN TỘC KINH VÀ MỘT SỐ DÂN TỘC THIỂU SỐ VÙNG NÚI PHÍA BẮC

Chuyên ngành: Văn học dân gian

Mã số : 60.22.01.25

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Người hướng dẫn khoa học: TS Bùi Thị Thiên Thai

Hà Nội – 2014

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin được gửi lời cảm ơn chân thành và lòng biết ơn sâu sắc tới TS Bùi Thị Thiên Thai, người đã dành nhiều thời gian quý báu tận tình chỉ bảo, hướng dẫn tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong Khoa Văn học - Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội đã góp ý tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu đề tài

Trong quá trình học tập và thực hiện đề tài, tôi luôn nhận được sự giúp

đỡ, động viên của bạn bè và những người thân trong gia đình Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 12 năm 2014

Học viên

Trần Thị Mai Phương

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Nội dung, các số liệu, kết quả trong luận văn là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các tài liệu sử dụng tham khảo đã được trích nguồn đầy đủ và chính xác

Xin chân thành cảm ơn!

Tác giả luận văn

Trần Thị Mai Phương

MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU 9

1 Lý do chọn đề tài 9

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 10

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Phạm vi tư liệu và phương pháp nghiên cứuError! Bookmark not defined

5 Những đóng góp của luận văn Error! Bookmark not defined

6 Cấu trúc luận văn Error! Bookmark not defined

Chương 1 BIỂU TƯỢNG CÁ TRONG CA DAO DÂN TỘC KINHError! Bookmark not defined 1.1 Giới thuyết một số khái niệm Error! Bookmark not defined

1.1.1 Khái niệm ca dao, dân ca Error! Bookmark not defined

1.1.2 Khái niệm biểu tượng Error! Bookmark not defined

1.2 Nguồn gốc biểu tượng cá trong ca daoError! Bookmark not defined

1.2.1 Xuất phát từ tín ngưỡng, nghi lễ, phong tục, tập quán người Việt Nam

Error! Bookmark not defined

1.2.2 Xuất phát từ sự quan sát trực tiếp các hiện tượng tự nhiên và đời

sống hàng ngày của nhân dân ta Error! Bookmark not defined

1.3 Vài nét khái quát về dân tộc Kinh Error! Bookmark not defined

1.4 Thống kê tần số xuất hiện và giải mã biểu tượng cá trong ca dao

dân tộc Kinh Error! Bookmark not defined

1.4.1 Thống kê tần số xuất hiện Error! Bookmark not defined

1.4.2 Giải mã biểu tượng cá trong ca dao dân tộc Kinh Error!

Bookmark not defined

1.4.2.1 Cá - ước mơ, khát vọng của con người Error! Bookmark not

defined

1.4.2.2 Cá - người phụ nữ Error! Bookmark not defined

1.4.2.3 Cá - tình yêu, hôn nhân Error! Bookmark not defined

1.5 Các biện pháp nghệ thuật chủ yếu được sử dụng để biểu hiện biểu

tượng cá trong ca dao dân tộc Kinh Error! Bookmark not defined

1.5.1 So sánh Error! Bookmark not defined

1.5.2 Ẩn dụ Error! Bookmark not defined

1.5.3 Hoán dụ Error! Bookmark not defined

1.5.4 Công thức lặp Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined

Chương 2 BIỂU TƯỢNG CÁ TRONG CA DAO MỘT SỐ DÂN TỘC

THIỂU SỐ VÙNG NÚI PHÍA BẮC Error! Bookmark not defined

2.1 Biểu tượng cá trong ca dao dân tộc Tày, NùngError! Bookmark not defined

2.1.1 Vài nét khái quát về dân tộc Tày, Nùng Error! Bookmark not

defined

2.1.2.Thống kê tần số xuất hiện và giải mã biểu tượng cá trong ca dao

dân tộc Tày, Nùng Error! Bookmark not defined

2.2 Biểu tượng cá trong ca dao dân tộc GiáyError! Bookmark not defined

2.2.1 Vài nét khái quát về dân tộc Giáy Error! Bookmark not defined

2.2.2.Thống kê tần số xuất hiện và giải mã biểu tượng cá trong ca dao

dân tộc Giáy Error! Bookmark not defined

2.3 Biểu tượng cá trong ca dao dân tộc TháiError! Bookmark not defined

2.3.1 Vài nét khái quát về dân tộc Thái Error! Bookmark not defined

2.3.2.Thống kê tần số xuất hiện và giải mã biểu tượng cá trong ca dao

dân tộc Thái Error! Bookmark not defined

2.4 Biểu tượng cá trong ca dao dân tộc MườngError! Bookmark not defined

2.4.1 Vài nét khái quát về dân tộc Mường Error! Bookmark not

defined

2.4.2 Thống kê tần số xuất hiện và giải mã biểu tượng cá trong ca dao

dân tộc Mường Error! Bookmark not defined

2.5 Các biện pháp nghệ thuật chủ yếu được sử dụng để biểu hiện biểu

tượng cá trong ca dao các dân tộc Thái, Mường, Giáy, Tày - NùngError! Bookmark not defined

2.5.1 So sánh Error! Bookmark not defined

2.5.2 Ẩn dụ Error! Bookmark not defined

2.5.3 Hoán dụ Error! Bookmark not defined

2.5.4 Công thức lặp Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined

Chương 3 SO SÁNH BIỂU TƯỢNG CÁ TRONG CA DAO DÂN TỘC

KINH VÀ CÁC DÂN TỘC TÀY, NÙNG, GIÁY, THÁI, MƯỜNGError! Bookmark not defined 3.1 Sự tương đồng và khác biệt về nội dungError! Bookmark not defined

3.2 Sự tương đồng và khác biệt về nghệ thuậtError! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined

PHẦN KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 10

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong số các thể loại của văn học dân gian thì ca dao là thể loại phong phú cả về số lượng, nội dung, chủ đề được các nhà nghiên cứu ở các lĩnh vực khác nhau quan tâm tìm hiểu Ca dao là những sáng tác được phổ biến rộng rãi và có sức sống lâu bền, vượt qua thử thách của thời gian Ca dao phản ánh thế giới tâm hồn dân tộc đa dạng và phong phú Vì vậy nghiên cứu ca dao là phát hiện những cái hay, cái đẹp, những dấu ấn bản sắc dân tộc ẩn chứa trong lớp ngôn từ giản dị mà súc tích và góp phần bảo tồn mọi giá trị văn hóa truyền thống

Trong ca dao có rất nhiều biểu tượng đặc sắc, ẩn chứa nhiều nét văn hóa cần giải mã Biểu tượng không chỉ là một yếu tố hình thức, nó là một tín hiệu nghệ thuật ẩn chứa những quan niệm văn hóa, những tư tưởng và tình cảm được lưu giữ qua chiều dài lịch sử Biểu tượng là câu trả lời cho những câu hỏi mà giới tự nhiên đặt ra, hoặc ghi nhận những ấn tượng về thực tại đặc biệt mạnh mẽ, quan trọng và lặp lại nhiều lần Phương thức tư duy bằng biểu tượng là một sự tiết kiệm sức mạnh trí tuệ, đem đến một cảm xúc mỹ học tức thời và tồn tại bền bỉ trong suốt lịch sử nhân loại ở bất kỳ đâu có trí tưởng tượng sáng tạo tự do hoạt động

Đất nước Việt Nam có 54 dân tộc với ngôn ngữ, điều kiện sinh sống, trình độ hiểu biết, phong tục tập quán, văn hóa…có những điểm giống và khác nhau Các dân tộc sống trên lãnh thổ Việt Nam đều có mối quan hệ giao lưu, tác động lẫn nhau về mọi lĩnh vực như: kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội…Sự phát triển mọi mặt của từng dân tộc gắn liền với sự củng cố, phát triển của cả cộng đồng các dân tộc Hiện nay, trong công cuộc xây dựng, phát triển và bảo vệ đất nước thì vấn đề đoàn kết dân tộc là vấn đề rất quan trọng đối với mọi quốc gia trên thế giới Nhưng muốn thực hiện được tốt vấn đề này

một cách nghiêm túc về văn hóa từng dân tộc Từ đó, sẽ có những hành động, chính sách cụ thể, phù hợp, hiệu quả Trong qua trình tìm hiểu, chúng tôi cũng nhận thấy ca dao nói chung và thế giới biểu tượng trong ca dao nói riêng góp phần giúp chúng ta hiểu sâu sắc những nét đặc trưng văn hóa, những suy nghĩ, tình cảm của con người trong từng vùng miền, từng dân tộc, từng nền văn hóa khác nhau

Hiện nay, việc nghiên cứu biểu tượng nghệ thuật trong ca dao nói chung, nhất là trong ca dao người Việt nói riêng đã có nhiều công trình nghiên cứu Nhưng chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu biểu tượng cá trong ca dao dân tộc Kinh trong sự so sánh với các dân tộc thiểu số Với những lý do trên, chúng tôi quyết định lựa chọn đề tài: “Biểu tượng cá trong

ca dao dân tộc Kinh và một số dân tộc thiểu số vùng núi phía bắc”.

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Vấn đề biểu tượng đã có nhiều nhà khoa học trên thế giới cũng như Việt Nam nghiên cứu trên nhiều phương diện và đạt được những thành tựu

đáng kể Công trình nghiên cứu Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới của Tác

giả Jean Chavalier, Alain Gheerbrant đã khảo sát, thống kê và giải mã mẫu gốc “động vật” và từng biểu tượng loài vật cụ thể trong văn hóa nhân loại Trong quá trình giải mã, các tác giả luôn có sự so sánh, đối chiếu hệ biểu tượng động vật trong phạm vi, môi trường văn hóa khác nhau để chỉ rõ những tính phổ quát và cả những nét đặc thù

Các công trình nghiên cứu về biểu tượng ở Việt Nam cũng tương đối nhiều Ở đây, chúng tôi chỉ thống kê những công trình nghiên cứu về biểu tượng trong văn học dân gian nói chung và ca dao nói riêng

Năm 1968, tác giả Đặng Văn Lung có bài viết Những yếu tố trùng lặp trong ca dao trữ tình Theo tác giả bài viết thì trong ca dao có nhiều yếu tố

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Trần Thị An (1990), Về một phương diện nghệ thuật trong ca dao tình yêu,

Tạp chí Văn học, số 6, tr 54 - 59

2 Trần Thị An chủ biên (2008), Tổng tập văn học dân gian các dân tộc thiểu

số ở Việt Nam, tập 17, Viện nghiên cứu Văn hóa – Viện KHXH Việt Nam,

Nxb Hà Nội

3 Trần Thị An chủ biên (2008), Tổng tập văn học dân gian các dân tộc thiểu

số ở Việt Nam, tập 18, Viện nghiên cứu Văn hóa – Viện KHXH Việt Nam,

Nxb Hà Nội

4 Trần Thị An chủ biên (2008), Tổng tập văn học dân gian các dân tộc thiểu

số ở Việt Nam, tập 19, Viện nghiên cứu Văn hóa – Viện KHXH Việt Nam,

Nxb Hà Nội

5 Toan Ánh (1992), Tìm hiểu phong tục Việt Nam, Nxb Thanh niên

6 Sần Cháng (1995), Hội Roóng Poọc của người Giáy Lào Cai, Tạp chí Văn hóa dân gian, số 4, tr 3 - 5

7 Jean Chavalier, Alain Gheerbrant (2002), Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới, Trường viết văn Nguyễn Du, Nxb Đà Nẵng

8 Nguyễn Phương Châm (2000), Biểu tượng hoa sen trong văn hóa Việt

Nam, Tạp chí Văn hóa dân gian, số 4, tr 53 – 61

9 Nguyễn Phương Châm (2001), Hoa hồng trong ca dao, Tạp chí Nguồn sáng dân gian, số 1, tr 30 – 34

10 Nguyễn Phương Châm (2001), Biểu tượng hoa đào, Tạp chí Văn hóa dân gian, số 5, tr 16 – 22

11 Nguyễn Phương Châm (2011), So sánh ca dao người Việt ở xứ Nghệ và

xứ Bắc, Nxb VHTT, Hà Nội

12 Đỗ Hữu Châu (1996), Từ vựng ngữ nghĩa tiếng Việt, Nxb ĐHQG Hà Nội

13 Mai Ngọc Chừ (1991), Ngôn ngữ ca dao Việt Nam, Tạp chí Văn học, số 2,

tr.24-28

14 Nguyễn Nghĩa Dân (2010), Tục ngữ dân tộc kinh và các dân tộc thiểu số Việt Nam, Nxb Thanh nhiên, Hà Nội

15 Phạm Hổ Đấu, Trần Thị Liên (2011), Đời sống văn hóa dân tộc Thái, Nxb

Thanh Hóa

16 Phạm Hổ Đấu, Trần Thị Liên (2011), Đời sống văn hóa dân tộc Mường,

Nxb Thanh Hóa

17 Nguyễn Thị Ngọc Điệp (2002), Biểu tượng nghệ thuật trong ca dao truyền thống người Việt, LATS Ngữ văn, ĐHSP Tp HCM

18 Nguyễn Xuân Đức (2003), Những vấn đề thi pháp văn học dân gian, Nxb KHXH, Hà Nội

19 Nguyễn Bích Hà (1995), Tết Nhật Bản, Tạp chí Văn hóa dân gian, số 3,

tr 80 – 82

20 Nguyễn Thị Bích Hà (2013), Nghiên cứu Văn học dân gian từ mã văn hóa dân gian, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, Nxb VHTT

21 Mai Thị Hồng Hải (2004), Góp phần nghiên cứu Xường giao duyên của người Mường, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội.

22 Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (2006), Từ điển thuật ngữ Văn học, Nxb Giáo dục

23 Nguyễn Văn Hậu (2001), Về biểu tượng trong lễ hội dân gian truyền thống (qua khảo sát lễ hội dân gian truyền thống vùng châu thổ Bắc Bộ

nước ta), LATS Lịch sử, Viện nghiên cứu văn hóa – Nghệ thuật Việt Nam,

Hà Nội

24 Nguyễn Thị Ngân Hoa (2002), Biểu tượng nhìn từ cấp độ văn hóa, ngôn

ngữ, Ngữ học trẻ, tr 616 – 624

25 Nguyễn Thị Ngân Hoa (2006), Tìm hiểu những nhân tố tác động đến quá

trình biến đổi ý nghĩa của biểu tượng trong ngôn ngữ nghệ thuật, Ngôn ngữ, số 10, tr 35- 44

26 Lê Như Hoa (chủ biên) (2001), Tín ngưỡng dân gian ở Việt Nam, Nxb

VHTT, Hà Nội

27 Đỗ Thị Hòa (2010), Thế giới động vật trong ca dao cổ truyền người Việt,

LATS Ngữ văn, trường ĐHSP Hà Nội

28 Kiều Thu Hoạch (2011), Biểu tượng hoa sen trong văn hóa Việt, Tạp chí Văn hóa dân gian, số 1, tr 24 – 27.

29 Bùi Công Hùng (1988), Biểu tượng thơ ca, Tạp chí Văn học, số 1, tr 69 – 74

30 Vũ Thị Thu Hương tuyển chọn và biên soạn (2000), Ca dao Việt Nam – những lời bình, Nxb VHTT

31 Đinh Gia Khánh (1989), Trên đường tìm hiểu Văn hóa dân gian, Nxb

KHXH, Hà Nội

32 Vũ Ngọc Khánh chủ biên (2004): Truyền thống văn hóa các dân tộc thiểu

số ở Việt Nam, (tập 1, 2), Nxb Thanh niên

33 Nguyễn Xuân Kính chủ biên (2001), Kho tàng ca dao người Việt, 2 tập,

Nxb VHTT, Hà Nội

34 Nguyễn Xuân Kính (2004), Thi pháp ca dao, Nxb ĐHQG Hà Nội

35 Bùi Thị Thanh Mai (2007), Biểu tượng rồng trong mĩ thuật truyền thống của người Việt, LATS Nghệ thuật, Viện VHTT

36 Mã Giang Lân (2010), Kinh nghiệm sống và biểu tượng thơ, Tạp chí nghiên cứu Lý luận, Phê bình và Lịch sử Văn học, số 3, tr.13 - 27

37 Đỗ Đức Lợi (2008), Văn hóa dân tộc Giáy, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội

38 Nguyễn Thanh Lợi (2011), Cá sấu trong văn hóa Việt Nam, Tạp chí Văn hóa dân gian, số 2, tr 65 – 73

39 Hoàng Lương (2005), Văn hóa các dân tộc Tây Bắc Việt Nam, trường Đại

học Văn hóa Hà Nội

40 Nguyễn Thị Thanh Lưu (2008), Biểu tượng nước trong thơ ca dân gian và

thơ ca hiện đại các dân tộc ít người, Tạp chí nghiên cứu Lý luận, Phê bình

41 Hoàng Nam (2013), Đặc trưng văn hóa truyền thống 54 dân tộc Việt Nam, Nxb KHXH

42 Hoàng Nam (2013), Tổng quan văn hóa truyền thống các dân tộc Việt Nam, (quyển 2), Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, Nxb VHTT

43 Hà Quang Năng (2001), Đặc trưng của phép ẩn dụ trong ca dao Việt Nam,

Tạp chí Ngôn ngữ, số 15, tr.7 – 16

44 Hoàng Thị Kim Ngọc (2004), So sánh và ẩn dụ trong ca dao trữ tình người Việt, LATS Ngữ văn, Viện Ngôn ngữ học, Hà Nội

45 Trần Đức Ngôn (1990), Một số vấn đề lý luận chung quanh việc nghiên

cứu văn bản Văn học dân gian, Tạp chí Văn hóa dân gian, số 3, tr 16 – 19

46 Triều Nguyên (1999), Tìm hiểu thế giới động vật dưới góc độ ngôn ngữ văn hoá dân gian người Việt Nam: Qua dẫn liệu vùng Thừa Thiên Huế, Nxb Thuận Hóa

47 Triều Nguyên (2013), Tìm hiểu các cách tu từ ngữ nghĩa được sử dụng trong ca dao Việt, Nxb VHTT, Hà Nội

48 Trương Thị Nhàn (1991), Giá trị biểu trưng của một số vật thể nhân tạo

trong ca dao cổ truyền Việt Nam, Tạp chí Văn hóa dân gian, số 3, tr.46 – 52

49 Trương Thị Nhàn (1992), Tìm hiểu ngôn ngữ nghệ thuật ca dao qua một

tín hiệu thẩm mĩ, Tạp chí Văn hóa dân gian, số 4, tr 18 – 21

50 Phan Đăng Nhật (1981), Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam (trước

cách mạng tháng 8), Nxb Văn hóa

51 Bùi Mạnh Nhị (1984), Thời gian nghệ thuật trong ca dao, dân ca trữ tình,

Tạp chí Văn học, số 4, tr 30 – 36

52 Bùi Mạnh Nhị chủ biên (2001), Văn học dân gian những công trình nghiên cứu, Nxb Giáo dục

53 Võ Quang Nhơn (1983), Văn học dân gian các dân tộc ít người ở Việt Nam, Nxb Đại học và THCN, Hà Nội