Đổi mới kĩ năng đọc hiểu truyện cổ tích tấm cám trong giảng dạy theo đặc trưng thi pháp thể loại

Truyện cổ tích thể hiện tập trung và sáng tỏ thế giới quan và nhân sinh quan của người dân lao dộng, đấu tranh xã hội cho một cuộc sống tốt đẹphơn theo những khát vọng, ước mơ lí tưởng c

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN

1 Lời giới thiệu

Chuyển trọng tâm từ giáo dục tri thức sang giáo dục năng lực cho người học là

tư tưởng đổi mới trong giáo dục Việt Nam hiện nay Dạy học môn Ngữ văn ở trườngphổ thông cũng không nằm ngoài xu thế chung đó Bên cạnh nhiệm vụ cung cấp kiếnthức, dạy học văn còn nhằm hình thành, bồi dưỡng và phát triển các kỹ năng, năng lựcvăn học, phát huy sự chủ động, sáng tạo của học sinh Vì vậy, việc đổi mới phươngpháp dạy học, tìm hướng tiếp cận mới trong dạy học môn Ngữ văn, tạo hứng thú, nângcao năng lực học tập, giúp học sinh cảm nhận được cái hay, cái đẹp, biết cảm thông,yêu thương chia sẻ với những số phận, cuộc đời thông qua mỗi trang sách, là điều rất

cần thiết “Văn học là nhân học” giúp hình thành nhân cách con người Từ đó khơi

gợi, đánh thức niềm đam mê với văn học, tìm về với giá trị đời sống tâm hồn của conngười

Những thay đổi về phương pháp dạy học trong môn Ngữ văn nói riêng và tronggiáo dục nói chung đã làm chuyển đổi toàn bộ cách dạy và học trong nhà trường Nếukhông tiếp cận và thay đổi nhận thức đánh giá, kết quả học tập của học sinh sẽ theomột hướng khác và không phù hợp với yêu cầu, mục tiêu đặt ra trong đổi mới Với vaitrò là người tổ chức, hướng dẫn và điều khiển quá trình học tập của học sinh, hơn aihết giáo viên phải tìm tòi, xây dựng hướng tiếp cận mới, phương pháp mới để phát huy

tính tích cực sáng tạo của người học Luận ngữ có câu: “Biết mà học không bằng thích

mà học, thích mà học không bằng say mà học” Yếu tố cảm xúc, say mê chính là động

lực lớn thúc đẩy, nuôi dưỡng sự cố gắng, nỗ lực học tập không ngừng của mỗi chúngta

Trong chương trình Ngữ văn THPT các tác phẩm đưa vào giảng dạy khánhiều, phong phú về thể loại từ văn học dân gian đến văn học trung đại Đặc biệttrong số đó văn học dân gian, chương trình lớp 10 chiếm vị trí đặc biệt quan trọng,

là bộ phận chính của nền văn học và văn hóa của mỗi dân tộc; là cây đàn muôn điệu,cội nguồn của văn học viết Nhiều thể loại văn học viết được xây dựng và phát triểndựa trên sự kế thừa các thể loại văn học dân gian Nhiều tác phẩm , nhiều hìnhtượng do văn học dân gian tạo nên là nguồn cảm hứng, là thi liệu, văn liệu củavăn học viết

Văn học dân gian rất đa dạng với nhiều thể loại như: tục ngữ, câu đố, thầnthoại, truyền thuyết, truyện cổ tích…Trong đó, truyện cổ tích là một thể loại tiêu biểucủa văn học dân gian nói chung và các thể loại tự sự nói riêng Truyện cổ tích là di sảnvăn hóa tinh thần phong phú, có giá trị tồn tại lâu dài trong lịch sử hình thành và pháttriển của dân tộc Việt Nam Truyện cổ tích thể hiện tập trung và sáng tỏ thế giới quan

và nhân sinh quan của người dân lao dộng, đấu tranh xã hội cho một cuộc sống tốt đẹphơn theo những khát vọng, ước mơ lí tưởng của nhân dân

Bước vào thế giới truyện cổ tích, thế giới của trí tưởng tượng phong phú, ngườiđọc dù bất kì đối tượng nào cũng cảm thấy thích thú Điều đó khẳng định sức hấp dẫnđặc biệt của thể loại này trong hệ thống các tác phẩm tự sự dân gian Sống trong thếgiới đó, người đọc hồn nhiên hơn, thanh thản hơn với những bài học nhân sinh nhuốmmàu kì diệu, rồi từ đó giải mã những hồi ức của quá khứ người xưa gửi gắm.

Quá trình tiếp cận truyện cổ tích hết sức hấp dẫn, thú vị Truyện cổ tích đượccoi là thể loại mang chức năng giáo dục là chủ yếu, bồi đắp thái độ thẩm thấu cái đẹp

M Gorki từng viết: Trong các truyện cổ tích, điều trước tiên có tác dụng giáo dục là

sự hư cấu Chính trong sự bay bổng có thể xem là “tiền thân của loại truyện viễn tưởng

về xã hội” đã cuốn hút tạo ra hứng thú tiếp cận và từ đó mở ra những bài học đạo đứcnhân sinh Do đó truyện cổ tích góp phần giáo dục cho học sinh giá trị nhân văn,những phẩm chất tốt đẹp trong truyền thống văn học, tinh thần của dân tộc Việt Nam

Tuyện cổ tích Tấm Cám là một trong những tác phẩm tiêu biểu, có tính phổ

biến rộng rãi nhất Giá trị của tác phẩm đã được khẳng định qua hàng ngàn năm trong

đời sống tinh thần của người Việt Chọn truyện cổ tích Tấm Cám làm đề tài cho sáng

kiến kinh nghiệm, tôi mong muốn giáo viên và học sinh có cái nhìn sâu hơn về tácphẩm Vì khi đưa vào giảng dạy trong chương trình lớp 10 thì xung quanh tác phẩmnày vẫn còn nhiều tranh cãi trong xã hội và cả trong giới học thuật Nhất là chi tiếtTấm trừng phạt Cám ở cuối tác phẩm Việc định hướng để học sinh hiểu đúng về nhânvật Tấm và hiểu thấu đáo về ý nghĩa của hành động ở cuối tác phẩm là vấn đề không

hề đơn giản Phải xem xét vấn đề từ đặc trưng thi pháp thể loại của truyện cổ tích vàVHDG Mặt khác, một số giáo viên khi dạy truyện cổ tích vẫn dạy theo lối cũ Nghĩa

là dạy học truyện cổ tích như dạy học truyện hiện đại Tác giả Nguyễn Xuân Lạc đãchỉ ra: “ giáo viên đồng nhất dạy học truyện cổ tích với văn học viết” Thậm chí một

số giáo viên còn coi nhẹ thể loại này, cho rằng nó ít có giá trị hay không quan trọng

Điều đó đã ảnh hưởng đến chất lượng day học truyện cổ tích Tấm Cám nói riêng và

truyện cổ tích nói chung

Với những lí do cơ bản như trên, cùng với kinh nghiệm của bản thân, tôi xin

trình bày đề tài Đổi mới kĩ năng đọc hiểu TCT Tấm Cám trong giảng dạy theo đặc

trưng thi pháp thể loại Qua đề tài này, tôi muốn nhắn gửi đến các em học sinh: trong

vòng quay của xã hội hiện đại, có những giá trị đang bị lung lay thì việc giáo dục các

em có niềm tin vào cuộc sống, được nuôi dưỡng và phát triển nhân cách, khả năngthẩm mĩ trong những sáng tạo tuyệt vời bằng trí tưởng tượng táo bạo và nên thơ củatruyện cổ tích là điều vô cùng cần thiết để từ đó biết sống bao dung, cảm hóa nhữngcon người lầm đường lạc lối

Địa chỉ tác giả sáng kiến: Giáo viên trường THPT Yên Lạc 2

Số điện thoại: 0975485402 E_mail: bongbang0910 @gmail.com

4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến

Phạm Thị Thùy Giang – Trường THPT Yên Lạc 2 – Vĩnh Phúc

Làm thế nào để học sinh có cách tiếp cận mới, có cách nhìn đa chiều, thoát khỏi

sự dập khuôn? Đó chính là mục đích của sáng kiến mà tôi muốn thực hiện

Từ đặc trưng thể loại truyện cổ tích, giáo viên định hướng cho học sinh hiểuđược ý nghĩa của các mâu thuẫn, xung đột và cuộc đấu tranh giữa Tấm và mẹ conCám, từ đó hiểu đúng bản chất của nhân vật Tấm cũng như giá trị của truyện cổ tíchTấm Cám, ở hiền gặp lành, ác giả ác báo Đó cũng chính là ước mơ của nhân dân lao

động gửi gắm vào truyện cổ tích thần kì Đồng thời qua Tấm Cám thấy được giá trị

nghệ thuật của việc sử dụng yếu tố kì ảo và lối kể truyện hấp dẫn với kết thúc có hậucủa tác giả dân gian đã tạo nên giá trị đặc sắc của truyện cổ tích nói chung và truyện cổtích thần kì nói riêng

Như vậy, chúng ta hiểu tác phẩm văn học dân gian theo đúng đặc trưng thi phápthể loại sẽ tạo cho học sinh sự hứng thú, kích thích sự tò mò, sáng tạo của học trò

7.1.2 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của tôi là kĩ năng đọc hiểu truyện cổ tích và tác phẩm

Tấm Cám theo đặc trưng thi pháp thể loại.

Phạm vi nghiên cứu: Mâu thuẫn giữa Tấm và mẹ con Cám, đặc biệt là hànhđộng Tấm trừng phạt mẹ con Cám ở cuối truyện

7.1.3 Phương pháp nghiên cứu

Làm đề tài này, tôi đã vận dụng nhiều phương pháp Dưới đây là những phươngpháp chủ yếu:

- Phương pháp nghiên cứu lí luận

- Phương pháp thống kê, nêu ví dụ

- Phương pháp phân loại, phân tích

- Phương pháp đóng vai

- Phương pháp tổng hợp

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

7.2 Nội dung sáng kiến

7.2.1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc đổi mới kĩ năng đọc hiểu TCT Tấm

Cám theo đặc trưng thi pháp thể loại

7.2.1.1 Khái niệm kỹ năng

Kỹ năng là một khái niệm phức tạp, có nhiều cách định nghĩa quan niệm khác

nhau Theo từ điển tiếng việt phổ thông: kỹ năng hiểu một cách chung nhất là khả năng

vận dụng những kiến thức thu nhận được trong một lĩnh vực nào đó vào thực tế

Có quan niệm cho rằng: kỹ năng đồng nghĩa với việc nắm vững các cách thức

của hành động, quan niệm khác lại cho là: kỹ năng nghiêng về mặt năng lực của con người Nguyễn Thanh Hùng quan niệm kỹ năng là kết hợp nhuần nhuyễn giữa hiểu

biết - năng lực và những thao tác tri giác của chủ thể hoạt động trong một lĩnh vực

Như vậy có nhiều quan niệm khác nhau về khái niệm kỹ năng Tóm lại có thể

hiểu, kỹ năng là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tri thức và kỹ thuật hành động, là sự

thực hiện có kết quả một hành động theo một yêu cầu, mục đích nhất định

* Kỹ năng tiếp nhận văn học

Theo từ điển thuật ngữ văn học, tiếp nhận văn học là hoạt động chiếm lĩnh các

giá trị tư tưởng, thẩm mĩ của tác phẩm văn học, bắt đầu từ sự cảm thụ văn bản ngôn từ,hình tượng nghệ thuật, tư tưởng, cảm hứng, quan niệm nghệ thuật cho đến sản phẩmsau khi đọc, cách hiểu ấn tượng trong trí nhớ, ảnh hưởng trong hoạt động sáng tạo

Trong thực tiễn nghiên cứu và dạy học có một số khái niệm được sử dụng vớinội hàm tương đương tiếp nhận, chẳng hạn “lĩnh hội” hay “cảm thụ” Khái niệm lĩnhhội dễ gợi hàm ý thụ động Khái niệm “cảm thụ” thường gắn với việc thưởng thức cáctác phẩm văn chương hình tượng bởi nó yêu cầu có sự tham gia của nhiều yếu tố, nănglực đọc văn đặc thù như cảm xúc, tưởng tưởng, tri giác ngôn ngữ nghệ thuật Có thểhiểu, kỹ năng tiếp nhận tác phẩm văn học nhà trường là sự thực hiện linh hoạt, sángtạo, có kết qủa các thao tác theo một trình tự hợp lí để tiếp cận, khám phá thưởng thứcgiá trị nội dung, nghệ thuật của một tác phẩm văn học trong nhà trường trên cơ sở cáctri thức về tác giả, tác phẩm và các tri thức khác có liên quan

Trong xu thế đổi mới giáo dục hiện nay, rèn luyện kỹ năng cho học sinh là mộttrong ba mục tiêu của dạy học nói chung, dạy văn nói riêng Để hoạt động tiếp nhậnvăn chương của học sinh mang tính tích cực, chủ động, linh hoạt và hiệu quả

* Kỹ năng đọc hiểu

Từ trước đến nay, câu hỏi trong dạy học luôn được xem là một trong nhữngcách thức tích cực hóa vai trò của người học Đó là một trong những công cụ quantrọng để hướng dẫn người học chiếm lĩnh tri thức và hình thành kỹ năng Chương trìnhNgữ văn những năm gần đây được xây dựng theo hướng tiếp cận năng lực, hệ thống

câu hỏi đọc hiểu văn bản không đơn giản chỉ là hướng dẫn học sinh thu nhận kiến

thức về nội dung của văn bản mà còn phải hướng đến việc hình thành và rèn luyện

năng lực đọc hiểu cho người học Đọc là tiến trình tạo nghĩa từ văn bản viết Trong

quá trình tạo nghĩa từ văn bản, người đọc kết hợp những gì họ biết về thế giới, về đề

tài của văn bản, về cấu trúc ngữ pháp của ngôn ngữ được sử dụng trong văn bản, và cáicách mà ngôn ngữ nói có liên quan đến những ký tự, từ ngữ, yếu tố hình ảnh và những

kí hiệu trên trang sách Để người học có thể phát huy tối đa vai trò của mình thì các

nhà giáo dục phải xây dựng được một môi trường giáo dục giúp học sinh có thể sửdụng năng lực tư duy ở mức tối đa Môi trường ấy sẽ được xây dựng bằng các hoạtđộng tương tác giữa giáo viên với học sinh và giữa học sinh với nhau mà hệ thống câuhỏi là công cụ quan trọng để “kích hoạt” và dẫn dắt những hoạt động tương tác đó.Việc sử dụng câu hỏi trong những tình huống dạy học nhất định sẽ đòi hỏi học sinhphải vận dụng các thao tác tư duy như phân tích, so sánh, phán đoán, suy luận, đánhgiá và giải quyết vấn đề Qua quá trình giải quyết vấn đề, học sinh vừa lĩnh hội kiếnthức, hình thành kỹ năng vừa rèn luyện tư duy

7.2.1.2 Thực trạng giảng dạy TCT Tấm Cám trong chương trình lớp 10 ở

trường phổ thông

Môn Ngữ văn không chỉ là một môn khoa học như những môn học khác mà nócòn mang những đặc thù riêng của một môn nghệ thuật - nghệ thuật ngôn từ Khi xemxét một tác phẩm văn học ta phải xem xét cả những yếu tố trong văn bản và yếu tốngoài văn bản Nếu không có một quan điểm tiếp cận đúng đắn và khoa học dẫnđường thì phương pháp dạy học văn chắc chắn sẽ gặp những sai lầm và thiếu sót

Nhìn chung giáo viên đều thừa nhận tầm quan trọng của việc kiểm tra đánh giá

kỹ năng đọc hiểu Tuy nhiên, thực trạng dạy học ở trường phổ thông cho thấy, giáoviên chưa chú ý đúng mức, học sinh chưa nắm được các thao tác cần thiết dẫn đến khả

năng phát hiện và phân tích luận điểm còn yếu Chẳng hạn khi tìm hiểu về TCT Tấm

Cám, người thầy cần hướng cho các em tìm hiểu dưới góc độ thi pháp, thể loại Thi

pháp học là cách thức tiếp cận tác phẩm bám vào văn bản là chính, ít đi sâu vào nhữngvấn đề nằm ngoài văn bản như: hoàn cảnh sáng tác, nguyên mẫu nhân vật, tác dụng xãhội Thi pháp học chỉ chú ý đến những yếu tố hình thức nghệ thuật như: không gian,thời gian, nhân vật, kết cấu, cốt truyện, điểm nhìn, ngôn ngữ… của tác phẩm văn học

Để giải mã được nội dung, tư tưởng của tác phẩm cần phải tiếp cận hình thức nghệthuật của nó Bởi tác phẩm văn học là chỉnh thể thống nhất của hai mặt hình thức vànội dung Hình thức là sự biểu hiện của nội dung Khi tìm hiểu một tác phẩm văn họcchủ thể tiếp nhận cần phải nắm vững mối quan hệ biện chứng giữa hình thức và nộidung Tuy nhiên trong thực tế giảng dạy văn, không ít cách dạy, cách học vi phạmnguyên tắc tách nội dung ra khỏi hình thức Học tác phẩm văn học nhưng thoát ly vănbản (nhất là với các tác phẩm dài), có rất nhiều hiện tượng dạy tác phẩm văn chươngnhưng lại tìm hiểu qua loa văn bản, học sinh học đôi khi chỉ học lướt qua văn bản, giáoviên thì chỉ coi trọng tìm “ý”, vì thế mới có tình trạng dạy thơ không cần thuộc, dạytruyện không không cần kể mà chỉ nêu ý chính Do áp lực thi cử, hiện nay, tình trạnggiáo viên “đọc hộ”, “hiểu hộ”, “cảm thụ hộ” học sinh diễn ra khá phổ biến Trong cácgiờ đọc hiểu văn học, học sinh thường nghe và chép lại những bài giảng của giáo viênhơn là tự mình cảm thụ, tìm kiếm, khám phá văn bản

Giáo viên chưa có các biện pháp cụ thể thể để tổ chức, hướng dẫn học sinh rèn

kỹ năng đọc, cảm thụ một cách phù hợp có hiệu quả Khi kiểm tra đánh giá chỉ tái hiệnlại những lời thầy cô dạy để cốt sao cho đủ ý, cho có điểm mà không cần phải tư duyhay rung động những cái hay cái đẹp của văn bản Do đó yêu cầu đặt ra là phải cóphương pháp giảng dạy cho phù hợp với từng đối tượng học sinh

Thực tế ở một số giáo viên, việc đổi mới phương pháp dạy học chưa được sâu,hình thức tổ chức dạy học còn đơn giản, nghèo nàn, còn sử dụng nhiều phương phápdạy học truyền thống Bên cạnh đó, một số giáo viên chưa thực sự nhiệt tình trongnhững giờ lên lớp Họ cứ bám theo nội dung kiến thức trong chương trình mà giảngdạy một cách cứng nhắc (lên lớp đầy đủ 5 bước, truyền đạt kiến thức chạy theo thờigian tiết học, thầy đọc – trò ghi chép, kiểm tra bài cũ của học sinh qua hình thức họcthuộc lòng nội dung kiến thức trong vở…) khiến cho tiết học khô khan, thiếu sức sống

và buồn tẻ Một số thầy cô đã áp dụng phương pháp dạy học mới nhằm phát huy tínhtích cực của học sinh như: tổ chức trò chơi, thuyết trình… nhưng rất ít giáo viên ápdụng phương pháp dạy học lồng ghép

Việc tìm hiểu tác phẩm quá chú trọng nội dung tư tưởng tác phẩm trong dạyhọc văn trong một thời gian dài đã gây hậu quả nghiêm trọng Chất nghệ thuật, chấtvăn đã bị thủ tiêu, giờ văn như một giờ giảng đạo đức, một giờ bàn luận về những vấn

đề lịch sử, chính trị, xã hội …người học trở lên chán học, người dạy thì quen với cáchdạy như vậy, ít chịu tìm tòi, khám phá, sáng tạo mà coi đó là những lối mòn trong đờidạy học Chất lượng giờ dạy vì thế mà ngày càng đi xuống, môn Văn ngày càng mất đi

vị thế quan trọng của mình trong việc trang bị kiến thức khoa học, nghệ thuật, và quantrọng hơn là thiên chức giáo dục nhân cách đạo đức cho học sinh

Cách dạy tác phẩm văn chương từ hướng tiếp cận thi pháp học nhằm trang bịcho học sinh những tri thức lí thuyết văn học, giúp các em tiếp cận văn bản văn họcmột cách bài bản, thấy hết được cái hay cái đẹp của một chỉnh thể thẩm mĩ, từ đó hìnhthành năng lực giải mã các tác phẩm văn chương, bồi dưỡng khả năng tự học và niềmđam mê đối với văn chương ngay cả khi các em không còn ngồi trên ghế nhà trường.Thiết nghĩ đây là một việc làm cấp thiết và đầy ý nghĩa

Khám phá tác phẩm theo đặc trưng thi pháp giúp học sinh dễ dàng trong việcluyện các dạng đề so sánh để thấy được sự giống nhau và khác nhau giữa các tácphẩm Từ đó có thể lý giải sự khác nhau dựa trên đặc trưng thi pháp bởi vì mỗi giaiđoạn văn học Thông qua việc liên hệ so sánh giữa các tác phẩm theo chiều ngang, họcsinh không chỉ được học theo chủ đề mà còn nâng cao năng lực cảm thụ tác phẩm từtái hiện hình tượng tác phẩm lên liên tưởng cảm nhận và biết cách nhận thức, đánh giávấn đề Chính vì vậy, chúng tôi xin đưa ra định hướng dạy học văn học theo hướngtiếp cận thi pháp theo đặc trưng thể loại đối với tác phẩm truyện cổ tích Tấm Cám

7.2.2 Một số phương pháp tiếp cận TCT Tấm Cám theo đặc trưng thi pháp

thể loại

7.2.2.1 Khái quát về văn học dân gian

VHDG là những tác phẩm nghệ thuật ngôn từ truyền miệng, sản phẩm của quátrình sáng tác tập thể nhằm mục đích phục vụ trực tiếp cho các sinh hoạt khác nhautrong đời sống cộng đồng

* Đặc trưng cơ bản của văn học dân gian

VHDG là những tác phẩm nghệ thuật ngôn từ truyền miệng: đây là dặc trưng nổi

bật nhất tạo nhật tạo nên điểm khác biệt rất cơ bản giữa văn học dân gian và văn họcviết Văn học dân gian thường được truyền miệng theo không gian (từ vùng này qua

vùng khác), hoặc theo thời gian (từ đời trước đến đời sau) Quá trình truyền miệng

thường được thực hiện thông qua diễn xướng - tức là hình thức trình bày tác phẩm mộtcách tổng hợp (nói, hát, kể)

Ảnh hưởng: Làm cho tác phẩm văn học dân gian được trau chuốt, hoàn thiện, phùhợp hơn với tâm tình của nhân dân lao động Tạo nên tính dị bản (nhiều bản kể) củavăn học dân gian

Văn học giân gian là sản phẩm của quá trình sáng tác tập thể Quá trình sáng tác

tập thể: cá nhân khởi xướng - tập thể hưởng ứng (tham gia cùng sáng tạo hoặc tiếpnhận) cùng tu bổ, sửa chữa, thêm bớt cho phong phú, hoàn thiện Trong khi tham gialao động sản xuất, mọi người thường có những câu ca hay những câu chuyện hay kểcho cả một tập thể nghe Đã có những câu hò hay những điệu nhạc reo vang, nó trởthành những tác phẩm vẻ vang trong thời kì lịch sử

Ngoài ra, văn học dân gian còn có tính thực hành, là sự gắn bó và phục vụ trực tiếp

cho các sinh hoạt khác nhau trong đời sống cộng đồng

* Những giá trị cơ bản của Văn học dân gian Việt Nam.

Giá trị nội dung: phản ánh chân thực cuộc sống lao động, chiến đấu để dựngnước và giữ nước của dân tộc; thể hiện truyền thống dân chủ và tinh thần nhân văncủa nhân dân; bộc lộ đời sống tâm hồn phong phú, tinh tế và sâu sắc của nhân dân(yêu đời, lạc quan, yêu cái thiện, cái đẹp trong cuộc sống, căm ghét cái xấu, sự độc

ác, sống tình nghĩa, thuỷ chung, ); tổng kết những tri thức, kinh nghiệm của nhândân về mọi lĩnh vực trong mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, xã hội và chínhbản thân mình

Giá trị nghệ thuật: xây dựng được những hình ảnh nhân vật đẹp, tiêu biểu chotruyền thống quý báu của dân tộc; văn học dân gian là nơi hình thành nên những thểloại văn học cơ bản và tiêu biểu của dân tộc do nhân dân lao động sáng tạo nên Vănhọc dân gian còn là kho lưu trữ những thành tựu nghệ thuật mang đậm bản sắc dân tộc

mà các thế hệ đời sau cần học tập và phát huy

* Vai trò của văn học dân gian

Vai trò và tác dụng trong đời sống tinh thần của xã hội: văn học dân gian nêu

cao những bài học về phẩm chất tinh thần, đạo đức, truyền thống tốt đẹp của dân tộc:tinh thần nhân đạo, lòng lạc quan, ý chí đấu tranh bền bỉ để giải phóng con người khỏibất công, ý chí độc lập, tự cường, niềm tin bất diệt vào cái thiện Văn học dân gian

góp phần quan trọng bồi dưỡng cho con người những tình cảm tốt đẹp, cách nghĩ,lối sống tích cực và lành mạnh.

Vai trò, tác dụng trong nền văn học dân tộc: nhiều tác phẩm văn học dân gian đã

trở thành những mẫu mực về nghệ thuật của thời đại đã qua mà các nhà văn cần học

tập để sáng tạo nên những tác phẩm có giá trị Văn học dân gian mãi mãi là ngọn

nguồn nuôi dưỡng, là cơ sở của văn học viết về các phương diện đề tài, thể loại, vănliệu,

* Một số lưu ý về phương pháp đọc – hiểu văn học dân gian.

Để hiểu đúng văn bản văn học dân gian, chúng ta cần chú ý một số vấn đề sau:

- Nắm vững đặc trưng của thể loại, bởi lẽ không một nét độc đáo nào của mộttác phẩm văn học dân gian cụ thể lại vượt ra khỏi những đặc trưng cơ bản củathể loại Cần lấy những đặc trưng chung về thể loại làm căn cứ để đọc hiểu nhữngtác phẩm cụ thể

- Muốn đọc hiểu chính xác một tác phẩm văn học dân gian, cần đặt nóvào trong hệ thống những văn bản tương quan, thích ứng (về đề tài, thể loại, cáchdiễn đạt)

- Trong quá trình hình thành, biến đổi, lưu truyền, tác phẩm văn học dângian luôn gắn bó mật thiết và phục vụ trực tiếp cho các hình thức sinh hoạt cộngđồng khác nhau (gia đình, xã hội, tôn giáo, tín ngưỡng, phong tục, tập quán, laođộng, vui chơi, ca hát, lễ hội, ) của nhân dân Bởi thế, để đọc hiểu chính xác vàsâu sắc ý nghĩa tác phẩm, cần đặt nó trong mối quan hệ với các hình thức sinh hoạtcộng đồng

7.2.2.2 Khái quát về truyện cổ tích

* Khái niệm:

Truyện cổ tích là tác phẩm tự sự dân gian, cốt truyện và hình tượng được hưcấu có chủ định kể về số phận con người bình thường trong xã hội thể hiện tinh thầnnhân đạo và lạc quan của nhân dân lao động

Trong truyện có một số kiểu nhân vật chính: nhân vật bất hạnh (người mồ côi,con riêng, người em út, người có hình dạng xấu xí, ), nhân vật có tài năng kì lạ, nhânvật thông minh, nhân vật ngốc nghếch, nhân vật là động vật (các con vật biết nói năng,

có hoạt động và tính cách như con người, ) Truyện cổ tích thường có những yếu tốhoang đường, kì ảo, đóng vai trò cán cân công lí, thể hiện khát vọng công bằng, mơước và niềm tin của nhân dân về sự chiến thắng của cái thiện đối với cái ác, cái tốt vớicái xấu

* Phân loại: Truyện cổ tích được chia làm ba loại:

Truyện cổ tích về loài vật: nhân vật chính là các con vật Từ việc giải thích

những đặc điểm, thói quen, quan hệ của các con vật, tác giả dân gian đúc kết nhữngkinh nghiệm về thế giới loài vật và các vấn đề đạo đức, kinh nghiệm sống trong xã hộiloài người

Truyện cổ tích sinh hoạt: kể về sự thông minh, sắc sảo, tài phân xử của các

nhân vật gắn với đời thực, ít có hoặc không có các yếu tố thần kì

Truyện cổ tích thần kì: có nhiều yếu tố thần kì, kể về các nhân vật như người

em út, người mồ côi, người có tài năng kì lạ

Truyện cổ tích thần kì ra đời từ giai đoạn cuối của xã hội nguyên thủy, phát triển mạnh trong xã hội có giai cấp, nên đề tài của truyện cổ tích thần kì chủ yếu hướng đến những vấn đề như:

+ Phản ánh hiện thực xã hội phân chia giai cấp, kể về số phận của những kiểu nhân vật người con riêng, người em, người lao động bất hạnh, người dũng sĩ người mang lốt, người thông minh, tài giỏi

+ Phản ánh ước mơ công lí, ước mơ đổi thay số phận cho những nhân vật bất hạnh

+ Nêu những bài học theo quan điểm đạo đức của nhân dân như nghĩa bạn bè, tình vợ chồng, lòng yêu thương con người với bức tranh phản chiếu muôn vàn nỗi éo

le, phức tạp trong quan hệ xã hội

Truyện cổ tích là thể loại tự sự dân gian, nên những yếu tố thi pháp cơ bản cầnđược khảo sát ở truyện cổ tích là hệ thống nhân vật, kết cấu, cốt truyện (mô típ, típ)yếu tố thần kì Nhân vật chính: nếu như nhân vật chính của thần thoại là các vị thần,nhân vật chính của truyền thuyết là các nhân vật lịch sử có tầm vóc lớn lao đối với lịch

sử dân tộc hoặc một địa phương nào đó thì nhân vật chính trong truyện cổ tích thần kì

là những người lao động bình thường, chịu nhiều bất hạnh, thua thiệt trong cuộc sống.Phân tích truyện cổ tích phải chú ý đến phương pháp so sánh loại hình, nghĩa là đặttruyện hay nhân vật trung tâm trong kiểu truyện hay kiểu nhân vật cùng loại

7.2.2.3 Truyện cổ tích Tấm Cám

Truyện cổ tích Tấm Cám thuộc loại cổ tích thần kì Kiểu truyện Tấm Cám phổ biến ở nhiều dân tộc khác nhau trên thế giới Ví dụ như Cô Lọ Lem (Pháp), Chiếc hài

cườm pha lê (Đức), Nàng Diệp Hạn (Trung Quốc) Dù tên gọi khác nhau nhưng chúng

có điểm chung về nội dung là: Phản ánh số phận của những con người nhỏ bé, bấthạnh, thể hiện ước mơ về sự công bằng, dân chủ, hạnh phúc

*Tóm tắt truyện Cổ tích Tấm Cám theo nhận vật Tấm bằng sơ đồ tư duy và bằng

hình ảnh minh họa

Mồ côi cha mẹ

Sống với dì ghẻ

Bị dì ghẻ bắt làm việc vất vả

Phải làm việc quần

quật ngày đêm Hoàn

cảnh

Hoàn cảnh

Hiền lành yếu đuối cam chịu

Hiền lành yếu đuối cam chịu

Nhân vật Tấm

Nhân vật Tấm

Không được đi xem hội

Bị tước đoạt tài sản (yếm đào, cá bống)

Mạnh mẽ quyết chống lại cái ác

Mạnh mẽ quyết chống lại cái ác

Trừng trị cái ác

yếu đuốicam chịu

Trừng trị cái ác

yếu đuốicam chịu

Sức phản kháng

mạnh mẽ

Nhiều lần hóa thân

Trừng phạt mẹ con Cám Tấm hồi sinh

7.2.2.4 Liệt kê các sự việc và chi tiết tiêu biểu trong TCT Tấm Cám

Tấm và Cám đi bắt con tôm cái tép Chiếc yếm đỏ

Bụt hiện lên

Trên đường đi dự hội Tấm đánh rơi chiếc giày

Tấn bị giết trong ngày giỗ cha Tấm trèo cau

Mụ dì ghẻ chặt cây

Tấm chết

Tấm chuyển kiếp

Tấm hóa thành nhiều kiếp

Những câu nói của Tấm

Những hành động của mẹ con Cám

Tấm trở lại thành người Tấm hóa thân vào quả thị

Tấm về cung trừng phạt Cám Miếng trầu têm cánh phượng.

Tấm sai quân hầu giội nước sôi vào hố

Mẹ con Cám chết

7.2.2.5 Quá trình phát triển mâu thuẫn giữa Tấm và mẹ con Cám

Từ những sự việc và chi tiết tiêu biểu đã nêu ở trên, giáo vên định hướng chohoc sinh phân tích quá trình phát triển mâu thuẫn giữa Tấm và mẹ con Cám Quá trìnhnày được chia thành hai chặng Sự phân chia thành các chặng giúp học sinh thấy rõđược sự phát triển và thay đổi trong tính cách của nhân vật Tấm và sự tăng lên về mức

độ độc ác trong hành động của mẹ con Cám

* Chặng 1: Mâu thuẫn xung đột giữa Tấm và mẹ con Cám

Mâu thuẫn giữa Tấm và mẹ con Cám phản ánh mâu thuẫn trong gia đình phụquyền thời cổ nói riêng; mâu thuẫn giữa lao động và bóc lột, giữa thiện và ác trong xãhội nói chung Tấm đại diện cho loại nhân vật mồ côi: chăm chỉ, hiền lành, nhân hậu(mải miết bắt được đầy giỏ tôm tép không quản trời nắng, bớt phần ăn dành nuôi bống,cho trâu đi ăn thật xa…) Mẹ con người dì ghẻ là hiện thân của cái ác: Cám lừa chịxuống Tắm, trút hết giỏ tôm tép của Tấm vào giỏ của mình để giành chiếc yếm đỏ; mẹcon Cám rắp tâm lừa Tấm đi chăn trâu đồng xa để tiện bề bắt cá bống – nguồn vui duynhất của Tấm; trắng trợn trộn một đấu thóc vào một đấu gạo để bắt Tấm ngồi nhặt,không dược đi hội do nhà vua mở

Mâu thuẫn đó từ chỗ xoay quanh quyền lợi vật chất và tinh thần trong cuộcsống thường ngày, đến mức biến thành xung đột về quyền lợi xã hội Mâu thuẫn pháttriển ngày càng gay gắt, không thể dung hòa, buộc phải giải quyết: mọi đau khổ tủi cựccủa Tấm đều bắt nguồn từ mẹ con Cám Cô gái mồ côi chỉ biết khóc khi bị lừa gạt, bịtước đoạt đến cả niềm vui nhỏ bé nhất

Sự tham gia của các yếu tố thần kì: Tấm có được hạnh phúc nhờ sự giúp đỡ củaBụt Cách giải quyết mâu thuẫn như vậy thể hiện ước mơ của người lao động, niềm tincủa họ vào lẽ công bằng trong đời sống thực còn quá mong manh và hầu như khó cóthể thực hiện được Tấm bị Cám lừa nên không được thưởng yếm đỏ, chỉ biết khóc,Bụt xuất hiện an ủi cô, bày cho cô cách nuôi bống để làm bầu bạn Tấm bị mất cá bống– được gà tìm xương, được Bụt cho hi vọng đổi đời Tấm không được đi hội – Bụt chochim sẻ xuống giúp nhặt thóc ra khỏi gạo Tấm gặp vua và trử thành hoàng hậu

* Chặng 2: Cuộc đấu tranh quyết liệt của Tấm để để giành lại sự sống và

hạnh phúc.

Tấm trở thành hoàng hậu nhưng cái ác vẫn đeo bám, vẫn tìm cách chiếm đoạttất cả những gì Tấm có được, muốn tiêu diệt Tấm đến cùng Khác với chặng 1, ởchặng này, cuộc đấu tranh giữa Tấm và mẹ con Cám hết sức quyết liệt nhưng ta khôngcòn thấy Tấm khóc, cũng không thấy nhân vật Bụt xuất hiện Chỉ thấy, sau mỗi lần hóathân (chim vàng anh, cây xoan đào, khung cửi, cây thị) , một cô Tấm ngày càng mạnh

mẽ, quyết liệt để đòi quyền sống, đòi lại hạnh phúc đã bị Cám cướp mất Tấm thực sựbước vào cuộc đấu tranh một cách quyết liệt

Các yếu tố kì ảo ở phần này không thay thế Tấm trong cuộc đấu tranh quyết liệtvới mẹ con Cám, dường như nó là nơi Tấm hóa thân để trở lại đối đầu với kẻ ác, đểgiành lại sự sống và hạnh phúc Lại một lần nữa người đọc cảm nhận được quan niệmgiản dị, thực tế về hạnh phúc của người lao động : người tốt phải tự mình tiêu diệt cái

ác, để giành lại sự sống và hạnh phúc ; hạnh phúc chỉ có thể có ở cuộc đời thực

Sự hóa thân của Tấm không hẳn là do ảnh hưởng từ thuyết luân hồi của đạoPhật, nếu có chăng, tác giả dân gian chỉ mượn cái vỏ ngoài để thực hiện ước mơ, tinhthần lạc quan của người lao động mà thôi Chi tiết Tấm ẩn mình trong quả thị bước ra,trở lại làm người là một chi tiết có trị thẩm mĩ cao, giống như Sọ Dừa là một cục thịtbiết lăn tròn, biến thành chàng trai khôi ngô tuấn tú trong truyện Sọ Dừa ; hay truyệnlấy vợ cóc… Sau này, một lớp nghĩa mới mang tính hiện đại hơn được gửi gắm ở chitiết biến hóa cuối cùng của Tấm, đó là nội dung tốt đẹp thường được ẩn dưới một hìnhthức bình thường thậm chí xấu xí

7.2.2.6 Hành động của Tấm trừng phạt mẹ con Cám ở cuối truyện

* Bàn về hành động của Tấm trừng phạt Cám và thiện, ác trong tác phẩm.

Kết thúc truyện Tấm Cám là kết thúc có hậu: mẹ con Cám bị trừng trị đíchđáng; cô Tấm mồ côi bị đầy đọa sau bao lần chết đi sống lại cuối cùng vẫn được gặpnhà vua, sống cuộc sống hạnh phúc

Phần kết thúc truyện cổ tích này có nhiều dị bản Đã có rất nhiều ý kiến cho

rằng truyện cổ tích Tấm Cám thiếu tính giáo dục, rằng sự “trả thù” của Tấm là “độc ác,

man rợ” và đưa tác phẩm vào dạy sẽ làm hỏng nhân sinh quan của học sinh Thậm chínhiều ý kiến gay gắt hơn cho rằng, đưa một câu chuyện như thế vào chương trình là

“phản giáo dục” Như vậy, ta cần hiểu thế nào? Tôi cho rằng, Tấm không ác và truyện

cổ tích Tấm Cám đầy tính giáo dục Hãy hiểu đúng câu chuyện, dụng ý của tác giả dân

gian và hành động của Tấm ở cuối truyện

Trước hết, tôi không đồng ý khi cho rằng hành động của Tấm là sự “trả thù” màphải hiểu đó là sự “trừng phạt” Tấm không hằn thù nhưng Tấm phải hành động bởikhông còn cách nào khác Trải qua bao nhiêu kiếp hóa thân và hành động của mẹ conCám với mục đích quyết liệt là không để Tấm có thể tồn tại trên cõi đời dưới bất kìhình thức nào từ một sinh vật sống, đến một cái cây hay một vật như vô tri là khungcửi Bụt không trừng phạt bởi vai trò của Bụt chỉ là cứu vớt và mang đến hạnh phúc

cho những người hiền lành, lương thiện Vua không trừng phạt bởi trong câu chuyệnnày, vua chỉ có vai trò là phần thưởng xứng đáng cho những gì Tấm đáng được hưởng Vậy lúc này, không thể xem xét Tấm là một cá nhân, một bà hoàng hậu hay mộtngười con mồ côi, một người chị cùng cha khác mẹ với Cám Hành động của Tấmkhông thể và không được hiểu là mang ý nghĩa tư thù cá nhân Tấm đại diện cho cáithiện đang đối diện, đối đầu với cái ác Tấm đại diện cho công lý, lẽ phải và hình phạtđưa ra phải tương xứng với tội ác của mẹ con Cám.

Thứ hai, Tấm không ác bởi nếu kết luận Tấm ác cũng không khác gì kết luận tưtưởng Phật ác Phật răn dạy con người ta sống thiện, không nên sống ác bởi kẻ sống ác

sẽ bị trừng phạt, và hình phạt đó luôn tương xứng với tội ác mà người đó gây ra ở kiếpsống Có những hình phạt là cắt xẻo các bộ phận cơ thể, nấu trong vạc dầu, bị lũ quỷtra tấn hay đày xuống tận 18 tầng địa ngục, chịu mọi sự hành hạ, muôn kiếp khôngđược siêu sinh… Tạo nghiệp thì trả nghiệp, làm việc ác như thế nào với người ta thìnhận lại đúng như thế cớ sao lại kêu người thi hành cái luật đó là ác?

Thứ ba, sự “trừng phạt” mẹ con Cám phải nhận mang một ý nghĩa răn dạyquyết liệt bởi nếu chỉ là một cái chết nhẹ nhàng, có lẽ nó không khiến những kẻ có dãtâm tàn độc phải run sợ Làm nhiều việc ác sẽ phải nhận ở ngay sự trừng phạt ở kiếpsống chứ không đợi đến kiếp sau Đó có lẽ là tư tưởng ngăn chặn quyết liệt cái ác củacha ông ta

Bản kể được người biên soạn chọn đưa vào SGK chủ yếu nhấn mạnh sự chiếnthắng của người tốt – cô gái bất hạnh, của cái thiện ; không đi quá sâu vào phươngthức trừng phạt kẻ ác Đương nhiên vấn đề này còn gây nhiều tranh luận Có lẽ mộtphần do sự nhận thức qua thời gian khác nhau về thi pháp truyện cổ tích (tác giả dângian không quan tâm đến sự trả thù mà chỉ quan tâm đến việc mẹ con Cám đáng phảichịu sự trừng phạt cao nhất) Nhưng chủ yếu có thể là do đoạn kết dễ gây phản cảmđối với lứa tuổi học sinh lớp 10 nên tác giả SGK đã lược bỏ chăng ? Điều quan trọng

theo chúng tôi, Tấm Cám thể hiện rất rõ đặc trưng của truyện cổ tích thần kì Việt Nam

trên các phương diện: nhân vật chính là con người nhỏ bé, bất hạnh; có sự tham giacủa các yếu tố thần kì trong giải quyết mâu thuẫn theo tư tưởng và tình cảm của tác giảdân gian

7.2.2.7 Một số đoạn văn vần trong truyện cổ tích Tấm Cám

Trong tác phẩm Tấm Cám, người đọc có thể bắt gặp các đoạn văn vần xen kẽ,

chúng đều xuất hiện ở những đoạn chuyển từ sự kiện này sang sự kiện khác gắn liềnvới số phận của nhân vật Các đoạn này còn giúp người đọc, người nghe dễ nhớ, dễthuộc Không những vậy, chúng còn góp phần thể hiện thái độ, tình cảm của người kểvới các nhân vật tham gia trong truyện Người viết có thể nêu ra một số đoạn như sau:

-Vàng ảnh vàng anh/Có phải vợ anh/Chui vào tay áo? Quấn quýt với vua.

- Phơi áo chồng tao/Phơi lao phơi sào/ Chớ phơi bờ rào/Rách áo chồng tao!

 Nhắc nhở Cám

- Cót ca cót két/ Lấy tranh chồng chị/Chị khoét mắt ra =>Răn đe, tuyên chiến với

Cám

- Thị ơi thị/ Thị rụng bị bà/ Bà để bà ngửi/ Chứ bà không ăn.

7.3 Khả năng áp dụng sáng kiến

Sáng kiến đã được áp dụng vào dạy TCT Tấm Cám cho học sinh lớp 10C –

Trường THPT Yên Lạc 2 Ngoài ra, sáng kiến có thể áp dụng để giảng dạy môn Ngữ văn lớp 10 bậc THPT ở nhiều trường trong tỉnh Vĩnh Phúc và nhiều tỉnh khác trong cả nước

8 Những thông tin bảo mật

Không có

9 Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến

Để áp dụng phương pháp dạy học đổi mới kĩ năng đọc hiểu TCT Tấm Cám trong

giảng dạy theo đặc trưng thi pháp thể loại đạt kết quả tốt theo tôi, cần có những điều

kiện cơ bản sau:

Sáng kiến có thể áp dụng hiệu quả khi có sự phối hợp, tạo điều kiện của nhàtrường và tổ chuyên môn Thường xuyên trao đổi kinh nghiệm giảng dạy, nhất làphương pháp giảng dạy mới Thay đổi hình thức sinh hoạt tổ chuyên môn sao cho đadạng hơn không đơn thuần chỉ là dự giờ – góp ý, mà tổ chức hội thảo bằng nhữngchuyên đề cụ thể Tổ chức các buổi sinh hoạt ngoại khóa hấp dẫn, đa dạng nhằm gâyhứng thú cho học

Đối với giáo viên: cần nắm vững chuyên môn, rèn luyện, nghiên cứu, tìm tòi cácbiện pháp gây hứng thú học tập, tạo một không khí học tập vui vẻ, thoải mái giúp họcsinh ngày càng yêu thích bộ môn Ngữ văn Bên cạnh đó, phải thường xuyên học hỏikinh nghiệm của đồng nghiệp Giáo viên có thể cho học sinh sưu tầm những kiến thức

có liên quan đến nội dung bài học và hướng dẫn cho các em trình bày, sau đó có thểnhận xét qua và rút ra những nội dung có liên quan mà học sinh cần nắm

Sáng kiến được áp dụng ở những trường có cơ sở vật chất về công nghệ thông tinnhư máy vi tính, máy chiếu, phát huy thế mạnh của công nghệ thông tin vào dạy họcbằng cách tìm các thông tin mới, hấp dẫn trên mạng internet, đưa vào giáo án điện tửlàm cho các tiết học sinh động, lượng thông tin học sinh thu được nhiều và chính xáchơn so với phương pháp dạy học truyền thống

10 Đánh giá lợi ích thu được

10.1 Đánh giá lợi ích thu được do áp dụng sáng kiến theo ý kiến của tác giả

Là một giáo viên trực tiếp giảng dạy, sáng kiến kinh nghiệp giúp tôi có đượcmột tiết dạy bổ ích Việc đổi mới bài dạy luôn là yếu tố cần thiết, đặc biệt theo hướngphát huy tính tích cực chủ động của học sinh Tạo điều kiện để đổi mới phương phápdạy học, học sinh được hoạt động, được tự học và tự nghiên cứu thông qua đó gópphần hướng tới hình thành các năng lực, phẩm chất cho học sinh

Qua việc chuẩn bị bài ở nhà, sưu tầm các tài liệu và làm việc theo nhóm để đưa

ra sản phẩm của từng nhóm dưới sự hướng dẫn của giáo viên…; tham gia các hoạtđộng học tập trên lớp Đặc biệt các em rất hứng thú với phương pháp đóng vai, diễnkịch, nhập vai rất thành công Tất cả đã tạo thành một chuỗi các hoạt động liên tiếp có

sự gắn kết với nhau, từ đó góp phần làm tăng thời gian học tập của học sinh, giúp họcsinh tiếp thu kiến thức nhanh hơn, ghi nhớ sâu sắc bài học hơn

Vận dụng phương pháp đã nghiên cứu vào thực tế giảng dạy tác phẩm tôi thấykết quả tốt hơn so với phương pháp trước đây Khi đối chiếu kết quả đánh giá kiếnthức, kĩ năng qua bài kiểm tra của hai lớp do người viết trực tiếp giảng dạy: 10C,10A3 ở hai thời điểm trước và sau khi áp dụng sáng kiến, tôi nhận thấy rõ hiệu quảcủa sáng kiến Kết quả kiểm tra cao hơn, nhiều em lập luận chặt chẽ hơn, thuyết phụchơn, cảm xúc hơn

Năm học 2017-2018, sáng kiến được giảng dạy tại lớp 10C Lớp đối chứng là10A3 được dạy theo phương pháp truyền thống Kết quả cho thấy các em lớp 10C rấthứng thú, lớp học sôi động hơn Các em tham gia nhiệt tình hơn trong các hoạt độnghọc tập

Thông qua các bài kiểm tra nhanh 15 phút theo phương pháp trắc nghiệm đểđánh giá khả năng nắm kiến thức, tư duy suy luận Kết quả thu được tính bằng thống

kê trung bình của các bài kiểm tra

Lớp Sĩ số Loại giỏi Loại khá Loại Tb Loại yếu Loại kém