Tổ chức các hoạt động tự học của học sinh qua chủ đề phân bón hóa học

Một số vấn đề chung về tổ chức hoạt động học của học sinh Thực hiện Nghị quyết Trung ương số 29-NQ/TW ngày 04 tháng 11 năm 2013 về đổi mớicăn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

PPCT : Phân phối chương trình

CNTT : Công nghệ thông tin

I Một số vấn đề chung về tổ chức hoạt động học của học sinh

II Kế hoạch bài học III Kĩ thuật tổ chức hoạt động học của học sinh

IV Một số biện pháp giúp học sinh phát triển năng lực tự học.

Chương 2 Tổ chức các hoạt động tự học của học sinh qua chủ đề Phân bón hóa học

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

5 5

8 9 13 16

42

10 Đánh giá lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp

BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN

1 Lời giới thiệu

Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nộidung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh học đượccái gì đến chỗ quan tâm học sinh làm được cái gì qua việc học Để đảm bảo được điều đó, nhấtđịnh phải thực hiện thành công việc chuyển từ phương pháp dạy học nặng về truyền thụ kiếnthức sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực vàphẩm chất; đồng thời phải chuyển cách đánh giá kết quả giáo dục từ nặng về kiểm tra trí nhớsang kiểm tra, đánh giá năng lực vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề, chú trọng kiểm tra đánhgiá trong quá trình dạy học để có thể tác động kịp thời nhằm nâng cao chất lượng của các hoạtđộng dạy học và giáo dục

Ngày 01 tháng 8 năm 2018 sở giáo dục đào tạo Vĩnh Phúc đã tập huấn bồi dưỡng thường xuyêntới toàn bộ giáo viên trong tỉnh các nội dung: Dạy học Hóa học theo định hướng tiếp cận nănglực và tổ chức các hoạt động tự học của học sinh ở trường trung học phổ thông

Một người được coi là có năng lực nếu như họ có tư duy độc lập, nhạy bén, luôn đặt ra cho mìnhnhững câu hỏi thích hợp, rõ ràng chính xác về mọi việc Trong một hoàn cảnh nhất định người

đó nắm vững tri thức, kĩ năng, kĩ xảo để giải quyết vấn đề nhanh nhất, sáng tạo nhất và hiệu quảnhất

Bên cạnh đó,việc thực hiện giảm tải và tránh trùng lặp các chủ đề ở một số đơn vị kiến thức,môn học, cùng với đó là yêu cầu giảm tải chương trình cũng đang là vấn đề cần giải quyết Nhận thấy nội dung Phân bón hóa học trong chương trình Hóa học 11 là một phần học quantrọng, không chỉ về kiến thức tổng quát mà còn gắn liền với thực tiễn sản xuất, nhất là đối vớinước ta khi mà sản xuất nông nghiệp vẫn đang chiếm một vai trò rất lớn trong nền kinh tế quốc

dân Chính vì vậy tôi chọn đề tài: “Tổ chức các hoạt động tự học của học sinh qua chủ đề: Phân bón hóa học”

2 Tên sáng kiến

“Tổ chức các hoạt động tự học của học sinh qua chủ đề: Phân bón hóa học”.

3 Tác giả sáng kiến

Họ và tên: Trần Phương Nhung Số điện thoại: 0973 293 480

Địa chỉ tác giả sáng kiến: Giáo viên trường THPT Bình Xuyên - Vĩnh Phúc

Email: tranphuongnhung.c3binhxuyen@vinhphuc.edu.vn

4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến

Họ và tên: Trần Phương Nhung - Giáo viên trường THPT Bình Xuyên – Bình Xuyên- Vĩnh

Đề tài được nghiên cứu và áp dụng từ tháng 8 năm 2018 đến tháng 11 năm 2019.

7 Mô tả bản chất của sáng kiến

Nội dung sáng kiến gồm 3 chương cụ thể như sau :

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề tổ chức các hoạt động tự học của học sinh.

Chương 2 Tổ chức các hoạt động tự học của học sinh qua chủ đề Phân bón hóa học- Hoá học

lớp 11.

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm.

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ TỔ CHỨC CÁC

HOẠT ĐỘNG TỰ HỌC CỦA HỌC SINH

I Một số vấn đề chung về tổ chức hoạt động học của học sinh

Thực hiện Nghị quyết Trung ương số 29-NQ/TW ngày 04 tháng 11 năm 2013 về đổi mớicăn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá trong điềukiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, giáo dục phổ thôngtrong phạm vi cả nước đang thực hiện đổi mới đồng bộ về mục tiêu, nội dung, phương pháp, hìnhthức tổ chức, thiết bị và đánh giá chất lượng giáo dục: từ mục tiêu chủ yếu trang bị kiến thứcsang phát triển năng lực và phẩm chất của học sinh; từ nội dung nặng tính hàn lâm sang nộidung có tính thực tiễn cao; từ phương pháp truyền thụ một chiều sang phương pháp dạy học tíchcực; từ hình thức dạy học trên lớp là chủ yếu sang kết hợp đa dạng các hình thức dạy học trong

và ngoài lớp học, trong và ngoài nhà trường, trực tiếp và qua mạng; từ hình thức đánh giá tổngkết là chủ yếu sang coi trọng đánh giá trên lớp và đánh giá quá trình; từ giáo viên đánh giá họcsinh là chủ yếu sang tăng cường việc tự đáng giá và đánh giá lẫn nhau của học sinh Như vậy,khác với dạy học định hướng nội dung, dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh là

tổ chức cho học sinh hoạt động học Trong quá trình dạy học, học sinh là chủ thể nhận thức, giáoviên có vai trò tổ chức, kiểm tra, hỗ trợ hoạt động học tập của học sinh một cách hợp lý sao chohọc sinh tự chủ chiếm lĩnh, xây dựng tri thức Quá trình dạy học là quá trình hoạt động của giáoviên và của học sinh trong sự tương tác thống nhất giữa giáo viên, học sinh và tư liệu hoạt độngdạy học

Đặc trưng của việc đổi mới phương pháp dạy học của giáo viên và học sinh là:

1 Dạy học thông qua tổ chức liên tiếp các hoạt động học tập, từ đó giúp học sinh tự khám

phá những điều chưa biết chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức được sắp đặt sẵn Theotinh thần này, giáo viên là người tổ chức và chỉ đạo học sinh tiến hành các hoạt động học tập nhưnhớ lại kiến thức cũ, phát hiện kiến thức mới, vận dụng sáng tạo kiến thức đã biết vào các tìnhhuống học tập hoặc tình huống thực tiễn

2 Chú trọng rèn luyện cho học sinh những tri thức phương pháp để họ biết cách đọc sách

giáo khoa và các tài liệu học tập, biết cách tự tìm lại những kiến thức đã có, biết cách suy luận đểtìm tòi và phát hiện kiến thức mới, Các tri thức phương pháp thường là những quy tắc, quytrình, phương thức hành động, tuy nhiên cũng cần coi trọng cả các phương pháp có tính chất dựđoán, giả định (ví dụ: các bước cân bằng phương trình phản ứng hóa học, phương pháp giải bàitập toán học, ) Cần rèn luyện cho học sinh các thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, đặc biệthoá, khái quát hoá, tương tự, quy lạ về quen… để dần hình thành và phát triển tiềm năng sáng tạocủa họ

3 Tăng cường phối hợp học tập cá thể với học tập hợp tác theo phương châm “tạo điều

kiện cho học sinh nghĩ nhiều hơn, làm nhiều hơn và thảo luận nhiều hơn” Điều đó có nghĩa, mỗi

học sinh vừa cố gắng tự lực một cách độc lập, vừa hợp tác chặt chẽ với nhau trong quá trình tiếpcận, phát hiện và tìm tòi kiến thức mới Lớp học trở thành môi trường giao tiếp thầy – trò và trò –

trò nhằm vận dụng sự hiểu biết và kinh nghiệm của từng cá nhân, của tập thể trong giải quyết cácnhiệm vụ học tập chung.

4 Chú trọng đánh giá kết quả học tập theo mục tiêu bài học trong suốt tiến trình dạy học

thông qua hệ thống câu hỏi, bài tập Chú trọng phát triển kỹ năng tự đánh giá và đánh giá lẫnnhau của học sinh với nhiều hình thức như theo lời giải/đáp án mẫu, theo hướng dẫn, hoặc tự xácđịnh tiêu chí để có thể phê phán, tìm được nguyên nhân và nêu cách sửa chữa các sai sót

Hoạt động học của học sinh bao gồm các hành động với tư liệu dạy học, sự trao đổi, tranhluận với nhau và sự trao đổi với giáo viên Hành động học của học sinh với tư liệu hoạt độngdạy học là hành động chiếm lĩnh, xây dựng tri thức cho bản thân mình Sự trao đổi, tranh luậngiữa học sinh với nhau và giữa học sinh với giáo viên nhằm tăng cường sự hỗ trợ từ phía giáoviên và tập thể học sinh trong quá trình chiếm lĩnh tri thức Thông qua các hoạt động của họcsinh với tư liệu học tập và sự trao đổi đó mà giáo viên thu được những thông tin phản hồi cầnthiết để có các giải pháp hỗ trợ hoạt động học của học sinh một cách hợp lí và hiệu quả

Hoạt động của giáo viên bao gồm hành động với tư liệu dạy học và sự trao đổi, hỗ trợtrực tiếp với học sinh giáo viên là người tổ chức tư liệu hoạt động dạy học, cung cấp tư liệunhằm tạo tình huống cho hoạt động của học sinh Dựa trên tư liệu hoạt động dạy học, giáo viên

có vai trò tổ chức, kiểm tra, hỗ trợ hoạt động học của học sinh với tư liệu học tập và sự trao đổi,tranh luận của học sinh với nhau

Nhằm hình thành và phát triển năng lực của học sinh, hoạt động học tích cực, tự lực vàsáng tạo cho học sinh cần phải được tổ chức ở trong lớp, ngoài lớp, trong trường, ngoài trường,

ở nhà và cộng đồng, đặc biệt quan tâm đến hoạt động thực hành và ứng dụng kiến thức vào giảiquyết những vấn đề thực tiễn

Tiến trình dạy học phải thể hiện chuỗi hoạt động học của học sinh phù hợp với phươngpháp dạy học tích cực được vận dụng Tùy theo đặc thù bộ môn và nội dung dạy học của chủ đề,giáo viên có thể lựa chọn các phương pháp dạy học khác nhau Tuy nhiên, các phương pháp dạyhọc tích cực nói chung đều dựa trên quan điểm dạy học giải quyết vấn đề có tiến trình sư phạmtương tự nhau: xuất phát từ một sự kiện/ hiện tượng/ tình huống/ nhiệm vụ làm xuất hiện vấn đềcần giải quyết - lựa chọn giải pháp/xây dựng kế hoạch giải quyết vấn đề - thực hiện giải pháp/kếhoạch để giải quyết vấn đề - đánh giá kết quả giải quyết vấn đề Vì vậy, nhìn chung tiến trình tổchức hoạt động học của học sinh trong mỗi bài học/chủ đề như sau:

1 Đề xuất vấn đề

Để đề xuất vấn đề, giáo viên giao cho học sinh một nhiệm vụ có tiềm ẩn vấn đề Nhiệm

vụ giao cho học sinh có thể được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau như: giải thích một sựkiện/hiện tượng trong tự nhiên hay xã hội; giải quyết một tình huống trong học tập hay trongthực tiễn; tiến hành một thí nghiệm mở đầu Dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh quantâm đến nhiệm vụ đặt ra, sẵn sàng nhận và tự nguyện thực hiện nhiệm vụ Từ nhiệm vụ cần giảiquyết, học sinh huy động kiến thức, kĩ năng đã biết và nảy sinh nhu cầu về kiến thức, kĩ năngcòn chưa biết, nhưng hi vọng có thể tìm tòi, xây d ự n g đ ư ợ c ; diễn đạt nhu cầu đó thànhcâu hỏi Lúc này vấn đề đối với học sinh xuất hiện, dưới sự hướng dẫn của giáo viên vấn đề đó

được chính thức diễn đạt.

Nhiệm vụ giao cho học sinh cần đảm bảo rằng học sinh không thể giải quyết trọn vẹn vớikiến thức, kĩ năng đã có mà cần phải học thêm kiến thức mới để vận dụng vào quá trình giảiquyết vấn đề

2 Giải pháp và kế hoạch giải quyết vấn đề

Sau khi đã phát biểu vấn đề, học sinh độc lập hoạt động, xoay trở để vượt qua khó khăn,tìm các giải pháp để giải quyết vấn đề Trong quá trình đó, khi cần phải có sự định hướng củagiáo viên để học sinh có thể đưa ra các giải pháp theo suy nghĩ của học sinh Thông qua trao đổi,thảo luận dưới sự định hướng của giáo viên, học sinh xác định được các giải pháp khả thi, baogồm cả việc học kiến thức mới phục vụ cho việc giải quyết vấn đề đặt ra, đồng thời xây dựng kếhoạch hành động nhằm giải quyết vấn đề đó

3 Thực hiện kế hoạch giải quyết vấn đề

Trong quá trình thực hiện giải pháp và kế hoạch giải quyết vấn đề, học sinh diễn đạt, traođổi với người khác trong nhóm về kết quả thu được, qua đó có thể chỉnh lý, hoàn thiện tiếp.Trường hợp học sinh cần phải hình thành kiến thức mới nhằm giải quyết vấn đề, giáo viên sẽgiúp học sinh xây dựng kiến thức mới của bản thân trên cơ sở đối chiếu kiến thức, kinh nghiệmsẵn có với những hiểu biết mới; kết nối/sắp xếp kiến thức cũ và kiến thức mới dựa trên việc phátbiểu, viết ra các kết luận/ khái niệm/công thức mới… Trong quá trình đó, học sinh cần phải học

lí thuyết hoặc/và thiết kế phương án thực nghiệm, tiến hành thực nghiệm, thu lượm các dữ liệucần thiết và xem xét, rút ra kết luận Kiến thức, kĩ năng mới được hình thành giúp cho việc giảiquyết được câu hỏi/vấn đề đặt ra

Trong quá trình hoạt động giải quyết vấn đề, dưới sự hướng dẫn của giáo viên, hành độngcủa học sinh được định hướng phù hợp với tiến trình nhận thức khoa học, giáo viên cần hướngdẫn học sinh vận dụng những kiến thức, kĩ năng mới học để giải quyết các tình huống có liên quantrong học tập và cuộc sống hằng ngày; tiếp tục tìm tòi và mở rộng kiến thức thông qua các nguồn

tư liệu, học liệu, khác nhau; tự đặt ra các tình huống có vấn đề nảy sinh từ nội dung bài học, từthực tiễn cuộc sống, vận dụng các kiến thức, kĩ năng đã học để giải quyết bằng những cách khácnhau Qua quá trình dạy học, cùng với sự phát triển năng lực giải quyết vấn đề của học sinh,

sự định hướng của giáo viên tiệm cận dần đến định hướng tìm tòi sáng tạo, nghĩa là giáo viên chỉđưa ra cho học sinh những gợi ý sao cho học sinh có thể tự tìm tòi, huy động hoặc xây dựngnhững kiến thức và cách thức hoạt động thích hợp để giải quyết nhiệm vụ mà họ đảm nhận Nghĩa

là dần dần bồi dưỡng cho học sinh khả năng tự xác định hành động thích hợp trong những tìnhhuống không phải là quen thuộc đối với học sinh

4 Trình bày, đánh giá kết quả

Sau khi đã hoàn thành hoạt động giải quyết vấn đề, dưới sự hướng dẫn của giáo viên, họcsinh trình bày, tranh luận, bảo vệ kết quả thu được, giáo viên chính xác hoá, bổ sung, xác nhận,phê duyệt kết quả, bao gồm những kiến thức mới mà học sinh đã học được thông qua hoạt độnggiải quyết vấn đề, học sinh ghi nhận kiến thức mới và vận dụng trong thực tiễn cũng như trongcác bài học tiếp theo

II Kế hoạch bài học

Tiến trình tổ chức hoạt động học của học sinh trong mỗi bài học cần được thiết kế thànhcác hoạt động học theo tiến trình sư phạm của các phương pháp dạy học tích cực như: dạy họcgiải quyết vấn đề, dạy học tìm tòi nghiên cứu, phương pháp "Bàn tay nặn bột" và các phươngpháp dạy học đặc thù bộ môn… Tuy có những điểm khác nhau, nhưng tiến trình sư phạm củacác phương pháp dạy học tích cực đều tuân theo con đường nhận thức chung Vì vậy, các hoạtđộng của học sinh trong mỗi bài học có thể được thiết kế như sau: Tình huống xuất phát; Hìnhthành kiến thức; Luyện tập; Vận dụng; Tìm tòi mở rộng

1 Tình huống xuất phát

Mục đích của hoạt động này là tạo tâm thế học tập học sinh, giúp học sinh ý thức đượcnhiệm vụ học tập, hứng thú học bài mới Giáo viên sẽ tạo tình huống học tập dựa trên việc huyđộng kiến thức, kinh nghiệm của bản thân học sinh có liên quan đến vấn đề xuất hiện trong bàihọc; làm bộc lộ "cái" học sinh đã biết, bổ khuyết những gì cá nhân học sinh còn thiếu, giúp họcsinh nhận ra "cái" chưa biết và muốn biết thông qua hoạt động này Từ đó, giúp học sinh suy nghĩ

và bộc lộ những quan niệm của mình về vấn đề sắp tìm hiểu, học tập Vì vậy, các câu hỏi/nhiệm

vụ trong hoạt động khởi động là những câu hỏi/vấn đề mở, không nhất thiết HS phải có câu trả lời

hoàn chỉnh Kết thúc hoạt động này, giáo viên không chốt về nội dung kiến thức mà chỉ giúp học

sinh phát biểu được vấn đề để học sinh chuyển sang các hoạt động tiếp theo nhằm bổ sung những kiến thức, kĩ năng mới, qua đó tiếp tục hoàn thiện câu trả lời hoặc giải quyết được vấn đề.

2 Hình thành kiến thức mới

Mục đích của hoạt động này là giúp học sinh chiếm lĩnh được kiến thức, kỹ năng mới vàđưa các kiến thức, kỹ năng mới vào hệ thống kiến thức, kỹ năng của bản thân Giáo viên giúphọc sinh xây dựng được những kiến thức mới thông qua các hoạt động khác nhau như: nghiên

cứu tài liệu; tiến hành thí nghiệm, thực hành; hoạt động trải nghiệm sáng tạo Kết thúc hoạt

động này, trên cơ sở kết quả hoạt động học của học sinh thể hiện ở các sản phẩm học tập mà học sinh hoàn thành, giáo viên cần ”chốt” kiến thức mới để học sinh chính thức ghi nhận và vận dụng.

3 Luyện tập

Mục đích của hoạt động này là giúp học sinh củng cố, hoàn thiện kiến thức, kỹ năng vừalĩnh hội được Trong hoạt động này, học sinh được yêu cầu áp dụng trực tiếp kiến thức vào giải

quyết các câu hỏi/bài tập/tình huống/vấn đề trong học tập Kết thúc hoạt động này, nếu cần,

giáo viên có thể lựa chọn những vấn đề cơ bản về phương pháp, cách thức giải quyết các câu hỏi/bài tập/tình huống/vấn đề để học sinh ghi nhận và vận dụng, trước hết là vận dụng để hoàn chỉnh câu trả lời/giải quyết vấn đề đặt ra trong "Hoạt động khởi động".

4 Vận dụng, mở rộng

Mục đích của hoạt động này là giúp học sinh vận dụng được các kiến thức, kĩ năng đãhọc để phát hiện và giải quyết các tình huống/vấn đề trong cuộc sống ở gia đình, địa phương

Giáo viên cần gợi ý học sinh về những hoạt động, hiện tượng cần quan sát trong cuộc sống hàngngày, khuyến khích học sinh tiếp tục tìm tòi và mở rộng kiến thức ngoài lớp học, mô tả yêu cầu

về sản phẩm mà học sinh cần hoàn thành để học sinh quan tâm thực hiện Hoạt động này không

cần tổ chức ở trên lớp và không đòi hỏi tất cả học sinh phải tham gia Tuy nhiên, giáo viên cần quan tâm, động viên để có thể thu hút nhiều học sinh tham gia một cách tự nguyện; khuyến khích những học sinh có sản phẩm chia sẻ với các bạn trong lớp.

III Kĩ thuật tổ chức hoạt động học của học sinh

1 Các bước tổ chức một hoạt động học

Mỗi hoạt động học của học sinh nói trên phải thể hiện rõ mục đích, nội dung, kỹ thuật tổ

chức hoạt động và sản phẩm học tập mà học sinh phải hoàn thành Phương thức hoạt động của

học sinh thể hiện thông qua kĩ thuật học tích cực được sử dụng Có nhiều kĩ thuật học tích cựckhác nhau, mỗi kĩ thuật có mục tiêu rèn luyện các kĩ năng khác nhau cho học sinh Tuy nhiên,

dù sử dụng kĩ thuật học tích cực nào thì việc tổ chức mỗi hoạt động học của học sinh đều phảithực hiện theo các bước sau:

a Chuyển giao nhiệm vụ học tập: nhiệm vụ học tập được giao cho học sinh phải rõ ràng

và phù hợp với khả năng của học sinh, thể hiện ở yêu cầu về sản phẩm mà học sinh phải hoànthành khi thực hiện nhiệm vụ; hình thức giao nhiệm vụ sinh động, hấp dẫn, kích thích đượchứng thú nhận thức của học sinh; đảm bảo cho tất cả học sinh tiếp nhận và sẵn sàng thực hiệnnhiệm vụ

b Thực hiện nhiệm vụ học tập: học sinh được khuyến khích hợp tác với nhau khi thực

hiện nhiệm vụ học tập; giáo viên cần phát hiện kịp thời những khó khăn của học sinh và có biệnpháp hỗ trợ phù hợp, hiệu quả; không để xảy ra tình trạng học sinh bị "bỏ quên" trong quá trìnhdạy học

c Báo cáo kết quả và thảo luận: yêu cầu về hình thức báo cáo phải phù hợp với nội

dung học tập và kĩ thuật dạy học tích cực được sử dụng; giáo viên cần khuyến khích cho họcsinh trao đổi, thảo luận với nhau về nội dung học tập; xử lí những tình huống sư phạm nảy sinhmột cách hợp lí

d Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập: giáo viên tổ chức cho học sinh trình

bày, thảo luận về kết quả thực hiện nhiệm vụ; nhận xét về quá trình thực hiện nhiệm vụ học tậpcủa học sinh; phân tích, nhận xét, đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ và những ý kiến thảoluận của học sinh; chính xác hóa các kiến thức mà học sinh đã học được thông qua hoạt động

2 Ý nghĩa của mỗi loại hình hoạt động học của học sinh

a Hoạt động cá nhân là hoạt động yêu cầu học sinh thực hiện các bài tập/nhiệm vụ một

cách độc lập Loại hoạt động này nhằm tăng cường khả năng làm việc độc lập của học sinh Nódiễn ra khá phổ biến, đặc biệt là với các bài tập/nhiệm vụ có yêu cầu khám phá, sáng tạo hoặcrèn luyện đặc thù Giáo viên cần đặc biệt coi trọng hoạt động cá nhân vì nếu thiếu nó, nhận thứccủa học sinh sẽ không đạt tới mức độ sâu sắc và chắc chắn cần thiết, cũng như các kĩ năng sẽkhông được rèn luyện một cách tập trung

b Hoạt động cặp đôi và hoạt động nhóm là những hoạt động nhằm giúp học sinh phát

triển năng lực hợp tác, tăng cường sự chia sẻ và tính cộng đồng Thông thường, hình thức hoạtđộng cặp đôi được sử dụng trong những trường hợp các bài tập/ nhiệm vụ cần sự chia sẻ, hợptác trong nhóm nhỏ gồm 2 em Ví dụ: kể cho nhau nghe, nói với nhau một nội dung nào đó, đổibài cho nhau để đánh giá chéo ; còn hình thức hoạt động nhóm (từ 3 em trở lên) được sử dụngtrong trường hợp tương tự, nhưng nghiêng về sự hợp tác, thảo luận với số lượng thành viênnhiều hơn

c Hoạt động chung cả lớp là hình thức hoạt động phù hợp với số đông học sinh Đây là

hình thức nhằm tăng cường tính cộng đồng, giáo dục tinh thần đoàn kết, sự chia sẻ, tinh thầnchung sống hài hoà Hoạt động chung cả lớp thường được vận dụng trong các tình huống sau:nghe giáo viên hướng dẫn chung; nghe giáo viên nhắc nhở, tổng kết, rút kinh nghiệm; học sinhluyện tập trình bày miệng trước tập thể lớp… Khi tổ chức hoạt động chung cả lớp, giáo viêntránh biến giờ học thành giờ nghe thuyết giảng hoặc vấn đáp vì như vậy sẽ làm giảm hiệu quả vàsai mục đích của hình thức hoạt động này

d Hoạt động với cộng đồng là hình thức hoạt động của học sinh trong mối tương tác với

xã hội Hoạt động với cộng đồng bao gồm nhiều hình thức, từ đơn giản như: nói chuyện với bạn

bè, hỏi người thân trong gia đình , đến những hình thức phức tạp hơn như: tham gia bảo vệ môitrường, tìm hiểu các di tích văn hoá, lịch sử ở địa phương

3 Vai trò của các thành viên trong hoạt động nhóm

Để tránh việc tổ chức hoạt động nhóm mang tính hình thức, trong khi thảo luận nhóm,cần phân rõ vai trò của cá nhân, nhóm trưởng, thư ký, giáo viên

Cụ thể là:

a Cá nhân: tự đọc, suy nghĩ, giải quyết nhiệm vụ, có thể hỏi các bạn trong nhóm về

những điều mình chưa hiểu; khi các bạn cũng gặp khó khăn như mình thì yêu cầu sự trợ giúp

của giáo viên Mỗi học sinh cần phải được hướng dẫn cụ thể để biết ghi chép những kết quả học

tập của mình vào vở học tập, thể hiện ở câu trả lời cho câu hỏi/lời giải của các bài tập/kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập.

b Nhóm trưởng: thực hiện các nhiệm vụ của cá nhân như những bạn khác; phân công các

bạn giúp đỡ nhau; tổ chức cho cả nhóm thảo luận để thực hiện nhiệm vụ học tập; thay mặt nhóm

để liên hệ với giáo viên và xin trợ giúp; báo cáo tiến trình học tập nhóm

c Thư kí của nhóm: thực hiện các nhiệm vụ của cá nhân như các bạn khác; ghi chép lại

những nội dung trao đổi hoặc kết quả công việc của nhóm để trao đổi với các nhóm khác

4 Một số hình thức làm việc của học sinh trong hoạt động học

Trong quá trình học tập, không phải lúc nào học sinh cũng hoạt động theo nhóm Tronghoạt động nhóm, học sinh vẫn làm việc cá nhân hoặc theo cặp trong nhóm Các hình thức làmviệc trong nhóm được thay đổi thường xuyên căn cứ vào yêu cầu của nội dung dạy học và thiết

kế hoạt động của giáo viên Việc lựa chọn hình thức làm việc cá nhân, cặp đôi, nhóm hay cả lớp

phụ thuộc vào yêu cầu của các loại hình hoạt động và luyện tập Tùy vào đặc điểm chung của

học sinh và ý tưởng dạy học, giáo viên có sự thay đổi, điều chỉnh một cách linh hoạt song vẫn phải phù hợp với mục tiêu bài học, đảm bảo tính hiệu quả và tạo hứng thú cho học sinh.

1 Làm việc cá nhân: Trước khi tham gia phối hợp với bạn học trong các nhóm nhỏ, cá

nhân luôn có một khoảng thời gian với các hoạt động để tự lĩnh hội kiến thức, chuẩn bị cho cáchoạt động đóng vai hay thảo luận trong nhóm Phổ biến nhất có thể kể đến các hoạt động nhưđọc văn bản, giải bài toán để tìm kết quả…

Cá nhân làm việc độc lập nhưng vẫn có thể tranh thủ hỏi hay trả lời bạn trong nhóm, vẫnthực hiện các yêu cầu của nhóm trưởng (nếu có) để phục vụ cho các hoạt động cá nhân

Tần suất của các hoạt động cá nhân trong nhóm rất lớn và chiếm ưu thế hơn so với cáchoạt động khác Làm việc cá nhân giúp học sinh có thời gian tập trung tự nghiên cứu, tự khámphá kiến thức, tự chuẩn bị những gì cần thiết trước khi sử dụng nó để có những hoạt động kháccùng cả nhóm Trong quá trình làm việc cá nhân, gặp những gì không hiểu, học sinh có thể hỏibạn ngồi cạnh hoặc nêu ra trong nhóm để các thành viên khác cùng trao đổi và nếu nhóm khônggiải quyết được vấn đề thì nhóm trưởng có thể nhờ giáo viên hỗ trợ

2 Làm việc theo cặp (2 học sinh): Tùy theo hoạt động học tập, có lúc học sinh sẽ làm

việc theo cặp trong nhóm, do đó giáo viên cần lưu ý cách chia nhóm sao cho không học sinh nào

bị lẻ khi hoạt động theo cặp Nếu không, giáo viên phải cho đan chéo giữa các nhóm để đảm bảotất cả học sinh đều được làm việc Làm việc theo cặp rất phù hợp với các công việc như: kiểmtra dữ liệu, giải thích, chia sẻ thông tin; thực hành kĩ năng giao tiếp cơ bản (ví dụ như nghe, đặtcâu hỏi, làm rõ một vấn đề), đóng vai

Làm việc theo cặp sẽ giúp học sinh tự tin và tập trung tốt vào công việc nhóm Quy mônhỏ này cũng là nền tảng cho sự chia sẻ và hợp tác trong nhóm lớn hơn sau này

3 Làm việc chung cả nhóm: Trong các giờ học có các hoạt động cả nhóm cùng hợp tác.

Ví dụ, sau khi học sinh tự đọc một câu chuyện, trưởng nhóm sẽ dẫn dắt các bạn trao đổi về một

số vấn đề của câu chuyện đó; hoặc sau khi một cá nhân trong nhóm đã đưa ra kết quả của mộtbài toán, nhóm sẽ cùng trao đổi nhận xét, bổ sung về cách giải bài toán đó; hoặc là học sinhtrong nhóm sẽ cùng thực hiện một dự án nhỏ với sự chuẩn bị và phân chia công việc rõ ràng, Nhóm là hình thức học tập phát huy rất tốt khả năng sáng tạo nên hình thức này dễ phù hợp vớicác hoạt động cần thu thập ý kiến và phát huy sự sáng tạo Điều quan trọng là học sinh cần phảibiết mình làm gì và làm như thế nào khi tham gia làm việc nhóm

Để hoạt động nhóm đạt hiệu quả, mỗi nhóm tốt nhất nên chỉ có 4 học sinh hoặc nhiều nhất là 6 học sinh; mỗi lớp không nhất thiết chỉ tổ chức thành 6 nhóm.

Làm việc cả lớp: Kết thúc "Hoạt động hình thành kiến thức", thông thường cần tổ chức

hoạt động chung cả lớp để học sinh được trình bày, thảo luận về kết quả hoạt động nhóm; giáoviên “chốt” kiến thức cho học sinh ghi nhận và vận dụng Trong quá trình tổ chức "Hoạt độngluyện tập", nếu phát hiện học sinh có nhiều ý kiến khác nhau xung quanh một vấn đề hoặc cónhững khó khăn mà nhiều học sinh không thể vượt qua, giáo viên có thể dừng công việc của cácnhóm lại để tập trung cả lớp làm sáng tỏ các vấn đề còn băn khoăn

Giáo viên cần tránh dạy học đồng loạt theo hướng định lượng thời gian, bắt học sinh theo

kịp tiến độ một cách khiên cưỡng, thông báo chung hoặc ghi các nội dung trên bảng trong khihầu hết học sinh đã hiểu và làm được; chốt kiến thức trong từng phần nhỏ; cho học sinh giơ tayphát biểu quá nhiều gây mất thời gian; hoặc thay vì dạy cả lớp như hiện hành thì lại dạy chonhiều nhóm nên việc giảng giải lặp đi lặp lại ở các nhóm khác nhau; sử dụng câu hỏi phát vấnnhiều và vụn vặt

5 Một số lưu ý

- Mỗi bài học/chủ đề được thực hiện ở nhiều tiết học nên một nhiệm vụ học tập có thểđược thực hiện ở trong và ngoài lớp học Vì thế, trong một tiết học có thể chỉ thực hiện một sốbước trong tiến trình sư phạm của phương pháp và kĩ thuật dạy học được sử dụng

- Lớp học có thể được chia thành từng nhóm nhỏ Tùy mục đích, yêu cầu của vấn đề họctập, các nhóm được phân chia ngẫu nhiên hay có chủ định, được duy trì ổn định hay thay đổitrong từng phần của tiết học, được giao cùng một nhiệm vụ hay những nhiệm vụ khác nhau.Trong nhóm nhỏ, mỗi thành viên đều phải làm việc tích cực, không thể ỷ lại vào một vài ngườihiểu biết và năng động hơn Các thành viên trong nhóm giúp đỡ nhau tìm hiểu vấn đề nêu ratrong không khí thi đua với các nhóm khác Kết quả làm việc của mỗi nhóm sẽ đóng góp vào kếtquả học tập chung của cả lớp Các kĩ thuật dạy học tích cực sẽ được sử dụng trong tốt chức hoạtđộng nhóm trên lớp để thực hiện các nhiệm vụ nhỏ nhằm đạt mục tiêu dạy học Trong mỗi hoạtđộng, giáo viên có thể sử dụng một kĩ thuật nào đó để giao cho học sinh giải quyết một nhiệm

vụ học tập được giao Kết quả hoạt động của các nhóm học sinh được đưa ra thảo luận, từ đónảy sinh vấn đề cần giải quyết và đề xuất các giải pháp nhằm giải quyết vấn đề đó Hoạt độnggiải quyết vấn đề của học sinh có thể được thực hiện ngay trong giờ học trên lớp nhưng thườngthì phải thực hiện ở nhà, giữa hai giờ lên lớp kế tiếp nhau mới đạt được hiệu quả cao Giai đoạnnày, các phương pháp quan sát, ôn tập, nghiên cứu độc lập cần được hướng dẫn cho học sinh sửdụng Các kĩ thuật dạy học tích cực sẽ được tiếp tục sử dụng trên lớp trong giờ học sau đó để tổchức các hoạt động trao đổi, tranh luận của học sinh về vấn đề đang giải quyết nhằm đạt đượcmục tiêu dạy học Trong quá trình tổ chức hoạt động dạy học như trên, vấn đề đánh giá củagiáo viên và đánh giá của học sinh về kết quả hoạt động (bao gồm tự đánh giá và đánh giáđồng đẳng) được quan tâm thực hiện Trong toàn bộ tiến trình tổ chức hoạt động dạy học nhưtrên, các phương pháp truyền thống như thuyết trình, đàm thoại, trực quan, thực hành vẫn cònnguyên giá trị của chúng và cần phải được khai thác sử dụng một cách hợp lí, đúng lúc, đúngchỗ để đạt được hiệu quả cao nhất

- Vai trò của giáo viên trong tổ chức hoạt động học theo nhóm như sau:

+ Xác định và giao nhiệm vụ học tập cho các nhóm một cách cụ thể và rõ ràng Mỗi

nhiệm vụ học tập phải đảm bảo cho học sinh hiểu rõ: mục đích, nội dung, cách thức hoạt động

(theo kĩ thuật dạy học tích cực được sử dụng) và sản phẩm học tập phải hoàn thành (Lưu ý tăng

cường các câu hỏi "Như thế nào?", "Tại sao?"…)

+ Quan sát, phát hiện những khó khăn mà học sinh gặp phải; hỗ trợ kịp thời cho từng họcsinh và cả nhóm Khi giúp đỡ học sinh, cần gợi mở để học sinh tự lực hoàn thành nhiệm vụ;khuyến khích để học sinh hợp tác, hỗ trợ lẫn nhau trong việc giải quyết nhiệm vụ học tập; giao

thêm nhiệm vụ cho những học sinh hoàn thành trước nhiệm vụ (yêu cầu nâng cao hoặc giúp đỡcác bạn khác ).

+ Hướng dẫn việc tự ghi bài của học sinh: kết quả hoạt động cá nhân, kết quả thảo luậnnhóm, nhận xét của giáo viên và nội dung bài học vào vở; không "đọc – chép" hay yêu cầu họcsinh chép lại toàn bộ nội dung bài học trong sách

+ Sử dụng hợp lý phòng học bộ môn, thiết bị dạy học, học liệu và các công cụ hỗ trợtrong lớp học, nhất là việc sử dụng bảng trong việc hỗ trợ tiến trình tổ chức hoạt động học củahọc sinh như: ghi những nội dung cơ bản, cốt lõi của bài học; những gợi ý, hướng dẫn của giáoviên; những kết quả hoạt động học của học sinh… Không nên in lại các phiếu học tập khi nộidung đã có trong sách Thiết bị dạy học và học liệu được sử dụng trong dạy học mỗi hoạt độnghọc phải đảm bảo sự phù hợp với mục tiêu, nội dung học tập của học sinh Việc sử dụng cácthiết bị dạy học và học liệu đó được thể hiện rõ trong phương thức hoạt động học và sản phẩmhọc tập tương ứng mà học sinh phải hoàn thành trong mỗi hoạt động học

- Kiểm tra, đánh giá:

+ Phương án kiểm tra đánh giá trong quá trình dạy học phải đảm bảo sự đồng bộ vớiphương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực được sử dụng Cần tăng cường đánh giá về sự hìnhthành và phát triển năng lực, phẩm chất của học sinh thông qua quá trình thực hiện các nhiệm vụhọc tập, thông qua các sản phẩm học tập mà học sinh đã hoàn thành; tăng cường hoạt động tựđánh giá và đánh giá đồng đẳng của học sinh Để thực hiện được điều đó, đối với mỗi hoạt độnghọc trong cả tiến trình dạy học, cần mô tả cụ thể các sản phẩm học tập mà học sinh phải hoànthành cùng với các tiêu chí đánh giá cụ thể

+ Việc đánh giá trong quá trình dạy học nhằm giúp học sinh tiến bộ thông qua từng hoạtđộng học cụ thể; từng bước hoàn thiện những kiến thức, kĩ năng còn hạn chế để có thể hoànthành tốt các bài kiểm tra định kì; không so sánh học sinh này với học sinh khác Trong quátrình tổ chức hoạt động học của học sinh, giáo viên theo dõi, hướng dẫn, hỗ trợ học sinh vượtqua khó khăn kết hợp nhận xét, đánh giá trước hết bằng lời nói; trong mỗi giờ học giáo viên cầnghi nhận xét, đánh giá vào vở học của một số học sinh và luân phiên để mỗi học sinh đều đượcghi nhận xét, đánh giá trong mỗi học kì Như vậy, đánh giá trong quá trình dạy học là hoạt độngđánh giá trong cả quá trình dạy học và kết quả học tập, rèn luyện, phản ánh phẩm chất và nănglực của học sinh, không đơn thuần đánh giá, xếp loại hạnh kiểm và học lực

IV Một số biện pháp giúp học sinh phát triển năng lực tự học.

Dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn tiếp thu trong quá trình tập huấn, căn cứ vào tình hìnhthực tế cơ sở vật chất tại trường THPT Bình Xuyên cá nhân tôi mạnh dạn đề xuất một số biệnpháp giúp học sinh phát triển năng lực tự học như sau:

Biện pháp 1: Phối hợp linh hoạt các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực.

Không có một phương pháp dạy học nào toàn năng phù hợp với mọi mục tiêu và nộidung dạy học Mỗi phương pháp và hình thức dạy học có những ưu, nhựơc điểm và giới hạn sửdụng riêng Vì vậy việc phối hợp đa dạng các phương pháp và hình thức dạy học trong toàn bộ

quá trình dạy học là phương hướng quan trọng để phát huy tính tích cực và nâng cao chất lượngdạy và học

Dạy học dự án tạo cơ hội cho học sinh trong việc xây dựng kiến thức, đặc biệt là kiếnthức liên môn và phát triển kĩ năng hợp tác làm việc của học sinh Đây là một phương pháp dạyhọc hướng người học đến việc tiếp thu kiến thức và kỹ năng thông qua quá trình giải quyết mộtbài tập tình huống Tuy nhiên dạy học dự án cần nhiều thời gian để chuẩn bị các vấn đề liênquan đến dự án học tập, cần có công cụ máy tính, mạng internet, kĩ năng tin học tốt

Biện pháp 2: Tích hợp các nội dung môn học tạo tình huống có vấn đề

Tình huống có vấn đề là tình huống mà khi đó mâu thuẫn khách quan của bài toán nhậnthức được học sinh chấp nhận như một vấn đề học tập họ cần và có thể giải quyết được

Biện pháp 3: Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy và học.

Ứng dụng công nghệ thông tin để nâng cao tính tích cực trong dạy và học Công nghệthông tin đã hỗ trợ giáo viên mô tả hiện tượng hóa học chính xác, có tính thuyết phục cao Côngnghệ thông tin giúp những phương pháp dạy học theo dự án, dạy học giải quyết vấn đề càng cónhiều điều kiện để ứng dụng rộng rãi. Nhờ có sử dụng các phần mềm dạy học mà học sinh cóđiều kiện phát triển năng lực sáng tạo, năng lực tự học, thậm chí học sinh trung bình yếu cũng

có thể tự tìm hiểu được các vấn đề, trao đổi các nội dung dự án qua hòm thư điện tử Học sinhkhông chỉ học ở lớp mà còn tự học ở nhà Nhờ có công nghệ thông tin hỗ trợ không chỉ có các

em học sinh khá giỏi mà cả học sinh trung bình cũng có thể tự học ở nhà

Biện pháp 4: Sử dụng các bài tập gắn với bối cảnh thực tiễn và tình huống có vấn đề

Sử dụng bài tập hóa học đã là nguồn kiến thức để học sinh tìm tòi, là phương tiện để tíchcực hóa hoạt động của học sinh trong các bài dạy hóa học Đó là những bài tập mở, tạo cơ hộicho nhiều cách tiếp cận, nhiều cách giải quyết khác nhau góp phần hình thành cho học sinh cácnăng lực như: Năng lực tính toán xử lý thông tin, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực vận dụngkiến thức vào thực tiễn Các dạng bài tập có sử dụng sơ đồ, hình vẽ sẽ góp phần hình thành cho

HS năng lực quan sát,năng lực tư duy hóa học

Biện pháp 5: Tổ chức trò chơi

Tổ chức trò chơi giúp học sinh giảm bớt căng thẳng, có thêm hứng thú, niềm vui tronghọc tập nâng cao, mở rộng kiến thức, kĩ năng sống, phát triển tính sáng tạo, trí thông minh củahọc sinh trong việc giải quyết nhanh các tình huống thực tiễn Trong quá trình dạy học chủ đềtôi đã tiến hành tổ chức các trò chơi

Tiểu kết chương 1

Trong chương 1, tôi đã trình bày những vấn đề thuộc về cơ sở lí luận và thực tiễn của dạyhọc Hóa học theo định hướng tiếp cận năng lực ở trường THPT và tổ chức các hoạt động tựhọc của học sinh được tôi tiếp thu trong đợt tập huấn bồi dưỡng thường xuyên hè 2018 của sởgiáo dục đào tạo Vĩnh Phúc

Kết hợp với việc học tập, tham khảo các tài liệu chuyên môn, văn bản hướng dẫn chuyên

môn và các đồng nghiệp Tôi đã mạnh dạn nghiên cứu đề xuất biện pháp“Tổ chức các hoạt động tự học của học sinh qua chủ đề: Phân bón hóa học” thuộc chương trình Hoá học lớp 11.

Qua đó vận dụng được các cơ sở lí luận và thực tiễn trong đổi mới dạy học

CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG TỰ HỌC CỦA HỌC SINH QUA CHỦ ĐỀ PHÂN BÓN HÓA HỌC- HÓA HỌC LỚP 11

GIỚI THIỆU CHUNG:

* Chủ đề “Phân bón hóa học” bao gồm các nội dung:

- Khái niệm về phân bón hóa học

- Giới thiệu một số loại phân bón hóa học về thành phần, vai trò, tính chất, điều chế, ứng dụng:

+ Phân đạm

+ Phân lân

+ Phân ka li

+ Một số phân bón hỗn hợp, phức hợp, vi lượng

- Vận dụng kiến thức bài học vào trả lời các câu hỏi, bài tập và giải quyết các vấn đề liên

hệ đến thực tiễn trong đời sống

* Bài giảng được thiết kế theo hướng: Tổ chức các hoạt động tự học theo hướng phát triển năng lực của học sinh.

- Giáo viên tổ chức, định hướng các hoạt động học tập, còn học sinh thực hiện các nhiệm

vụ do giáo viên chuyển giao một cách chủ động, tích cực, sáng tạo

- Giáo viên theo dõi quá trình thực hiện nhiệm vụ của học sinh, hỗ trợ kịp thời những khókhăn, vướng mắc từ đó giúp học sinh giải quyết vấn đề học tập một cách hiệu quả, phù hợp vớimục tiêu phát triển năng lực của học sinh

- Thời lượng: 3 tiết (gồm 2 tiết trên lớp: 1 tiết theo PPCT và 1 tiết chuyên đề tự chọn, 1tiết ngoài giờ)

Dự kiến: Tiết 1 sẽ kết thúc sau khi các nhóm hoàn thành phiếu học tập, giáo viên nhậnxét đánh giá kết quả hoạt động, chuẩn hóa kiến thức Tiết 2 bắt đầu từ hoạt động luyện tập đếnhết Thời gian thực hiện các hoạt động linh hoạt theo đặc điểm của lớp học

I MỤC TIÊU

1 Kiến thức, kỹ năng, thái độ

a Kiến thức

- Biết được:

+ Khái niệm và phân loại phân bón hóa học

+ Tính chất, ứng dụng, điều chế phân đạm, lân, kali, NPK và phân vi lượng

- Phân tích được vai trò của phân bón hóa học đối với sản xuất nông nghiệp

- Sử dụng phân bón cho cây trồng đúng kỹ thuật

b Kĩ năng

- Quan sát mẫu vật, làm được thí nghiệm nhận biết một số phân bón hóa học

- Tính khối lượng phân bón cần thiết để cung cấp một lượng nguyên tố dinh dưỡng Ứng dụngđược kiến thức vào các tình huống thực tiễn

- Vận dụng kiến thức vào trả lời các câu hỏi và bài tập

c Thái độ

- Có ý thức bảo vệ môi trường và vệ sinh an toàn thực phẩm

- Tuyên truyền và thuyết phục những người xung quanh sử dụng phân bón khoa học, hiệu quả,góp phần bảo vệ môi trường và vệ sinh an toàn thực phẩm

2 Định hướng các năng lực cần hình thành và phát triển

- Năng lực tự chủ và tự học

- Năng lực giao tiếp và hợp tác

- Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo

- Năng lực sử dụng ngôn ngữ Hóa học

- Năng lực tính toán Hóa học

- Năng lực thực hành Hóa học

- Năng lực vận dụng kiến thức Hóa học vào cuộc sống

II Chuẩn bị

1 Giáo viên

- Mẫu bao bì các loại phân bón hóa học

- Phiếu học tập, video, hình ảnh, máy tính, máy chiếu…

2 Học sinh

- Nhóm 1: Thu thập các mẫu phân đạm, ghi tên các mẫu

- Nhóm 2: Thu thập các mẫu phân lân, ghi tên các mẫu

- Nhóm 3: Thu thập các mẫu phân kali, phân vi lượng, ghi tên các mẫu

- Nhóm 4: Thu thập các mẫu phân NPK, ghi tên các mẫu

- Ôn lại kiến thức cũ: các hợp chất của nitơ, phot pho

- Chuẩn bị nội dung bài Phân bón hóa học

III Thiết kế, tổ chức hoạt động học

1 Giới thiệu chung

- Tình huống xuất phát: Khai thác kiến thức thực tiễn và kiến thức được học ở THCS củahọc sinh về phân bón hóa học Kích thích học sinh tư duy vận dụng kiến thức bài học để giảiquyết các tình huống thực tiễn

- Hoạt động hình thành kiến thức:

+ Phương pháp chủ yếu: Nêu vấn đề, trực quan, hoạt động nhóm Qua các hoạt độngnhư quan sát mẫu vật, thảo luận, tra cứu sách vở, tài liệu… học sinh rút ra được thành phần, tínhchất, điều chế cũng như vai trò và cách sử dụng các loại phân bón hóa học Đánh giá được cácmặt tích cực và tiêu cực của việc sử dụng phân hóa học đối với môi trường, sức khỏe con người

và hiệu quả sản xuất

- Hoạt động luyện tập: Qua các trò chơi, hệ thống câu hỏi nhằm củng cố, khắc sâu kiếnthức trọng tâm của bài học

- Hoạt động vận dụng, mở rộng tìm tòi kiến thức: thiết kế cho các nhóm học sinh tìm hiểutại nhà nhằm phát triển các năng lực vận dụng kiến thức Hóa học vào giải quyết các vấn đề thựctiễn, kết nối học sinh làm việc hợp tác, phát huy khả năng vận dụng công nghệ thông tin…

2 Tổ chức các hoạt động cho học sinh

HOẠT ĐỘNG 1: Tình huống xuất phát

a Mục đích hoạt động

- Học sinh huy động các kiến thức đã học, kinh nghiệm chăn nuôi, trồng trọt trong giađình về các loại phân bón hóa học, tạo hứng thú học tập và nhu cầu tìm hiểu thêm những kiếnthức mới

b Nội dung hoạt động

Học sinh xem video, nêu những điều đã biết và những điều mình muốn biết thêm vềphân bón hóa học

c Phương thức tổ chức hoạt động

Giáo viên cho học sinh xem video và trả lời các câu hỏi:

1 Đoạn video trên nói về vấn đề gì trong sản xuất nông nghiệp?

2 Em đã từng trồng, chăm sóc cây xanh từ lúc cây còn nhỏ cho đến khi cây trưởng thành

cho thu hoạch chưa? (Nếu đã từng trồng và chăm sóc cây thì em đã phải lưu ý những điều

3 Em có hiểu biết gì về phân bón hóa học (có những loại phân nào, loại phân đó thường

bón cho cây trồng gì, bón vào giai đoạn nào của cây, lưu ý gì khi sử dụng, phân đó đượcsản xuất như thế nào,…)

d Dự kiến sản phẩm của học sinh

1 - Video nói về vấn đề sử dụng phân bón trong trồng trọt để nâng cao năng suất cây

trồng, đem lại lợi ích kinh tế

2 - Có những học sinh chưa từng trồng và chăm sóc cây; những học sinh đã từng thực

hiện sẽ trả lời: chọn giống, cải tạo đất trồng, tưới nước, bón phân cho cây

3 - Có các loại phân như: phân đạm, phân lân, phân kali, phân tổng hợp, phân vi sinh,

phân hữu cơ…

Ví dụ: + Phân đạm thường bón cho rau, lúa, ngô, khoai,…khi cây còn nhỏ và trong

giai đoạn đang sinh trưởng

+ Phân lân thường bón lót cho lúa, ngô, khoai, đậu tương,… hoặc giai đoạn câychuẩn bị ra hoa

+ Phân kali thường bón cho cây lấy tinh bột, đường như lúa, khoai sắn, mía… ởgiai đoạn cây ra hoa, kết quả, củ…hoặc thời tiết lạnh

* Dự kiến những khó khăn, vướng mắc của học sinh

- Học sinh có thể chưa phân biệt được phân bón hóa học với phân hữu cơ, phân vi sinh,…Còn lúng túng trong cách gọi tên, thành phần của mỗi loại phân bón Cây sử dụng phân bón nhưthế nào, tiêu chuẩn nào để đánh giá hàm lượng dinh dưỡng của phân, cách điều chế, sản xuất

e Kiểm tra, đánh giá kết quả hoạt động

- Qua quan sát giáo viên đánh giá được mức độ tích cực của các nhóm hoạt động, nhữnghọc sinh hoạt động tích cực, những học sinh còn chưa tập trung, ý thức nhóm chưa tốt để kịpthời điều chỉnh, nhắc nhở

- Giáo viên nhận xét sơ bộ về kết quả hoạt động của học sinh rồi dẫn dắt vào bài học

HOẠT ĐỘNG 2: Hình thành kiến thức

a Mục tiêu hoạt động

- Nêu được khái niệm phân bón hóa học, các nguyên tố dinh dưỡng

- Biết thành phần hóa học của các loại phân đạm, phân lân, phân kali, phân hỗn hợp, phânphức hợp, phân vi lượng… cách điều chế, vai trò của mỗi loại phân bón này

- Biết cách tính độ dinh dưỡng của các loại phân bón hóa học

b Nội dung hoạt động

Nội dung 1: Tìm hiểu về khái niệm Phân bón hóa học, các nguyên tố dinh dưỡng cần

thiết cho cây trồng

Nội dung 2: Tìm hiểu về một số loại phân bón hóa học, thành phần, điều chế, vai trò và

cách sử dụng chúng trong trồng trọt

c Phương thức tổ chức hoạt động

Nội dung 1: Tìm hiểu về khái niệm Phân bón hóa học, các nguyên tố dinh dưỡng cần

thiết cho cây trồng

*Giáo viên: Các bạn hãy quan sát bức tranh minh họa!

Như vậy, để một cây non lớn lên, sinh trưởng và cho thu hoạch thì cần rất nhiềuyếu tố dinh dưỡng Trong số đó, cây đồng hóa được các nguyên tố C, H, O từ không khí và nước(tức là thông qua quá trình quang hợp), còn lại các nguyên tố dinh dưỡng khác được lấy từ đất

- Quá trình canh tác diễn ra liên tục làm cho đất trồng trọt bị nghèo dần các nguyên tố dinh dưỡng Vì vậy, cần bón phân để bổ sung cho đất các nguyên tố đó

Phân bón hóa học là những hóa chất có chứa các nguyên tố dinh dưỡng, được bón cho cây nhằm nâng cao năng suất cây trồng.

Các loại phân bón phổ biến đó là:

+ Phân lân+ Phân kali+ Một số loại phân bón khác

Mỗi loại phân bổ sung nguyên tố dinh dưỡng gì cho cây và vai trò của nguyên tố đó đối với cây như thế nào? Chúng ta sẽ cùng tìm hiểu trong bài học hôm nay!

* Giáo viên chia lớp học thành các nhóm hoạt động

* Chuẩn bị 3 bàn:

- Bàn 1: Máy tính kết nối mạng internet

- Bàn 2: Các mẫu phân bón hóa học

- Bàn 3: Các bao bì của các loại phân bón hóa học

* Nhiệm vụ của các nhóm: chuẩn bị trong thời gian 10 phút; trình bày trên giấy A 0;

mỗi nhóm báo cáo và thảo luận trong 5 phút.

+ Báo cáo kết quả PHT của nhóm

+ Thảo luận nội dung trình bày của các nhóm

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 1: Phân đạm

1 Phân đạm là gì? Vai trò của phân đạm đối với cây trồng? Độ dinh dưỡng được đánh giá bằng hàm lượng nào trong phân?

2 Tìm hiểu về các loại phân đạm và điền thông tin vào bảng sau:

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 2: Phân lân

1 Phân lân là gì? Vai trò của phân lân đối với cây trồng? Độ dinh dưỡng được đánh giá bằng hàm lượng nào trong phân?

2 Tìm hiểu về các loại phân lân và điền thông tin vào bảng sau:

nung chảy

Supephotphat đơn

Supephotphat kép

3 Phân tích các thuật ngữ, chỉ số trên bao bì phân bón?

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 3: Phân kali

1 Phân kali là gì? Vai trò của phân kali đối với cây trồng? Cách đánh giá độ dinh

dưỡng của phân kali?

2 Tại sao người ta lại dùng tro để bón cho cây trồng?

3 Phân tích thuật ngữ, chỉ số trên bao bì phân bón?

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 4: Một số loại phân bón khác

1 Thế nào là phân hỗn hợp, phân phức hợp?

2 Phân vi lượng là gì? Vai trò của phân vi lượng đối với cây trồng?

3 Phân tích thuật ngữ, chỉ số trên bao bì phân bón?

PHIẾU HỌC TẬP NHÓM TỔNG HỢP

Lập sơ đồ tư duy về các loại phân bón hóa học

d Dự kiến sản phẩm của học sinh, giáo viên chuẩn hóa kiến thức cơ bản

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 1 Phân đạm

Phân đạm là loại phân hóa học cung cấp nitơ hóa hợp cho cây dưới dạng ion nitrat (NO3 - ) và ion amoni (NH 4 ).

- Phân đạm có vai trò kích thích quá trình sinh trưởng của cây, làm tăng tỉ lệ protein thực vật, giúp cây trồng phát triển nhanh, cho nhiều hạt, củ, quả…

- Độ dinh dưỡng của phân đạm được đánh giá bằng hàm lượng % N trong phân

- Có 3 loại phân đạm chính: phân đạm amoni; phân đạm nitrat; phân đạm ure

nước, quá trình hòa tan hấp thu nhiệt mạnh

Điều chế

Cho ammoniac tác dụng với các axit tương ứng

Trong công nghiệp, người ta điều chế ure bằng cách cho amoniac tác dụng với khí CO2 ở 180- 2000C, dưới áp suất

200 atm, theo phương trình phản ứng sau:2NH3 + CO2 (NH2)2CO + H2O

N NH3 + H+

- Đạm nitrat tan nhiều trong nước nên có tácdụng nhanh, tạo môi trường trung tính nên thích hợp với nhiều loại đất

-Nhược điểm là hút ẩm mạnh nên dễ chảy rữa, tan nhiều nên dễ bị rửa trôi

- Khi bón vào đất, các vi sinh vật trong đấtphân hủy ure giải phóng NH3 hoặc muối (NH4)2CO3 giúp cây hấp thu được

- Ure được sử dụng phổ biến nhất vì có những ưu điểm như dễ tan, phù hợp với

nhiều loại đất và độ dinh dưỡng cao

22

Do đó khi bón phân đạm amoni cần lưu ý: chỉ bón cho đất ít chua hoặc đã được khử chua, không bón cùng với vôi, và đặc biệt khi có dấu hiệu mưa, nước ngập…

Cần lưu ý việc bảo quản vì ure hút ẩm mạnh, dễ chảy rữa và không bón cho cây khi thời tiết quá lạnh.

Như vậy 3 loại phân đạm trên đều cung cấp nguyên tố dinh dưỡng N cho cây trồng nhưng chúng khác nhau ở thành phần hóa học, do đó tùy thuộc vào loại cây trồng và điều kiện đất đai, thổ nhưỡng, khí hậu mà chúng ta sử dụng chúng một cách phù hợp

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 2 Phân lân

Đối với người sản xuất nông nghiệp thì phân lân là loại phân bón gắn liền với các loại cây hoa màu

- Phân lân cung cấp nguyên tố dinh dưỡng phot pho cho cây trồng dưới dạng ion photphat.

- Vai trò của phân lân đó là làm cho cành, lá khỏe, hạt chắc, quả hoặc củ to

- Độ dinh dưỡng của phân lân được đánh giá qua tỉ lệ % P2O5 Do vậy, khi tính độ dinh dưỡng của phân lân chúng ta phải chuyển từ số mol của Ca(H2PO4)2 sang P2O5

Ca(HPO4)2 P2O5

- Ưu, nhược điểm: phân lân thích hợp cho thời kì sinh trưởng của cây do thúc đẩy các quá trình sinh hóa, trao đổi chất và năng lượng của thực vật

+ Do quá trình hòa tan chậm nên lân thường được dùng để bón lót

- Nguyên liệu để sản xuất phân lân gồm 2 loại quặng:

Apatit: 3Ca3(PO4)2.CaF2Photphorit: Ca3(PO4)2

- Mỏ quặng apatit ở miền Bắc lớn nhất là ở Lào Cai Tại đây, quặng được khai thác và vận chuyển về các nhà máy sản xuất phânbón như: Supephotphat Lâm Thao; Phân lân Văn Điển…

- Dựa vào quy trình sản xuất và thành phần của lân, người ta chia thành 2 loại: supephotphat và phân lân nung chảy

Thành

phần

-Hỗn hợp 2 muối: Ca(H2PO4)2 và CaSO4

-Độ dinh dưỡng thấp từ 14- 20% P2O5

Chỉ chứa muối Ca(H2PO4)2, do đó độ dinh dưỡng cao: 40- 50% P2O5

Hỗn hợp photphat và silicat của canxi và magie

Độ dinh dưỡng 12- 14% P2O5

Điều chế Sản xuất qua 1 giai đoạn đó là cho bột quặng

apatit hoặc photphorit tác dụng với H2SO4 đặc

Ca3(PO4)2 + 2H2SO4 đặc →Ca(H2PO4)2 +2CaSO4

Quá trình điều chế diễn ra qua 2 giai đoạn:

+ Giai đoạn 1: Điều chế axit photphoric

Ca3(PO4)2 +3H2SO4đặc → 2H3PO4+3CaSO4 + Giai đoạn 2: Cho axit photphoric tác

Được sản xuất từ những nguyên liệu là quặng apatit (hoặc photphorit); đá xà vân; than cốc

Toàn bộ nguyên liệu được trộn và nung trong lò đứng ở

24

dụng với quặng apatit hoặc photphorit4H3PO4 + Ca3(PO4)2 → 3Ca(H2PO4)2

1000 0 C, tạo sản phẩm nóng chảy được làm nguội, sấy khô

và nghiền thành phân thành phẩm.

+ Supephotphat còn chứa lưu huỳnh, gần đâyngười ta nhận thấy lưu huỳnh cũng là mộtnguyên tố dinh dưỡng

- Ưu điểm của phân supephotphat là dễhòa tan, hiệu quả nhanh hơn các loạiphân lân khác Dùng để bón lót hoặcbón thúc cho cây trồng

+ Thích hợp nhất cho các vùng đất khôcằn, hạn hán, đất kiềm

-Ưu điểm chính của lân nungchảy là loại phân kiềm tính nên

có khả năng khử chua, cải tạođất chua, đất phèn

-Không tan trong nước nhưngtan trong môi trường aixt yếu

do cây tiết ra nên có hiệu quảlâu hơn, thích hợp với bón lót

Như vậy các loại phân lân đều cung cấp nguyên tố dinh dưỡng P cho cây trồng, tuy nhiên chúng khác nhau về tính chất, phân supephotphat thì có tính axit nên thích hợp với loại đất kiềm, còn lân nung chảy lại có tính kiềm nên thích hợp để bón cho đất chua, phèn