Ảnh hưởng của nho giáo đến một số lĩnh vực chủ yếu trong xã hội phong kiến việt nam dưới triều nguyễn nửa đầu thế kỷ xix

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN * * * PHẠM THỊ KIM CƯƠNG ẢNH HƯỞNG CỦA NHO GIÁO ĐẾN MỘT SỐ LĨNH VỰC CHỦ YẾU TRONG XÃ HỘI PHONG KIẾN VIỆT NAM DƯỚI

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

* * *

PHẠM THỊ KIM CƯƠNG

ẢNH HƯỞNG CỦA NHO GIÁO ĐẾN MỘT SỐ

LĨNH VỰC CHỦ YẾU TRONG XÃ HỘI PHONG KIẾN VIỆT

NAM DƯỚI TRIỀU NGUYỄN NỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX

LUẬN VĂN THẠC SỸ TRIẾT HỌC

Chuyên ngành: Triết học

Mã số : 60.22.80

HÀ NỘI - 2007

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

* * *

PHẠM THỊ KIM CƯƠNG

ẢNH HƯỞNG CỦA NHO GIÁO ĐẾN MỘT SỐ

LĨNH VỰC CHỦ YẾU TRONG XÃ HỘI PHONG KIẾN VIỆT

NAM DƯỚI TRIỀU NGUYỄN NỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX

LUẬN VĂN THẠC SỸ TRIẾT HỌC

Chuyên ngành: Triết học

Mã số : 60.22.80

Giáo viên hướng dẫn: TS Nguyễn Thanh Bình

HÀ NỘI - 2007

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 4

NỘI DUNG

Chương 1

BỐI CẢNH XÃ HỘI PHONG KIẾN VIỆT NAM DƯỚI TRIỀU NGUYỄN NỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX VÀ VẤN ĐỀ TÁI ĐỘC TÔN NHO GIÁO

1.1 Khái lược về Nho giáo và vị trí, vai trò của Nho giáo ở Việt Nam trước thế kỷ XIX

1.1.1 Nho giáo và những tư tưởng cơ bản của Nho giáo

1.1.2 Vài nét về Nho giáo Việt Nam trước thế kỷ XIX

1.2 Triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX và sự tái độc tôn Nho giáo

1.2.1 Bối cảnh xã hội phong kiến Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX

1.2.2 Vị trí, vai trò của Nho giáo dưới triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX

Chương 2

NHỮNG ẢNH HƯỞNG CHỦ YẾU CỦA NHO GIÁO DƯỚI TRIỀU NGUYỄN NỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX

2.1 Ảnh hưởng của Nho giáo trong việc hoạch định đường lối cai trị và quản lý xã hội

2.1.1 Ảnh hưởng của Nho giáo trong việc xây dựng hệ tư tưởng và đường lối cai trị

2.1.2 Vai trò của đạo làm vua trong cai trị và quản lý xã hội

2.1.3 Quan niệm về dân và vai trò của dân

2.2 Ảnh hưởng của Nho giáo trong lĩnh vực giáo dục - khoa cử

2.3 Ảnh hưởng của Nho giáo tới việc xây dựng và thi hành pháp luật 2.4 Giá trị chủ yếu và hạn chế cơ bản của Nho giáo triều Nguyễn trong giai đoạn nửa đầu thế kỷ XIX

2.4.1 Những giá trị chủ yếu của Nho giáo dưới triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX

2.4.2 Những hạn chế cơ bản của Nho giáo dưới triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX KẾT LUẬN

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 10

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nho giáo là một học thuyết chính trị - xã hội, học thuyết đạo đức ra đời

ở Trung Quốc từ thời cổ đại Nho giáo được du nhập vào Việt Nam từ thời Bắc thuộc, đã đóng vai trò quan trọng là hệ tư tưởng thống trị trong xã hội phong kiến Việt Nam gần một nghìn năm Trong từng thời kỳ lịch sử hình thành, phát triển của chế độ phong kiến Việt Nam, các triều đại phong kiến Việt Nam chịu ảnh hưởng của Nho giáo ở các mức độ đậm nhạt khác nhau Vì vậy, vai trò, vị trí của Nho giáo trong xã hội phong kiến Việt Nam ở mỗi thời

kỳ, mỗi giai đoạn cũng khác nhau với những nét đặc thù riêng

Với tinh thần “chúng ta không phân tích, đánh giá những hiện tượng tư tưởng bằng bản thân tư tưởng Chúng ta tìm hiểu tư tưởng Nho giáo gắn liền với những điều kiện xã hội cụ thể trong đó nó đã nảy sinh, phát triển và suy tàn” và “không thể có một thứ Nho giáo chung cho các thời đại, một thứ Nho giáo nhất thành bất biến, thích ứng ở khắp mọi nơi, mọi lúc” [35, tr 151] Do vậy mà, điều quan trọng là cần phải “… đi vào lịch sử Nho giáo, nêu lên tính quy luật của

sự du nhập phát triển và suy vong của nó Công việc ấy sẽ góp phần đánh giá một cách sâu sắc vai trò và ảnh hưởng của nó trong toàn bộ đời sống xã hội của nhân dân ta từ xưa đến nay, góp phần xử lý những vấn đề của nó trên một cơ sở khoa học chặt chẽ nhất” [35, tr 149]

Dưới triều Nguyễn, khi đất nước thống nhất, một yêu cầu bức thiết đặt

ra cho giai cấp phong kiến Việt Nam là phải có một hệ tư tưởng, một chủ nghĩa nào đó làm quốc giáo, làm công cụ chuyên chính Trước nhu cầu tập trung mọi quyền hành, thống nhất chính trị, thống nhất tư tưởng, nhà Nguyễn

đã tiếp tục sự lựa chọn như các triều đại phong kiến trước đó là lấy Nho giáo làm cơ sở tư tưởng của đạo trị nước và tiếp tục độc tôn Nho giáo Như nhiều thời kỳ trước đây của chế độ phong kiến Việt Nam, tư tưởng Nho giáo là công

cụ chủ yếu để bảo vệ địa vị thống trị, lợi ích và uy quyền của giai cấp phong kiến thống trị Nhà Nguyễn lựa chọn Nho giáo như là cứu cánh duy nhất để phục hưng chế độ phong kiến cũng như củng cố tham vọng xây dựng triều đại bền vững, hùng mạnh Nhưng dưới triều Nguyễn, các yếu tố tiêu cực nhất trong Hán Nho, Tống Nho được triều Nguyễn khai thác và sử dụng triệt để Những quan niệm về Thiên mệnh, Tam cương, Ngũ thường với những hạn

chế và tính chất tiêu cực của nó đều biến thành công cụ, phương tiện hữu hiệu nhất nhằm củng cố ngôi vua, duy trì và bảo vệ địa vị thống trị cùng những lợi ích của giai cấp phong kiến thống trị

Nửa đầu thế kỷ XIX, dưới triều Nguyễn là giai đoạn tư tưởng Nho giáo

và hệ tư tưởng phong kiến cực quyền giữ vai trò thống trị tuyệt đối trong bối cảnh chế độ phong kiến Việt Nam ngày càng trì trệ, khủng hoảng và dần suy vong

Sự độc tôn tuyệt đối của Nho giáo dưới triều Nguyễn chứng tỏ rằng, nhà Nguyễn tái địa vị độc tôn của Nho giáo trong kiến trúc thượng tầng của

xã hội phong kiến Việt Nam, tuyệt đối hoá vai trò chi phối của Nho giáo trong mọi mặt, mọi lĩnh vực của đời sống xã hội và con người là chủ yếu nhằm khôi phục và củng cố chế độ phong kiến, địa vị thống trị của giai cấp phong kiến Việt Nam, ngay cả khi chế độ này đang có nguy cơ sụp đổ do những nguyên nhân chủ quan và khách quan, do quy luật của sự vận động, phát triển xã hội đầu thế kỷ XIX ở Việt Nam quy định

Nghiên cứu ảnh hưởng của Nho giáo đối với chế độ phong kiến Việt Nam là một trong những nội dung cốt lõi của tư tưởng Việt Nam nửa đầu thế

kỷ XIX Có nhiều vấn đề đặt ra xung quanh chủ đề này như: Tại sao triều Nguyễn lựa chọn Nho giáo là quốc giáo? Nho giáo thời kỳ này ảnh hưởng như thế nào đối với xã hội Việt Nam? Tại sao Nho giáo không thể vực dậy chế độ phong kiến mục ruỗng thối nát? Mặt khác, bên cạnh việc chỉ ra những hạn chế của Nho giáo thời kỳ này, chúng ta cần phải thấy được vai trò tích cực của nó trong việc duy trì những giá trị, truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam, và hơn nữa, “chúng ta không nghiên cứu lịch sử vì lịch sử Mọi hứng thú tìm tòi về quá khứ chỉ có ý nghĩa khi nó nhằm cải tạo hiện tại và xây dựng tương lai” [35, tr 147]

Trong luận văn này, chúng tôi không có tham vọng đi sâu nghiên cứu tất cả những vấn đề như đã nêu ra ở trên mà chúng tôi chỉ giới hạn việc nghiên cứu, tìm hiểu một số lĩnh vực chủ yếu nhất của xã hội phong kiến Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX chịu ảnh hưởng đậm nét và sâu sắc nhất của Nho giáo như: chính trị - xã hội, giáo dục, xây dựng và thi hành pháp luật nhằm góp phần đánh giá đúng đắn ảnh hưởng, vai trò của Nho giáo đối với xã hội phong kiến Việt Nam trong thời gian này Từ góc độ triết học, chúng tôi lựa

chọn vấn đề: “Ảnh hưởng của Nho giáo đến một số lĩnh vực chủ yếu trong

xã hội phong kiến Việt Nam dưới triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX” làm đề

tài nghiên cứu trong luận văn Thạc sỹ triết học của mình, để có cách nhìn khách quan hơn về Nho giáo và những ảnh hưởng của nó đến xã hội phong kiến Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX dưới triều Nguyễn

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Liên quan đến đề tài của Luận văn, từ trước đến nay, ở Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu về Nho giáo, về Nho giáo ở Việt Nam, cùng những lĩnh vực chủ yếu của xã hội phong kiến Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu sắc của Nho giáo Trong đó, nghiên cứu về Nho giáo và ảnh hưởng của nó dưới triều Nguyễn thế kỷ XIX có những công trình chủ yếu như:

Trong cuốn sách Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX

đến Cách mạng tháng Tám, GS Trần Văn Giàu đã phân tích, đánh giá những

ảnh hưởng và vai trò của Nho giáo trong một số lĩnh vực của đời sống tinh thần và xã hội Việt Nam như thế giới quan, xã hội quan, chính trị, đạo đức

Cuốn Nho giáo tại Việt Nam do tác giả Lê Sỹ Thắng chủ biên, đã giới

thiệu các nội dung nghiên cứu của nhiều tác giả trong cuộc Hội thảo: “Nho giáo trong lịch sử và tàn dư của nó trong xã hội Việt Nam” Cuốn sách là bản tổng tập những tham luận nghiên cứu về lịch sử tư tưởng Việt Nam nói chung

và Nho giáo Việt Nam nói riêng Trong đó có một số bài tham luận đề cập đến lịch sử của Nho giáo nói chung và lịch sử phát triển của Nho giáo tại Việt Nam nói riêng, ảnh hưởng của Nho giáo trong lịch sử nói chung và từng lĩnh vực văn hoá, tư tưởng nói riêng tại Việt Nam Đó là một công trình lớn song chưa thật sự đi sâu nghiên cứu và có hệ thống về một giai đoạn phát triển của Nho giáo cũng như những ảnh hưởng của nó đến xã hội phong kiến Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX

Trong cuốn Lịch sử tư tưởng Việt Nam, tập 2, tác giả Lê Sỹ Thắng đã

chỉ ra những ảnh hưởng sâu rộng và nổi bật của Nho giáo trong lịch sử tư tưởng, văn hoá, xã hội nước ta trong thế kỷ XIX Tác giả cuốn sách này đã có những đóng góp to lớn về mặt tư liệu trong việc nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam nói chung và lịch sử tư tưởng Việt Nam thế kỷ XIX nói riêng Song

đó chưa phải là công trình nghiên cứu chuyên sâu về những ảnh hưởng của Nho giáo đến xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX…

Luận án Tiến sĩ Học thuyết chính trị xã hội của Nho giáo và sự thể hiện

của nó ở Việt Nam (từ thế kỷ XI đến nửa đầu thế kỷ XIX) của tác giả Nguyễn

Thanh Bình đã trình bày một cách có hệ thống những nội dung cơ bản của học thuyết chính trị xã hội của Nho giáo, sự thể hiện của Nho giáo trong đời sống tinh thần con người Việt Nam và phân tích vai trò của Nho giáo trong việc hoạch định đường lối của chế độ phong kiến Đây là một công trình nghiên cứu với phạm vi rộng và bao quát toàn bộ các giai đoạn phát triển của chế độ phong kiến Việt Nam từ thế kỷ XI đến nửa đầu thế kỷ XIX chịu ảnh hưởng của Nho giáo với những mức độ đậm nhạt khác nhau tuỳ từng thời kỳ

cụ thể Trong luận án này, những ảnh hưởng chủ yếu của Nho giáo đối với xã hội phong kiến Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX chỉ được đề cập đến ở một mức

độ nhất định Vì vậy đây cũng chưa phải là công trình nghiên cứu sâu về những ảnh hưởng của Nho giáo dưới triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX

Cuốn "Nho học ở Việt Nam - Giáo dục và thi cử" của tác giả Nguyễn

Thế Long, đã trình bày tương đối có hệ thống những giai đoạn phát triển của Nho giáo ở Việt Nam, nội dung giáo dục Nho học ở Việt Nam Trong đó, giáo dục Nho học ở Việt Nam được đề cập nhiều nhất về những vấn đề: nội dung học, quan điểm giáo dục, các lối văn cử nghiệp, nhận định về thi cử Nho học Cuốn sách đã dành một phần nghiên cứu về giáo dục - khoa cử thời Nguyễn, các nhà Nho dưới triều Nguyễn, với một số nhận định quan trọng về nền giáo dục khoa cử Nho học ở triều đại này Nhưng về tổng thể, cuốn sách này chưa

đi sâu nghiên cứu về giáo dục khoa cử Nho học ở Việt Nam nói chung và dưới triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX nói riêng

Trong cuốn Nho học và Nho học ở Việt Nam, tác giả Nguyễn Tài Thư

từ góc độ triết học, đã vạch ra và phân tích những nội dung chủ yếu của Nho học cũng như vai trò của nó trong lịch sử và tư tưởng Việt Nam Một trong những nội dung của cuốn sách được tác giả đề cập đến là “Nho học triều Nguyễn - Nội dung, tính chất và vai trò lịch sử”, mà chủ yếu là nói tới vai trò

xã hội của Nho học, cụ thể là vai trò của Nho học đối với sự phát triển của xã hội Việt Nam thế kỷ XIX Tác giả đã khái quát và đưa ra những nhận định về Nho học và vai trò của Nho học dưới triều Nguyễn Song đây cũng chưa phải

là công trình nghiên cứu sâu về vai trò, ảnh hưởng của Nho giáo đối với xã hội phong kiến Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX

Ngoài ra, liên quan đến đề tài của Luận văn, còn có nhiều học giả đáng kính như: Trần Trọng Kim, Cao Xuân Huy, Đào Duy Anh, Vũ Khiêu, Trần Đình Hượu, Nguyễn Tài Thư, Lê Văn Quán, Quang Đạm,… với nhiều công trình nghiên cứu về Nho giáo nói chung và Nho giáo Việt Nam nói riêng cũng như những ảnh hưởng của Nho giáo đến xã hội Việt Nam qua các thời kỳ Các tác phẩm, công trình nghiên cứu của các học giả ấy về Nho giáo Việt Nam đã góp phần làm sáng tỏ hơn, cụ thể hơn về vị trí, vai trò và ảnh hưởng của Nho giáo trong xã hội phong kiến Việt Nam và đưa ra những gợi mở mà người nghiên cứu sau có thể kế thừa, phát huy Song vẫn còn những vấn đề, những nhận định trong các công trình này cần được tiếp tục nghiên cứu; vẫn còn có những phương diện cần phải bổ sung và cần phải làm rõ, đặc biệt là những ảnh hưởng chủ yếu của Nho giáo trong xã hội phong kiến Việt Nam dưới triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

Mục đích

Thông qua việc phân tích những ảnh hưởng chủ yếu của Nho giáo trong một số lĩnh vực của xã hội phong kiến Việt Nam dưới triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX, luận văn chỉ ra những đóng góp và hạn chế chủ yếu của nó trong

xã hội phong kiến Việt Nam giai đoạn này

Nhiệm vụ

Xuất phát từ lý do chọn đề tài, tình hình nghiên cứu và mục đích nghiên cứu của đề tài, luận văn trình bày và phân tích những nội dung sau:

- Bối cảnh xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX và vấn đề tái độc tôn Nho giáo

- Những ảnh hưởng chủ yếu của Nho giáo trong xã hội phong kiến Việt Nam dưới triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX ở một số lĩnh vực chủ yếu như: chính trị, giáo dục, pháp luật

- Những giá trị chủ yếu và hạn chế cơ bản của Nho giáo dưới triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu:

Nho giáo Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX và ảnh hưởng của nó trong xã hội phong kiến Việt Nam thời kỳ này

Phạm vi nghiên cứu:

Luận văn chỉ giới hạn nghiên cứu những ảnh hưởng của Nho giáo đến một số lĩnh vực chủ yếu trong xã hội phong kiến Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX như: chính trị, giáo dục - khoa cử, xây dựng và thi hành pháp luật

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận

Luận văn được thực hiện trên cơ sở thế giới quan duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin và những nhận thức về Nho giáo, Nho giáo ở Việt Nam

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu lịch sử triết học; các phương pháp luận chủ yếu của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử kết hợp với một số phương pháp nghiên cứu khoa học khác như phương pháp: logic - lịch sử, phân tích - tổng hợp, đối chiếu - so sánh, hệ thống hoá… nhằm làm rõ những ảnh hưởng chủ yếu của Nho giáo trong xã hội phong kiến Việt Nam dưới triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn chỉ rõ và hệ thống hoá những ảnh hưởng chủ yếu của Nho giáo dưới triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX trong một số lĩnh vực: chính trị, giáo dục - khoa cử, xây dựng và thi hành pháp luật

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

- Ý nghĩa lý luận

Luận văn góp phần tìm hiểu, hệ thống hoá và làm sâu sắc hơn nhận thức về vai trò, vị trí và những ảnh hưởng của Nho giáo ở Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX

- Ý nghĩa thực tiễn

Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo, phục vụ cho việc nghiên cứu và giảng dạy Lịch sử Triết học, Lịch sử tư tưởng Việt Nam, Nho giáo Việt Nam

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, phần Nội dung của luận văn bao gồm 2 chương với 6 tiết

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Đào Duy Anh (1956), Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến cuối thế kỷ XIX

(quyển thượng) Tập san Đại học Sư phạm, Hà Nội

[2] Đào Duy Anh (1992), Từ điển Hán Việt, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội [3] Đào Duy Anh (2005), Đất nước Việt Nam qua các đời, Nxb Văn hoá -

Thông tin, Hà Nội

[4] Tôn Thất Bình (1997), Kể chuyện chín Chúa - mười ba Vua triều Nguyễn,

Nxb Đà Nẵng

[5] Nguyễn Văn Bình (2001), Quan niệm Nho giáo về các mối quan hệ xã

hội, ảnh hưởng và ý nghĩa của nó đối với xã hội ta ngày nay, Luận án

Tiến sỹ Triết học

[6] Nguyễn Thanh Bình (2005), Học thuyết chính trị xã hội của Nho giáo và

sự thể hiện của nó ở Việt Nam (Từ thế kỷ XI đến nửa đầu thế kỷ XIX),

Luận án Tiến sỹ Triết học

[7] Nguyễn Thanh Bình (2007), “Tư tưởng về “Đạo trị nước” ở nhà Nho Việt Nam”, Tạp chí Triết học, (01), tr 28-36

[8] Bùi Hạnh Cẩn, Minh Nghĩa, Việt Anh (biên soạn), (2002), Trạng nguyên,

tiến sĩ, hương cống Việt Nam, Nxb Văn hoá - Thông tin, Hà Nội

[9] PTS Doãn Chính (cb) (1997), Đại cương triết học Trung Quốc, Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội

[10] GS Ngô Vinh Chính, GS Vương Miện Quý (1994), Đại cương lịch sử

văn hoá Trung Quốc, Nxb Văn hoá-Thông tin, Hà Nội

[11] Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, tập 1, Ngô Hữu

Tạo (dịch), Nxb Giáo dục, Hà Nội

[12] Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, tập 2, Ngô Hữu

Tạo (dịch), Nxb Giáo dục, Hà Nội

[13] Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh

Niên, Hà Nội

[14] Nguyễn Trọng Chuẩn (chủ biên) (2002), Một số vấn đề về triết học – con

người xã hội, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội

[15] Phan Đại Doãn (1999), Một số vấn đề về Nho giáo Việt Nam, Nxb Chính

trị Quốc gia, Hà Nội

[16] Nguyễn Đăng Duy (1998), Nho giáo với văn hoá Việt Nam, Nxb Hà Nội