Sự khác biệt lối sống giữa các thế hệ trong gia đình ven đô hiện nay (khảo sát trường hợp xã thuỵ vân, thành phố việt trì, tỉnh phú thọ)

Nghiêncứu về văn hoá gia đình luôn là đề tài thu hút sự quan tâm của nhiều lĩnh vực khoa học xã hội khác nhau với các vấn đề như: cơ cấu, chức năng của gia đình; đặc điểm của giađình tru

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ MỸ LINH

SỰ KHÁC BIỆT LỐI SỐNG GIỮA CÁC THẾ HỆ TRONG GIA ĐÌNH VEN ĐÔ HIỆN NAY

(Khảo sát trường hợp xã Thuỵ Vân, Thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HOÁ HỌC

HÀ NỘI - 2021

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HOÁ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Xuân Kính

HÀ NỘI - 2021

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, luận án Sự khác biệt lối sống giữa các thế hệ trong gia

đình ven đô hiện nay (khảo sát trường hợp xã Thuỵ Vân, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ) là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn khoa học của

GS.TS Nguyễn Xuân Kính

Các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực và chưatừng được công bố tại bất cứ công trình nào và công trình này đảm bảo các nguyêntắc đạo đức trong việc trích dẫn tài liệu

Tác giả

Nguyễn Thị Mỹ Linh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU VÀ LÝ THUYẾT VẬN DỤNG 11

1.1 Tổng quan về tình hình nghiên cứu 11

1.1.1 Nghiên cứu về lối sống và lối sống gia đình 11

1.1.2 Nghiên cứu về thế hệ trong gia đình 23

1.2 Tổng quan về xã Thuỵ Vân và gia đình xã Thuỵ Vân, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ 30

1.2.1 Tổng quan về xã Thuỵ Vân 30

1.2.2 Tổng quan về gia đình xã Thuỵ Vân 35

1.3 Lý thuyết vận dụng 37

1.3.1 Lý thuyết hành động xã hội 37

1.3.2 Lý thuyết hiện đại hoá và luận điểm biến đổi giá trị giữa các thế hệ của Ronald Inglehart 39

1.3.3 Lý thuyết giá trị 41

Tiểu kết chương 1 45

Chương 2: SỰ KHÁC BIỆT TRONG HOẠT ĐỘNG MƯU SINH, HOẠT ĐỘNG TIÊU DÙNG VÀ HOẠT ĐỘNG GIẢI TRÍ 46

2.1 Sự khác biệt trong hoạt động mưu sinh 46

2.2 Sự khác biệt trong hoạt động tiêu dùng 56

2.2.1 Hoạt động tiêu dùng của thế hệ già 56

2.2.2 Hoạt động tiêu dùng của thế hệ trung niên 62

2.2.3 Hoạt động tiêu dùng của thế hệ trẻ 66

2.3 Sự khác biệt trong hoạt động giải trí 74

2.3.1 Hoạt động giải trí của thế hệ già 74

2.3.2 Hoạt động giải trí của thế hệ trung niên 77

Tiểu kết chương 2 85

Chương 3: SỰ KHÁC BIỆT TRONG ĐỜI SỐNG TÌNH CẢM VÀ GIA ĐÌNH 86

3.1 Sự khác biệt trong tiêu chuẩn chọn bạn đời 86

3.2 Sự khác biệt trước vấn đề tình yêu, tình dục 92

3.2.1 Sự khác biệt trước vấn đề tình yêu 92

3.2.2 Sự khác biệt trước vấn đề tình dục 95

3.3 Sự khác biệt trong việc sinh con trai, con gái 103

3.4 Sự khác biệt về ứng xử trước mô hình tam đại đồng đường 109

Tiểu kết chương 3 115

Chương 4: NGUYÊN NHÂN, KẾT QUẢ VÀ SỰ ỨNG PHÓ/THÍCH ỨNG CỦA CÁC THẾ HỆ Ở THUỴ VÂN ĐỐI VỚI SỰ GIA TĂNG KHÁC BIỆT VỀ LỐI SỐNG 116

4.1 Nguyên nhân gia tăng sự khác biệt về lối sống giữa các thế hệ trong gia đình xã Thuỵ Vân 116

4.1.1 Sự tác động của chuyển đổi kinh tế - xã hội ở Thuỵ Vân 116

4.1.2 Sự tác động của các phương tiện truyền thông đại chúng 122

4.1.3 Các chính sách liên quan đến gia đình và lối sống trong gia đình, làng xã 126 4.2 Sự ứng phó/thích ứng của các thế hệ trước sự khác biệt về lối sống trong gia đình 129

4.2.1 Thế hệ người cao tuổi: cố gắng níu giữ, bảo lưu các giá trị truyền thống 129

4.2.2 Thế hệ người trung tuổi: cố gắng cân bằng giữa truyền thống và đổi mới 132 4.2.3 Thế hệ trẻ: cởi mở tiếp nhận cái mới 135

4.3 Kết quả/hệ quả của sự gia tăng về cường độ và tốc độ của sự khác biệt về lối sống giữa các thế hệ trong gia đình ở Thuỵ Vân 137

4.4 Nét riêng và tương lai của gia đình đa thế hệ ở Thuỵ Vân 140

Tiểu kết chương 4 146

KẾT LUẬN 148

DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 151

TÀI LIỆU THAM KHẢO 152

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ

Danh mục bảng

Bảng 1.1 Dân cư phân chia theo độ tuổi tại xã Thuỵ Vân 34

Bảng 1.2 Phân chia quy mô gia đình theo số thế hệ 35

Bảng 2.1 Số lượng các cửa hàng kinh doanh phục vụ tiêu dùng tại xã Thuỵ Vân 68 Danh mục biểu đồ Biểu đồ 2.1: Nghề nghiệp chính của các thế hệ hiện nay 46

Biểu đồ 2.2 Mong muốn nghề nghiệp của các thế hệ 49

Biểu đồ 2.3 Nhu cầu chi tiêu so với thu nhập của các thế hệ trong gia đình 66

Biểu đồ 2.4: Mức độ thực hiện các hoạt động giải trí của thế hệ già 74

Biểu đồ 2.5: Mức độ thực hiện các hoạt động giải trí của thế hệ trung niên 78

Biểu đồ 2.6: Mức độ thực hiện các hoạt động giải trí của thế hệ trẻ 80

Biểu đồ 3.1 Tiêu chuẩn chọn bạn đời của các thế hệ 87

Biểu đồ 3.2: Con cái sau khi lập gia đình có nên ở cùng ông bà, bố mẹ 109

Biểu đồ 3.3: Mô hình sống chung được coi là phù hợp sau sau khi con cái đã lập gia đình 110

Biểu đồ 4.1 Cơ cấu kinh tế xã Thuỵ Vân trước 1998 116

Biểu đồ 4.2 Cơ cấu kinh tế xã Thuỵ Vân hiện nay 117

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của luận án

Trong lịch sử phát triển của xã hội loài người, công nghiệp hoá, hiện đại hoá làquy luật phát triển mang tính tất yếu khách quan Cũng giống như nhiều nước trong khuvực, ở Việt Nam, trong khoảng ba thập kỷ trở lại đây, công nghiệp hoá, hiện đại hoá vàhội nhập quốc tế diễn ra mạnh mẽ đã mang đến những biến đổi sâu sắc trên mọi phươngdiện của đời sống xã hội Trong những biến đổi ấy, một trong những yếu tố dễ nhậnthấy nhất đó là sự thay đổi về lối sống

Lối sống là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học: triết học, xã hộihọc, chính trị học, giáo dục học, đạo đức học, văn hóa học… Giữa lối sống và văn hóa

có mối liên hệ chặt chẽ với nhau Dựa vào những tiêu chí khác nhau, người ta phân chialối sống thành các loại khác nhau như: lối sống phong kiến, lối sống tư bản, lối sống xãhội chủ nghĩa; lối sống nông thôn, lối sống đô thị, lối sống đồng bằng, lối sống miềnnúi; lối sống thanh niên, lối sống người về hưu, lối sống phụ nữ Trong đó không thểkhông nhắc đến lối sống gia đình

Gia đình là “tế bào”, là “hạt nhân” của xã hội, là môi trường xã hội cơ bản đầutiên giúp con người nhập thân văn hóa Văn hoá gia đình là sự thể hiện cụ thể, sinhđộng một phần đời sống văn hoá xã hội, góp phần hình thành văn hoá dân tộc Nghiêncứu về văn hoá gia đình luôn là đề tài thu hút sự quan tâm của nhiều lĩnh vực khoa học

xã hội khác nhau với các vấn đề như: cơ cấu, chức năng của gia đình; đặc điểm của giađình truyền thống và hiện đại; sự biến đổi văn hóa gia đình; vấn đề xây dựng văn hóagia đình và gia đình văn hóa… Là một bộ phận hợp thành của văn hóa, lối sống là nộidung quan trọng và cần thiết khi nghiên cứu về gia đình và văn hóa gia đình

Xã Thuỵ Vân, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ là xã có truyền thống lịch sử,văn hoá lâu đời, cũng là xã đang diễn ra quá trình đô thị hoá mạnh mẽ Kể từ sau năm

1998, khi khu công nghiệp Thuỵ Vân hoàn thành và đi vào hoạt động, đặc biệt trongkhoảng 10 năm trở lại đây, xã Thuỵ Vân đã có nhiều biến đổi trên mọi khía cạnh củacuộc sống, trong đó có những biến đổi về lối sống của các cư dân trong gia đình

Qua những chuyến đi điền dã tại xã Thụy Vân, chúng tôi đặc biệt ấn tượng bởi tỉ

lệ người cao tuổi, tuổi thọ trung bình và số gia đình chung sống ba thế hệ trở lên chiếm

số lượng lớn nơi đây Được cán bộ văn hoá xã giới thiệu, tôi làm quen và thân

thiết với gia đình cụ Tuân1 (84 tuổi, xóm Phú Hậu) là gia đình tiêu biểu có bốn thế hệcùng chung sống Trước đây, cả cụ ông và cụ bà đều là nông dân, ngoài ra cụ ông cònlàm kế toán trong hợp tác xã Trong số bảy người con trai, gái của hai cụ, một ngườisinh sống trong Nam, một người công tác ở Hà Nội, một người ở thành phố Việt Trì,còn lại đều sinh sống cùng xóm hoặc khác xóm trong xã Hiện nay, hai cụ sống cùnggia đình của người con trai trưởng và gia đình cháu trai trưởng Chú Mạnh,

59 tuổi, con trai trưởng, có thời gian tham gia kháng chiến chống Mĩ, trở về tiếp tụccông việc đồng áng cùng vợ Gia đình chú Mạnh có bốn người con, tất cả đều đã trưởngthành Theo tục lệ, Minh (34 tuổi) - con trai trưởng của chú Mạnh (cháu đích tôn của cụTuân) sau khi lập gia đình vẫn sống chung cùng ông bà, cha mẹ Lập gia đình tương đốisớm nên con lớn của Minh đã trên 10 tuổi Minh và vợ buôn bán vật liệu xây dựng,ngoài ra còn mua thêm một chiếc xe con (theo hình thức mua trả góp) để vừa phục vụnhu cầu đi lại của gia đình, vừa chạy taxi hoặc hợp đồng du lịch

Đại gia đình cụ Tuân sinh sống trong một khuôn viên rộng rãi, được xây thànhhai căn nhà Căn nhà cũ, theo lời cụ Tuân kể, được xây dựng từ đời ông nội cụ Tuân,nay chủ yếu là nơi hương khói tổ tiên Ngay sát bên cạnh là căn nhà mới khang trang,rộng rãi, khá đầy đủ tiện nghi, là nơi sinh sống của đại gia đình Đây cũng là kiểu môhình sinh sống của không chỉ nhà cụ Tuân mà còn của khá nhiều các gia đình kháctrong xã, đặc biệt là các gia đình trưởng chi, trưởng nhánh, những gia đình có sự nốitiếp nhiều đời sinh sống

Qua nhiều lần đi lại, gần gũi, tham gia, trải nghiệm cuộc sống và các hoạt độngcủa gia đình, dòng họ nhà cụ Tuân, tôi thấy có nhiều điều tương phản trong cuộc sốngsinh hoạt hằng ngày, trong quan niệm, ứng xử của các thế hệ Bên cạnh bộ trường kỷ,sập thờ với những câu đối, lời răn dạy về lòng hiếu thảo là bộ dàn nhạc thông minh,hiện đại đặt ở ngay phòng khách Bên cạnh hình ảnh cụ Tuân với chiếc đài khá cũ kỹ

mà cụ thường xuyên nghe vào các khung giờ đều đặn sáng, trưa, tối là hình ảnh hai bốcon Minh với chiếc máy tính, điện thoại thông minh như một vật bất ly thân Nhữngngày giỗ lễ, bên cạnh những món ăn truyền thống là những món ăn được chế biến sẵn(những kiểu món ăn mà theo cụ Tuân, trước đây chẳng ai chấp nhận) Trong khi vợ

1 Để đảm bảo tính ẩn danh, tên của những người cung cấp thông tin và tham gia PVS trong luận án đều được thay đổi Mọi sự trùng hợp đều là ngẫu nhiên.

chồng Minh chi tiêu khá “mạnh tay” cho những nhu cầu cá nhân thì cô chú Mạnh, đặcbiệt là hai cụ Tuân lại khá tiết kiệm, thậm chí tằn tiện Hai cụ Tuân gần như chỉ ở tronglàng tham gia các hoạt động của họ hàng, của người cao tuổi còn gia đình Minh đều đi

du lịch ít nhất một năm một lần, có thời gian rảnh Minh lại đưa các con ra thành phốViệt Trì “đổi gió”… Ngoài gia đình cụ Tuân, trong xã còn có khá nhiều những gia đìnhsinh sống ba thế hệ, thậm chí bốn thế hệ như thế

Các thế hệ sống trong gia đình đều có sự giống nhau và khác nhau trong lối sống.Tuy nhiên, quá trình đô thị hoá, chuyển đổi đất nông nghiệp, phương thức mưu sinhthay đổi, công nghệ thông tin phát triển… đã có những tác động đậm, nhạt khác nhauđến việc hình thành lối sống của các thế hệ Đã có những nghiên cứu về lối sống của cưdân nội đô, cư dân nông thôn; những nghiên cứu về lối sống của cư dân ở ven đô thuộc

Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh Chắc chắn rằng lối sống của các cư dân ở những vùngkhác nhau, bên cạnh cái chung sẽ có những cái riêng, cái đặc thù do điều kiện tự nhiên,kinh tế, xã hội, lịch sử và văn hoá quy định Qua việc khảo sát lối sống gia đình tại mộtđịa phương, chúng tôi muốn nhận diện những biểu hiện cụ thể của sự khác biệt về lốisống, giải thích căn nguyên gia tăng khác biệt, phân tích cách thích ứng của các thế hệ

và kết quả của sự gia tăng khác biệt về lối sống trong bối cảnh hiện nay, mong muốngóp thêm một tiếng nói trong nghiên cứu về văn hóa gia đình Việt Nam

Với những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài Sự khác biệt lối sống giữa các thế hệ trong gia đình ven đô hiện nay (khảo sát trường hợp xã Thụy Vân, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ) làm đối tượng nghiên cứu của luận án.

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu

Luận án làm rõ sự khác biệt lối sống giữa các thế hệ trong gia đình ở một tỉnhtrung du; lý giải, phân tích kết quả của sự gia tăng khác biệt lối sống; luận giải về sựđan xen các cách thích ứng của các thế hệ trong bối cảnh chuyển đổi của xã hội hiệnnay; dự báo về gia đình và lối sống trong gia đình ở Thuỵ Vân, góp phần định hướngnhận thức trong cách nhìn nhận, đánh giá về lối sống của các thế hệ trong gia đình

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tổng hợp, thu thập tài liệu có liên quan đến đề tài luận án thông qua quá trìnhđiền dã, quan sát tham dự, phỏng vấn bảng hỏi, phỏng vấn sâu (PVS), các tài liệu sáchbáo…

- Phân tích sự khác biệt lối sống giữa các thế hệ trong gia đình qua một số thành

tố của lối sống

- Xác định và đánh giá nguyên nhân dẫn đến sự gia tăng về cường độ và tốc độ

sự khác biệt lối sống giữa các thế hệ trong gia đình

- Phân tích cách ứng phó/thích ứng của các thế hệ trước sự gia tăng khác biệt về lốisống và kết quả của sự gia tăng khác biệt về lối sống giữa các thế hệ trong gia đình ven đôhiện nay

Thực hiện những nhiệm vụ trên, tức là luận án đã trả lời các câu hỏi nghiên cứu:

- Sự khác biệt lối sống giữa các thế hệ trong gia đình ở Thuỵ Vân diễn ra nhưthế nào?

- Những nhân tố tác động và kết quả/hệ quả của sự gia tăng khác biệt về lối sốnggiữa các thế hệ trong gia đình?

- Các thế hệ trong gia đình ven đô đã có những thích ứng như thế nào trước sựbiến đổi và khác biệt về lối sống?

- Sự khác biệt về lối sống giữa các thế hệ trong gia đình có gây nên sự bất hoà hay các thế hệ vẫn chung sống ổn thoả?

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là lối sống của các thế hệ trong gia đình ở một xã ven đô,

cụ thể là xã Thuỵ Vân, thành phố Việt Trì

Có nhiều quan niệm về lối sống và cũng khó có một định nghĩa nào có thể bao quátđược những biểu hiện phức tạp, đa chiều của khái niệm này (xin xem Phụ lục) Tiếp thunhững điểm hợp lý và thống nhất trong quan niệm về lối sống của các nhà khoa học, chúng

tôi quan niệm: Lối sống bao gồm toàn bộ những hoạt động sống được khuôn mẫu hoá, mang tính cơ bản, ổn định, đặc trưng cho mỗi cá nhân, nhóm xã hội, mỗi vùng miền, dân tộc trong những hoàn cảnh, điều kiện sống cụ thể Không phải bất cứ hoạt động nào của

con người cũng được coi là lối sống Chỉ những hoạt động sống chi phối bởi

quan niệm, thói quen, sở thích, mang tính ổn định và có độ phổ biến cao, được đa số cáthể của một nhóm người hay của cả xã hội thực hành, mới được gọi là lối sống.

Khái niệm thế hệ nhằm chỉ “một tập hợp người thường có cùng một độ tuổi Mặc

dù họ có tính đa dạng khác nhau về nghề nghiệp, hoàn cảnh sinh sống, tính cách v.v…nhưng họ đã cùng chứng kiến và cùng trải qua sự diễn biến của các sự kiện lịch sửtrọng đại quốc gia và quốc tế về kinh tế, chính trị, văn hoá v.v… do họ cùng sống trongmột khoảng thời gian nhất định” [138, tr.14-15] Thế hệ người trong gia đình, theochúng tôi, để chỉ một tập hợp người, thường sống cùng nhau trong một khoảng thờigian, không gian, sống phụ thuộc cùng nhau, gắn bó với nhau bằng quan hệ huyếtthống, quan hệ hôn nhân, quyền lợi và nghĩa vụ Sự gắn bó, liên kết thế hệ người tronggia đình ngoài yếu tố thời gian, không gian sống, còn có sự quy định bởi nề nếp giaphong và quan hệ huyết thống

Về thời gian, chúng tôi nghiên cứu những biến đổi về lối sống trong gia đình ởThuỵ Vân kể từ sau năm 1998 – là thời điểm khu công nghiệp Thuỵ Vân bắt đầu đi vàohoạt động, trong đó tập trung vào lát cắt từ năm 2017 đến nay Trong quá trình thựchiện đề tài, chúng tôi cũng có những liên hệ, so sánh với lối sống của các thế hệ trongthời gian trước 1998 qua phỏng vấn hồi cố của những người cao tuổi và một số ngườitrung tuổi

Về thế hệ, chúng tôi lấy mốc năm 2017 để tính tuổi các thế hệ Mốc giới hạn vàphân định độ tuổi cho từng thế hệ có “độ chênh” nhất định giữa các thời kỳ, giữa cácnghiên cứu thuộc các ngành khoa học khác nhau (xin xem Phụ lục) Trong luận án,chúng tôi quan tâm đến cách gọi thế hệ trong gia đình theo vai vế, chức năng (như thế

hệ con cái, thế hệ cha mẹ, thế hệ ông bà, thế hệ các cụ) Tuy nhiên, tại địa bàn nghiêncứu, độ tuổi kết hôn, độ tuổi được “lên chức” ông bà, cha mẹ… ở mỗi cá nhân là khônghoàn toàn giống nhau (một người vừa có thể là thế hệ con, vừa thuộc thế hệ cha mẹ,

thậm chí có thể đã là thế hệ ông bà nếu con cái lập gia đình sớm) nên việc phân chia vàđịnh danh thế hệ cũng không tách rời độ tuổi Thông thường khoảng cách sự phân địnhkhoảng cách tuổi cha và tuổi con ở các nước là 30 năm Ở Việt Nam nói chung, tại địabàn nghiên cứu nói riêng, do độ tuổi kết hôn sớm nên sự phân định khoảng cách giữacác thế hệ trong gia đình thường là từ 20 đến 25 năm Với một xã hội đầy biến độngnhư Việt Nam, với những đổi thay từ quá trình đô thị hoá đã và đang diễn ra từng ngàytại địa bàn nghiên cứu thì khoảng cách 20 đến 25 năm giữa các thế hệ là hợp lý, có thểchấp nhận được Với những tiêu chí như vậy, chúng tôi chia các thế hệ trong gia đìnhven đô tại địa bàn nghiên cứu gồm bốn thế hệ với tên gọi và độ tuổi như sau:

- Thế hệ niên thiếu (từ khi sinh ra cho đến dưới 15 tuổi);

- Thế hệ trẻ (từ 15 tuổi đến 35 tuổi);

- Thế hệ trung niên (từ 36 tuổi đến dưới 60 tuổi);

- Thế hệ già/cao tuổi (từ 60 tuổi trở lên)

Thế hệ trẻ chúng tôi chọn mốc từ 15 đến 35 tuổi Mốc từ đủ 15 tuổi trở lênchúng tôi căn cứ theo độ tuổi được quy định trong Điều lệ Đoàn Thanh niên cộng sản

Hồ Chí Minh nhưng chọn mốc tuổi kết thúc thế hệ trẻ là 35 tuổi2 vì thế hệ trẻ hiện naykết hôn muộn hơn, tuổi thanh niên cũng kéo dài hơn Mốc 60 tuổi trở lên được xếp vàothế hệ già vì theo quy định độ tuổi này đã hết tuổi lao động và hầu hết những người ởlứa tuổi này đã lên chức ông bà

Trong luận án chúng tôi chỉ khảo sát ba thế hệ là thế hệ trẻ, thế hệ trung niên

và thế hệ người cao tuổi Thế hệ niên thiếu chúng tôi không khảo sát vì những ngườinày còn nhỏ, còn phụ thuộc vào sự nuôi dưỡng, giáo dục của gia đình và nhà trường

4 Phương pháp nghiên cứu của luận án

- Tập hợp các tài liệu thứ cấp tìm hiểu về vấn đề lối sống, về làng ven đô, về lối

sống gia đình, lối sống của các thế hệ trong gia đình Những tài liệu này bao gồm cả

những tác phẩm văn học, điện ảnh, báo chí… nhằm tái hiện bối cảnh lịch sử xã hội

2 Điều 1 Điều lệ Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh thông qua tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI ngày 13/12/2017, thống nhất độ tuổi đoàn viên từ đủ 15 tuổi (bắt đầu sang tuổi 16) và không vượt quá tuổi 30 Điều 4 Điều lệ Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh quy định nếu đoàn viên quá 30 tuổi có nguyện vọng tiếp tục sinh hoạt Đoàn thì Chi đoàn xem xét, quyết định nhưng cũng không vượt quá tuổi 35 Như vậy, nếu căn cứ vào quy định tuổi đoàn, thế hệ trẻ (thanh niên) là những người trong độ tuổi từ đủ 15 đến 30 tuổi và trong một số trường hợp có thể kéo dài đến 35 tuổi.

của các thế hệ, trải dài từ thế hệ người cao tuổi đến thời điểm nghiên cứu, thấy được bức tranh chuyển đổi của xã hội qua lối sống của các thế hệ.

- Phương pháp điền dã dân tộc học là phương pháp chủ yếu nhất được sử dụng

để thu thập thông tin trực tiếp từ đối tượng nghiên cứu và thâm nhập thực sự vào cuộcsống hàng ngày của các gia đình ven đô tại địa bàn xã Thuỵ Vân, thành phố Việt Trì,tỉnh Phú Thọ Để thu thập thông tin được đầy đủ, đa chiều, có ý nghĩa thiết thực vớiluận án, nghiên cứu sinh vận dụng các kỹ năng như: quan sát, quan sát tham dự, phỏngvấn các đối tượng liên quan đến nội dung nghiên cứu của luận án, phỏng vấn hồi cố,thảo luận nhóm…

Quan sát, đặc biệt là quan sát tham dự giữ một vai trò quan trọng trong việc

nhận diện sự khác biệt lối sống giữa các thế hệ Bởi thực tế, những khác biệt lối sốnggiữa các thế hệ trong gia đình không chỉ được thể hiện qua cách họ chia sẻ, trò chuyện

mà còn thể hiện rõ nét qua cách hành động, cách sinh hoạt lặp đi lặp lại có tính ổn định,tạo thành lối sống của mỗi thế hệ Tại gia đình cụ Tuân và nhiều gia đình khác trong xãThuỵ Vân, NCS được tham gia, trải nghiệm, quan sát tham dự vào cuộc sống sinh hoạtthường nhật, các sự kiện của các gia đình hay các buổi họp nhóm của các thế hệ, cácphong trào của nhóm, hội, đoàn thể, làng xã… để thâu nhận, phân tích, đánh giá và xử

lý thông tin, tư liệu Quan sát, quan sát tham dự vì thế là một trong những kỹ năng được

sử dụng nhiều nhất để NCS nhận diện rõ hơn, hiểu sâu hơn những khác biệt lối sốnggiữa các thế hệ trong gia đình

- Phỏng vấn qua bảng hỏi và PVS:

NCS đã lập bảng hỏi và gửi đi 400 phiếu: nhóm người cao tuổi là 110 phiếu;nhóm người trung tuổi là 140 phiếu; nhóm người trẻ là 150 phiếu Đối với thế hệ ngườicao tuổi, nhất là những cụ trên 80 tuổi, phần lớn việc tham gia trả lời các câu hỏi ở bảnghỏi đều có sự trợ giúp của con cháu, cán bộ xã hoặc NCS Khi gửi phiếu và phân loạiphiếu theo độ tuổi, NCS đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình và tận tình của các anh chịtrong UBND xã, các trưởng xóm, chi hội người cao tuổi, chi hội phụ nữ, đoàn thanhniên… và các gia đình thân quen Trong quá trình xử lý phiếu, chúng tôi thu về

378 phiếu hợp lệ (104 phiếu của thế hệ già, 136 phiếu của thế hệ trung tuổi và 138 phiếu của thế hệ trẻ)

Thông tin thu được từ phỏng vấn bằng bảng hỏi nhằm mô tả, so sánh sự khácbiệt trong quan niệm sống và hoạt động sống của các thế hệ trong gia đình Kết quảkhảo sát định lượng giúp chúng tôi có cái nhìn bao quát hơn khách thể nghiên cứu vàđối tượng nghiên cứu Kết quả định lượng được kết hợp phân tích với kết quả PVS đểnhận diện rõ vấn đề nghiên cứu.

Phương pháp quan trọng được sử dụng là PVS NCS đã tiến hành PVS 32 ngườithuộc các lứa tuổi và thành phần nghề nghiệp khác nhau Tuỳ vào các đối tượng khácnhau mà thời gian và nội dung các câu hỏi PVS có thể linh hoạt khác nhau, sao chongười dân có thể thoải mái bộc lộ những suy nghĩ, quan điểm của mình Chẳng hạn, vớithế hệ già, do họ có nhiều thời gian và đặc biệt khi đã thân quen, họ rất thích được tròchuyện, nên việc PVS có thể tiến hành mọi lúc Với thế hệ người trung tuổi, hầu hết banngày họ đều đi làm nên việc PVS thường diễn ra trong thời gian buổi tối, trong các buổisinh hoạt chung của gia đình, dòng họ hoặc làng xã Cũng có một số trường hợp NCScùng tham gia lao động sản xuất với họ, như giúp họ bán hàng, theo chân họ ra đồng,giúp họ cho gia cầm ăn… Với thế hệ trẻ tuổi trong các gia đình, việc PVS cũng chủ yếuqua các buổi sinh hoạt chung của gia đình, dòng họ hoặc các hội nhóm của thế hệ trẻtrong làng xã Đối với thế hệ này, NCS tích cực tìm hiểu các thông tin trên mạng xã hội,kết bạn với những người trẻ qua facebook, zalo, tham gia vào các fan page, kịp thời cậpnhật những thông tin về phim ảnh, thời trang, ca nhạc… để dễ dàng trò chuyện, thunhập thông tin từ đối tượng tham gia PVS

Do có mối quan hệ từ trước khi chúng tôi thực hiện đề tài luận án, những ngườitham gia PVS và thảo luận nhóm đều rất cởi mở, nhiệt tình, giúp NCS thu thập đượcnhững thông tin chính yếu, giải quyết những vấn đề đặt ra trong câu hỏi nghiên cứu

- Thảo luận nhóm: Việc thảo luận nhóm được thực hiện theo từng nhóm lứa tuổi

trong các gia đình khác nhau Việc thảo luận nhóm này có thể được tiến hành một cáchngẫu nhiên (ví dụ nhóm các cụ cao tuổi thường tụ tập ăn trầu, trò chuyện ở nhà cụTuân; nhóm thanh niên xóm Nội, xóm Ngoại… trong các sinh hoạt đoàn thể) hoặc cóchủ đích của NCS (thường mỗi nhóm thảo luận khoảng từ 3 đến 10 người) Thảo luậnnhóm giúp NCS thu thập được cứ liệu định tính quan trọng về ý kiến, thái độ, quanniệm… của mỗi thế hệ với các vấn đề mà luận án đưa ra

Các phương pháp phỏng vấn qua bảng hỏi và PVS, thảo luận nhóm bổ sung chonhau Phương pháp đầu đem đến cái nhìn bao quát, các phương pháp sau giúp NCShiểu thực chất vấn đề Chẳng hạn, qua bảng hỏi có thể thấy thế hệ thanh niên khôngxem nặng việc phải sinh con trai, thế hệ trung niên ở Thuỵ Vân không khe khắt với việcquan hệ tình dục trước hôn nhân Song khi PVS và thảo luận nhóm, NCS thu được kếtquả ngược lại, và đó mới là thực chất của vấn đề.

- Ngoài ra, lối sống là một phạm trù có liên quan nhiều đến các ngành khoa học

xã hội khác Vì vậy, trong quá trình thực hiện đề tài, luận án còn sử dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành bao gồm: phương pháp nghiên cứu văn hóa, xã hội học, lịch sử

học, dân tộc học… đưa đến những góc nhìn đa chiều để làm sáng tỏ và tìm hiểu sâu sắchơn vấn đề nghiên cứu

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

- Trình bày các kết quả quan sát điền dã, khảo sát và hệ thống hoá, cụ thể hoátình hình khác biệt về lối sống giữa các thế hệ trong gia đình xã Thuỵ Vân, thành phố

- Lý giải nguyên nhân dẫn đến sự khác biệt lối sống giữa các thế hệ trong gia đình ven đô thuộc địa bàn nghiên cứu

- Bàn luận, phân tích những khác biệt lối sống giữa các thế hệ tại một địa

phương cụ thể gắn với bối cảnh đô thị hoá, công nghiệp hoá, hiện đại hoá

- Kết quả nghiên cứu của luận án có thể là nguồn tư liệu tham khảo cho các nhà nghiên cứu văn hoá học, xã hội học, gia đình và giới

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

đình cần có sự tôn trọng lẫn nhau, tránh sự áp đặt chủ quan lối sống của thế hệ già đến thế hệ trẻ và ngược lại.

- Kết quả của việc nghiên cứu, phân tích sự khác biệt lối sống giữa các thế hệtrong gia đình tại một địa bàn cụ thể cung cấp những căn cứ để các nhà quản lý tham khảo,cân nhắc khi xây dựng các chính sách về gia đình, lường trước những hệ quả của sự khácbiệt quá lớn dẫn đến mâu thuẫn, phát huy tối đa sự thông cảm, khoan dung trong việc ứng

xử giữa các thế hệ trước sự khác biệt về lối sống

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án được cấu trúc thành 4 chương, 14 tiết, cụ thể như sau:

Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu, địa bàn nghiên cứu và lý thuyết

vận dụng

Chương 2: Sự khác biệt trong hoạt động mưu sinh, hoạt động tiêu dùng và hoạt

động giải trí

Chương 3: Sự khác biệt trong đời sống tình cảm và gia đình

Chương 4: Nguyên nhân tác động, sự ứng phó/thích ứng của các thế hệ và kết

quả/hệ quả của sự gia tăng khác biệt về lối sống trong gia đình ở Thuỵ Vân

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU VÀ LÝ THUYẾT VẬN DỤNG

1.1 Tổng quan về tình hình nghiên cứu

1.1.1 Nghiên cứu về lối sống và lối sống gia đình

1.1.1.1 Nghiên cứu về lối sống

Nghiên cứu về lối sống từ lâu đã được tìm hiểu trong nhiều ngành khoa học như:triết học, xã hội học, tâm lý học, văn hóa học… ở cả trong và ngoài nước

Ở phương Tây, nghiên cứu về lối sống đã được quan tâm khá sớm, từ khoảng

giữa thế kỷ XIX C.Mác và Ph.Ăngghen trong một số công trình như: Luận cương về Phơbách; Nguồn gốc của tư hữu, của gia đình và nhà nước; Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản… đã bàn về lối sống Đặc biệt, trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản

(1848), Mác và Ăngghen đã chỉ ra những xu hướng biến đổi lối sống trong xã hộiphương Tây dưới tác động của quá trình chuyển đổi từ xã hội phong kiến sang xã hội tưbản Mác và Ăngghen có thể coi là những người đã “xây dựng nền tảng cho sự ra đờicủa trường phái khoa học xã hội mácxít trong nghiên cứu về lối sống của các cộng đồngngười” [3, tr 18]

Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, với sự ra đời và phát triển của hai ngành khoahọc là tâm lý học và xã hội học, nghiên cứu về lối sống đạt những bước tiến căn bản vớicác công trình của Wertheim, H Spencer, Siegfred Bernfeld…, đặc biệt là Max Weber

với bộ công trình Gesammelte Aufatze zur Religionssoziologie (Tập hợp các chuyên luận xã hội về tôn giáo) Lối sống trong quan niệm của Weber có liên quan đến đẳng

cấp và vị thế xã hội Ông mô tả nó như kiểu sống của một nhóm xã hội, giai cấp, cộngđồng cùng chung một vị trí kinh tế Những nghiên cứu này đã mở ra hướng tiếp cận hệgiá trị văn hóa, thiết chế xã hội và lối sống của các cộng đồng người

Vào những thập niên 60-80 của thế kỷ XX, ở Liên Xô (cũ) và các nước Đông Âu

đã có khoảng hơn 50 định nghĩa về lối sống [128, tr 26] Một số cuốn sách viết về lối

sống đã được dịch sang tiếng Việt như: Lối sống xã hội chủ nghĩa (1981), Lối sống Xô Viết hôm nay và ngày mai (1984) Các sách này tập trung phân tích bản chất, ý nghĩa

và biện pháp xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa

Vấn đề lối sống ở phương Đông, theo các tác giả trong công trình Hoạt động văn hoá thể thao, du lịch và lối sống của con người Việt Nam hiện nay [3] thậm chí còn

được nghiên cứu và quan tâm sớm hơn phương Tây Tuy nhiên những nghiên cứu về lốisống ở phương Đông trước thời kỳ cận đại thường gắn liền với các nghiên cứu về tôngiáo, đạo đức, phong tục tập quán… Ở thời kỳ cận đại và hiện đại, những nghiên cứu ởphương Đông chịu ảnh hướng lớn từ những nghiên cứu khoa học xã hội phương Tây

Ở nước ta, việc nghiên cứu về lối sống được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và

có những công trình chuyên sâu dưới các góc nhìn đa dạng từ triết học, tâm lý học, xã hộihọc, văn hóa học Những nghiên cứu về lối sống ở Việt Nam bao gồm hai nội dung chính:một là các vấn đề lý luận chung về lối sống; hai là nghiên cứu những vấn đề cụ

thể của lối sống như: đặc trưng lối sống dân tộc, lối sống của một vùng, miền, của mộtnhóm cộng đồng người trong một thời kỳ lịch sử nhất định, những yếu tố tác động và

xu hướng biến đổi lối sống

Ở nội dung thứ nhất, có thể thấy một số công trình tiêu biểu: Thế nào là lối sống xã hội chủ nghĩa (1979) [84] và Lối sống xã hội chủ nghĩa và xu thế toàn cầu hóa (2001) [85] đều

do Thanh Lê chủ biên; Về lối sống mới của chúng ta (1983) của tác giả Phong Châu và Nguyễn Trọng Thụ [25]; Bàn về lối sống và nếp sống xã hội chủ nghĩa (1985) do Trần Độ chủ biên [42]; Một số vấn đề về lối sống đạo đức, chuẩn giá trị xã hội (2001) do Huỳnh Khái Vinh

chủ biên [156]… Nhìn chung, qua các công trình này, các tác giả đã

bàn và phân tích khái niệm “lối sống”, phân biệt “lối sống” với “mức sống”, “nếp sống”,làm sáng tỏ những đặc trưng, những mặt cơ bản của lối sống và lối sống xã hội chủ nghĩa,phân tích mối quan hệ giữa lối sống, đạo đức, phát triển văn hóa và con người, nêu lên ýnghĩa của lối sống dân tộc – hiện đại Bên cạnh đó, cuốn sách do Huỳnh Khái Vinh chủbiên (đã nêu trên) còn chỉ ra những ảnh hưởng tiêu cực của tư tưởng phong kiến đến lốisống của người Việt như: bệnh gia trưởng gia đình chủ nghĩa, tư tưởng trọng nam khinh nữ,

tư tưởng địa vị đẳng cấp, thói đạo đức giả… Tìm hiểu về Lối sống xã hội chủ nghĩa và xu thế toàn cầu hoá, tác giả Thanh Lê cũng đặt ra một số vấn đề về lối sống văn hoá, lao động

chất xám và đời sống đô thị, sự định hướng, xây dựng nền văn hoá và lối sống xã hội chủnghĩa trong điều kiện kinh tế thị trường Đáng chú ý, ở nội dung này, trong bài viết “Lý

thuyết về lối sống” in trên Tạp chí Văn hoá học số tháng 3 (49) năm 2020, tác

giả Bùi Hoài Sơn đã đề cập đến việc tiếp cận lý thuyết đối với lối sống Tác giả tổng hợp

ba mô hình lý thuyết có thể ứng dụng được trong nghiên cứu về lối sống ở Việt Nam đó là:

mô hình cấu trúc, mô hình chức năng, mô hình thay đổi Mô hình cấu trúc chỉ ra những đặctrưng cơ bản của một lối sống và các lối sống hợp lý trong một hệ thống lớn hơn Theo đó,lối sống của một cá nhân được so sánh với một chuẩn mực lối sống Điều kiện, lựa chọn,nhận thức là ba yếu tố cơ bản xây dựng nên cấu trúc của lối sống Mô hình chức năng củathuyết lối sống giải thích hành vi trong đời sống Động cơ, sự phát triển và nhận thức là bakhía cạnh truyền thống của nghiên cứu tâm lý liên quan đến mô hình chức năng Mô hìnhthay đổi của thuyết lối sống đưa ra bốn nguyên lý thay đổi, có thể định hướng giúp cá nhântìm đến một lối sống mới Bốn nguyên lý trong mô hình thay đổi là: trách nhiệm, sự tự tin,

ý nghĩa và cộng đồng Mỗi lý thuyết được tác giả tổng hợp, phân tích tương đối kỹ, mangđến cách tiếp cận mới, gợi mở “cơ sở để các nhà khoa học đánh giá về lối sống và xâydựng lối sống” [119, tr.14], đặc biệt hữu ích khi “tiếp cận lý thuyết đối với lối sống vẫn làmột khoảng trống trong học thuật ở nước ta” [119, tr.3]

Nội dung thứ hai là những vấn đề cụ thể của lối sống thu hút sự quan tâm nghiêncứu của rất nhiều tác giả

Nghiên cứu về lối sống dân tộc có công trình tiêu biểu Đặc điểm tư duy và lối sống của con người Việt Nam hiện nay: một số vấn đề lý luận và thực tiễn (2011) của

nhóm tác giả Viện Triết học do Nguyễn Ngọc Hà chủ biên [49] Nhóm tác giả đã phântích sự hình thành tư duy và lối sống truyền thống của con người Việt Nam, chỉ ranhững ưu điểm và cả nhược điểm trong tư duy và lối sống truyền thống, từ đó so sánh,phân tích những biến đổi của tư duy và lối sống của con người Việt Nam trong thời kỳđổi mới và hội nhập quốc tế, đề xuất một số giải pháp nhằm đổi mới tư duy và xâydựng lối sống mới của con người Việt Nam hiện nay

Tìm hiểu về đặc điểm lối sống của mỗi vùng, miền cụ thể trong phạm vi đất

nước có: Lối sống trong đời sống đô thị hiện nay (1993) [53]; Lối sống đô thị miền Trung – mấy vấn đề lý luận và thực tiễn (1996) [54] đều do Lê Như Hoa chủ biên…

Các công trình này tập trung nhận diện những biểu hiện đặc thù của lối sống các đô thị

Việt Nam trong thời kỳ đầu của công cuộc đổi mới Công trình Lối sống trong đời sống

đô thị hiện nay (1993) còn đặt ra nhiều vấn đề tích cực và tiêu cực có liên quan và được

đặt ra trong lối sống đô thị hiện nay như: sự lựa chọn phương án sống

tối ưu, lao động chất xám, giáo dục thẩm mỹ, lối sống tiêu dùng, lối sống thực dụng, lốisống tiểu nông, lối sống đô thị nhìn từ góc độ kinh tế, vấn đề nhà ở, vấn đề giáo dục trẻ

em trong các gia đình đô thị…

Nghiên cứu về lối sống của thanh niên nói riêng, có các công trình: Thanh niên – lối sống của Nguyễn Thị Oanh (2001) [111]; Xây dựng lối sống văn hóa của thanh niên thành phố Hồ Chí Minh của Đặng Quang Thành (2005) [125]; đặc biệt là công trình Thanh niên và lối sống của thanh niên trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế

(2007) của Phạm Hồng Tung [148] Dựa trên lý thuyết xã hội hóa

(Sozialisationstheorie), tích hợp, liên ngành giữa tâm lý học, xã hội học, khoa học chính

trị và sử học, công trình nghiên cứu đã phân tích những vấn đề lý luận và cách tiếp cậnđối với các vấn đề “lối sống”, “biến đổi và định hướng lối sống”, “thanh niên”, “tuổithanh niên” và “lối sống thanh niên”; khảo sát, phân tích tình hình thanh niên Việt Namhiện nay và lối sống của họ; làm rõ những xu hướng biến đổi của thanh niên trong quátrình đổi mới, hội nhập quốc tế Các xu hướng biến đổi tích cực trong lối sống củathanh niên hiện nay là: trân trọng và phát huy những giá trị văn hoá, truyền thống tốtđẹp của dân tộc; Yêu nước, quan tâm đến tình hình đất nước và tương lai đất nước;Năng động, sáng tạo, luôn hướng tới cái mới, cái khác biệt; Tích cực hội nhập quốc tế,tiếp thu thành tựu văn minh và tinh hoa văn hoá thế giới Các biểu hiện tiêu cực trongbiến đổi lối sống thanh niên thể hiện qua một số xu hướng như: lối sống buông thả bảnthân; hành xử hung bạo, bất chấp pháp luật; thờ ơ, vô cảm, thiếu trách nhiệm; tiếp thuthiếu chọn lọc ảnh hưởng văn hoá từ bên ngoài Xu hướng lối sống “thực tế, thực dụng”gồm cả hai mặt tích cực và tiêu cực được các tác giả xếp vào những biến đổi theo chiềuhướng tích cực và đánh giá đây là “một giá trị văn hoá – đạo đức” bởi “nếu mặt tích cựccủa giá trị này được hiện thực hoá thì nó sẽ góp phần giúp cho thanh niên khắc phụcđược tư duy duy ý chí, giáo điều, giảm thiểu được cách hành xử cảm tính, duy tình vàlối nghĩ viển vông” [148, tr 287] Công trình cũng đưa ra một số giải pháp nhằm xâydựng lối sống thanh niên phù hợp với tình hình hiện nay Đây là công trình có ý nghĩa

cả về mặt lý luận khoa học và thực tiễn

Tìm hiểu về mối quan hệ giữa tôn giáo và lối sống, ảnh hưởng của tôn giáo đến

lối sống có Ảnh hưởng của tư duy tôn giáo đến lối sống người Việt (2012) của Phùng

Thị An Na, Đỗ Lan Hiền [98] Dưới góc nhìn triết học, các tác giả khẳng định mối quan

hệ chặt chẽ giữa tư duy và tôn giáo Những ảnh hưởng tôn giáo đến lối sống người Việtđược các tác giả phân tích qua cách con người ứng xử với môi trường tự nhiên, ứng xửtrong giao tiếp, qua cách thức lao động sản xuất và hoạt động tư tưởng Nghiên cứu củacác tác giả đã đưa đến những nhận thức sâu sắc hơn về bản tính tộc người và lối sốngcủa người Việt.

Phân tích những tác động của khoa học công nghệ, của quá trình công nghiệphóa, toàn cầu hoá đến lối sống được khá nhiều các tác giả quan tâm Tác giả NguyễnVăn Huyên trong bài viết “Lối sống người Việt Nam dưới tác động của toàn cầu hóa”khẳng định “các giá trị của toàn cầu hóa đã tác động mạnh mẽ tới lối sống người ViệtNam, tạo ra những chuyển biến quan trọng”, “trang bị cho người Việt Nam những nhậnthức mới và tầm nhìn mới” [65, tr 494 – 495] Song toàn cầu hóa “cũng đặt ra nhữngthách thức vô cùng bức xúc và nan giải”, “là nhân tố phá vỡ nhiều hình thức và nội dungtrong lối sống truyền thống Việt Nam” [65, tr 501] Tác giả phân tích rất nhiều nhữngbiểu hiện tiêu cực của lối sống hiện nay như: lối sống tiêu thụ dẫn đến sự phân hóa giàunghèo, lối chơi thời thượng, chạy theo mốt, lối sống lạnh lùng “tiền trao cháo múc”, lốisống gấp, tuyệt đối hóa vật chất – kỹ thuật… Song đôi lúc, tác giả có phần hơi cực đoankhi đánh giá về lối sống phương Tây với “nhiều yếu tố phi nhân tính”, “đã từng dẫn xãhội đó đến sự què quặt”, “lây nhiễm” vào nước ta “gây nên những vết thương nhức nhốingày càng khó cắt bỏ trên cơ thể lành mạnh của lối sống xã hội chủ nghĩa” [65, tr 503]

… Chuyển từ 08 đề tài trong chương trình khoa học cấp Bộ, cuốn sách Hoạt động văn hoá thể thao, du lịch và lối sống của con người Việt Nam hiện nay do tác giả Hoàng

Tuấn Anh và Nguyễn Chí Bền [3] chủ biên nghiên cứu lối sống trong mối quan hệ vớinhân cách văn hoá từ phương diện lý luận và thực tiễn Cuốn sách phân tích những tácđộng của bối cảnh hiện nay đến lối sống của người Việt trên ba phương diện: văn hoá,thể thao và du lịch Ba hoạt động đặc thù này đã tác động đến lối sống người Việt vớinhững thay đổi lớn lao: từ cách thức lao động, làm ăn, kinh doanh đến cách thức ứng xử,các tập quán, quan niệm… Với vai trò, nhiệm vụ, chức năng của cơ quan quản lý về vănhoá, thể thao, du lịch, công trình cũng đề xuất những quan điểm, giải pháp xây dựng lối

sống cho con người Việt Nam trong bối cảnh hiện nay Luận án tiến sĩ triết học Tác động của khoa học công nghệ hiện đại đến lối sống của người Việt Nam hiện nay (2013) của Lê Thị Thắm [127] cũng chỉ ra những tác động tích cực và

tiêu cực của cách mạng khoa học công nghệ đến lối sống người Việt Luận án đề xuấtmột số giải pháp phát huy những tác động tích cực và hạn chế những tác động tiêu cựccủa khoa học công nghệ đến lối sống người Việt hiện nay Nghiên cứu lối sống của một

làng xã cụ thể, luận án tiến sĩ văn hóa học Sự biến đổi lối sống làng xã vùng châu thổ Bắc Bộ qua nghiên cứu làng Cự Đà, xã Cự Khê, huyện Thanh Oai, Hà Nội (2015) của

Lê Thị Tuyết tập trung phân tích những biến đổi lối sống của người dân dưới tác độngcủa quá trình đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa Phân tích thực trạngbiến đổi lối sống làng xã qua hoạt động mưu sinh, tập quán sinh hoạt vật chất, qua quan

hệ xã hội và hoạt động tinh thần, chỉ ra nguyên nhân dẫn đến sự biến đổi lối sống, luận

án khẳng định “biến đổi lối sống luôn luôn là hệ quả của biến đổi xã hội và là biểu hiện

rõ nét nhất sự biến đổi của một nền văn hóa” [150, tr 10]

Những nghiên cứu về lối sống ở Việt Nam trình bày ở trên cho thấy nghiên cứu

về lối sống là một đề tài rộng lớn, thu hút sự quan tâm của nhiều ngành khoa học khácnhau Nội dung nghiên cứu về lối sống bao gồm phong phú các vấn đề từ lý luận đếnthực tiễn với rất nhiều những đặc điểm, phương diện biểu hiện cụ thể của lối sống.Nghiên cứu lối sống là nghiên cứu liên ngành của các ngành khoa học xã hội và nhânvăn như: triết học, xã hội học, tâm lý học, văn hóa học

1.1.1.2 Nghiên cứu về lối sống gia đình

Dưới góc nhìn xã hội học, tâm lý học, vấn đề lối sống trong gia đình đã được

trực tiếp nghiên cứu trong một số công trình Tiêu biểu là cuốn Lối sống gia đình ngày nay (1987) của tác giả Mai Huy Bích Xuất phát từ quan điểm lý thuyết chung “gia đình

là tế bào của xã hội” và xuất phát từ những nguyên nhân thực tiễn cụ thể, Mai Huy Bíchcho rằng muốn hiểu thấu đáo nhiều hiện tượng trong đời sống xã hội thì không thểkhông nghiên cứu lối sống gia đình Lối sống gia đình chịu ảnh hưởng mạnh mẽ nhất từnhững điều kiện sống của bản thân gia đình, biểu hiện qua những “hoạt động sốngmuôn hình nhiều vẻ” [14, tr 22] Phân tích lối sống gia đình, tác giả chọn góc độ xemxét theo chức năng, xem lối sống gia đình qua việc thực hiện ba chức năng quan trọngnhất là sinh đẻ, dạy dỗ con cái và tổ chức sinh hoạt gia đình

Cuốn Xã hội học đô thị (2005) của Trịnh Duy Luân trình bày những vấn đề cơ

bản về đô thị, trong đó tác giả dành một chương phân tích về “Cơ cấu xã hội và lối sốngcủa cộng đồng dân cư đô thị” Một số đặc điểm lối sống gia đình đô thị đã được tác giả

phân tích trên một số bình diện như: cơ cấu, chức năng, nghề nghiệp, số lượng và chấtlượng thời gian rỗi Những bình diện này ở lối sống gia đình đô thị luôn khác với lốisống gia đình nông thôn “do được hưởng thành quả của đối mới nhiều nhất (…) các giađình đô thị có những thay đổi nhanh nhất”, cụ thể: “trên bình diện kinh tế, các gia đình

đô thị chuyển đổi nhanh chóng từ chỗ chủ yếu dựa vào bao cấp nhà nước sang việccạnh tranh để giành các cơ hội kinh tế của thời mở cửa”, “cách thức tổ chức và sử dụngthời gian rỗi phong phú và đa dạng hơn”, “trong chức năng tái sản xuất dân số, tỷ lệsinh ở các gia đình đô thị luôn thấp hơn gia đình nông thôn”… [86, tr 139 – 143]

Gần gũi với vấn đề lối sống, tác giả Nguyễn Hồng Hà tìm hiểu về Nếp sống gia đình ở khu đô thị mới (nghiên cứu trường hợp khu chung cư Trung Hòa – Nhân Chính)

(2012) [48] dưới tác động của các nhân tố kinh tế, văn hóa xã hội Tác giả đã phân tíchnhững tương tác giữa các thành viên trong gia đình và quan hệ xã hội của gia đình:tương tác cùng thế hệ, tương tác liên thế hệ, tương tác trong quan hệ cộng đồng giađình Tuy nhiên, nếp sống hẹp hơn lối sống Nếp sống là những thói quen được lặp đilặp lại trong cuộc sống hằng ngày, trở thành “nếp” trong mọi hoạt động lao động sảnxuất và sinh hoạt của con người Nếp sống cũng có những biến đổi, tuy nhiên có tính ổnđịnh và bền vững hơn lối sống

Những nghiên cứu, tìm hiểu về lối sống dưới góc nhìn xã hội học, tâm lý học

là những nguồn tài liệu tham khảo cho chúng tôi khi thực hiện đề tài luận án

Dưới góc nhìn văn hóa học, cho đến nay, mới có ít công trình chuyên khảo trựctiếp nghiên cứu về vấn đề lối sống gia đình Các yếu tố chi phối đến việc hình thành lốisống và biểu hiện của lối sống trong gia đình như: hoạt động mưu sinh, đời sống sinhhoạt vật chất và đời sống sinh hoạt tinh thần thường được lồng ghép trong các nghiêncứu về văn hóa gia đình Thực chất lối sống và văn hóa có mối liên hệ chặt chẽ vớinhau Lối sống vừa là một bộ phận của văn hóa, vừa là sự phản ánh văn hóa của cộngđồng Và xét đến cùng, “những nghiên cứu về lối sống của con người nhìn chung đềuđược đặt trong mối liên hệ chặt chẽ với nghiên cứu văn hóa, thậm chí là trong khuônkhổ của nghiên cứu về văn hóa” [148, tr 17]

Trong các nghiên cứu về văn hóa gia đình (trong đó có lối sống gia đình), chúngtôi thấy phương diện văn hóa sinh hoạt tinh thần được tập trung nghiên cứu nhiều nhất,biểu hiện qua những ghi chép, luận bàn về nề nếp, gia phong, nghi thức, nghi lễ và các

mối quan hệ trong gia đình Điều này được phản ánh trong các nghiên cứu về gia đình

và văn hóa gia đình từ thời kỳ trung đại cho đến hiện nay

Ở thời trung đại, nề nếp, gia phong, nghi thức, nghi lễ trong gia đình được thểhiện chủ yếu qua những lời răn dạy, những kinh nghiệm ứng xử trong ca dao, thơ văn,trong các hương ước làng xã Nếu coi việc xây dựng luật pháp về gia đình cũng bắtnguồn từ nghiên cứu về gia đình thì trong Luật Hồng Đức (1483) và Luật Gia Long(1822) ở nước ta có rất nhiều các vấn đề về gia đình (lối sống gia đình) phong kiếnđược phản ánh, như: tính tôn ti trật tự, uy quyền của người con trưởng, sự phụ thuộccủa người phụ nữ, đề cao chữ hiếu, sự thủy chung, hòa thuận, phê phán những biểu hiệntrái với luân thường đạo lý Hai bộ luật đã góp phần xác lập giá trị gia đình trong xãhội phong kiến, góp phần gìn giữ và đề cao các giá trị trong truyền thống văn hóa giađình của người Việt

Thế kỷ XVIII, tác giả Hồ Sỹ Tân (1690 – 1760) viết cuốn Thọ Mai gia lễ quy

định các phong tục, nghi lễ trong gia đình, chủ yếu về lễ tang Cuốn sách cho thấy sựthiêng liêng về gia đình được thể hiện trong nghi lễ người Việt, phản ánh mối quan hệgắn bó sâu sắc giữa các thành viên trong gia đình, không chỉ trong đời sống thường nhật

mà cả trong đời sống văn hóa tâm linh Cuốn sách này hiện nay vẫn được nhiều giađình tìm hiểu và tiếp tục thực hành theo những nghi lễ truyền thống

Từ đầu thế kỷ XX đến trước 1945, trước sự xâm nhập của văn hóa phương Tây,

xã hội Việt Nam và văn hóa gia đình, lối sống gia đình người Việt, đặc biệt là gia đình

đô thị có nhiều thay đổi Nghiên cứu về gia đình Việt Nam nói chung, văn hóa gia đìnhViệt Nam nói riêng được một số tác giả quan tâm

Các phong tục tập quán, những đặc điểm trong lối sống, văn hóa gia đình Việt

Nam được giới thiệu trong một số công trình: Việt Nam phong tục (1915) của Phan Kế Bính, tái bản năm 2005 [9], Việt Nam văn hóa sử cương (1938) của Đào Duy Anh [2]… Việt Nam phong tục nghiên cứu văn hóa gia đình Việt Nam từ góc nhìn dân tộc học.

Nhóm phong tục gia đình được miêu tả gồm 22 mục với những quy định cụ thể về mốiquan hệ giữa cha mẹ với con cái, về chữ hiếu của đạo làm con, về đạo vợ chồng, tìnhnghĩa vợ chồng Không chỉ “kê cứu”, đánh giá những cái hay, cái đẹp, tác giả còn luậnbàn cả những cái “dở”, “hủ bại” của mỗi phong tục trong gia đình người Việt Với việcghi chép, giới thiệu, miêu tả các phong tục, cuốn sách đã phản ánh phần nào những đặc

điểm, giá trị trong lối sống, văn hóa gia đình người Việt truyền thống Giống như Phan

Kế Bính, trong Việt Nam văn hóa sử cương, ở mục “gia tộc”, Đào Duy Anh cũng giới

thiệu, phân tích các đặc điểm trong văn hóa gia đình truyền thống Tuy nhiên, nếu Phan

Kế Bính cho rằng “các phong tục ta bây giờ, phần nhiều do ở Tàu mà ra cả” và gợi mởtiếp thu các yếu tố văn minh phương Tây [9, tr 1] thì Đào Duy Anh chỉ ra sự khác biệtgiữa văn hóa gia đình Việt Nam và Trung Hoa, khẳng định nét riêng trong văn hóa giađình người Việt, vai trò của văn hóa gia đình trong văn hóa dân tộc

Nhìn chung, trước Cách mạng tháng Tám 1945, mặc dù phần lớn các cuốn sáchmới dừng lại ở những ghi chép và một số những luận bàn về phong tục gia đình ngườiViệt nhưng có thể nói, đây là những cuốn sách có giá trị trong việc khắc họa, phản ánhmột phần những đặc điểm gia đình người Việt truyền thống trong tình hình nhữngnghiên cứu, ghi chép về gia đình truyền thống người Việt vẫn còn rất ít ỏi

Từ sau đổi mới (1986) đến nay, đặc biệt là từ khi Liên hiệp quốc lấy năm 1994 lànăm quốc tế về gia đình, nghiên cứu về gia đình, văn hóa gia đình (trong đó có nhữngphương diện của lối sống gia đình) ngày càng được quan tâm

Các nghiên cứu tiếp tục bàn về những đặc điểm của gia đình truyền thống, trong

đó có đề cập đến một số nội dung liên quan đến lối sống gia đình như nề nếp, gia phong,gia lễ, những nguyên tắc ứng xử, những chuẩn mực đạo đức… Một số các công trình

tiêu biểu có thể kể đến như: Nền nếp gia phong (1996) [120], Đạo nghĩa trong gia đình (1999) [121], Gia lễ xưa và nay (2011) [122] đều của Phạm Côn Sơn; Văn hóa gia đình (2006) của Vũ Ngọc Khánh [74]; Lễ tục trong gia đình người Việt (2007) của Bùi Xuân

Mỹ [97] … Các tác giả đều khẳng định vai trò của nề nếp, gia phong và việc duy trì nềnếp gia phong trong gia đình đối với cá nhân và xã hội Phạm Côn Sơn khẳng định gia

lễ, gia giáo “ảnh hưởng sâu sắc tới phẩm cách, cuộc sống của con người Việt Nam”[122, tr 12], “chỉ có những người nào hấp thụ được một truyền thống giáo dục gia đình

có quy củ, biết tôn trọng gia lễ, gia phong mới có thể là những con người biết trọngdanh dự, chấp hành kỷ luật, luật pháp nhà nước cùng chu toàn những trọng trách do xãhội giao phó” [122, tr 16] Tác giả Vũ Ngọc Khánh cũng khẳng định “có một văn hóagia đình Việt Nam”, “bàn đến văn hóa gia đình Việt Nam, nên chăng có thể nói thẳng racho mọi người nhận chân được quan niệm thực sự là văn hóa truyền thống Việt Nam

Hiểu điều ấy, thì những chuyện ly hôn, chuyện nuôi dạy con cái chắc sẽ được quanniệm khác đi rất nhiều” [74, tr 33].

Tuy nhiên, văn hóa truyền thống nói chung, văn hóa và lối sống gia đình truyềnthống nói riêng không phải lúc nào cũng được coi là “chuẩn mực” và phù hợp với mọihoàn cảnh, mọi thời đại Các nghiên cứu về văn hóa gia đình truyền thống đã đặt ra vấn

đề mối liên hệ giữa văn hóa gia đình truyền thống và hiện đại, giá trị của văn hóa, củalối sống gia đình truyền thống trong bối cảnh hiện nay

“Đi tìm những đặc trưng của gia đình Việt Nam truyền thống”, trên cơ sở phântích những đặc điểm về địa lý, kinh tế, văn hóa, lịch sử Việt Nam, Đặng Cảnh Khanh đãnhận diện một số đặc điểm nổi bật trong văn hóa và lối sống gia đình người Việt truyềnthống: tính cộng đồng; giàu tình nghĩa, lấy tình cảm làm cơ sở xử lý các mối quan hệ giađình và xã hội; coi trọng sự bình đẳng, đặc biệt coi trọng sự “thuận vợ thuận chồng”.Chỉ ra những hạn chế và nhu cầu khắc phục hạn chế của gia đình Việt Nam trước nhữngđòi hỏi của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, bài viết đặt vấn đề “liệu cóphải gia đình truyền thống với tất cả các khía cạnh về cơ cấu, hệ giá trị và các quy chuẩntrong việc xử lý các mối quan hệ ông bà, cháu chắt, cha con, vợ chồng, anh em… đã lànhững khuôn mẫu tốt đẹp để chúng ta noi theo?” [73, tr 107]

Cùng quan điểm với Đặng Cảnh Khanh, trong công trình Gia đình và biến đổi gia đình ở Việt Nam (2012), Lê Ngọc Văn phân tích những đặc trưng của gia đình

truyền thống và văn hóa, lối sống trong gia đình người Việt: tính cộng đồng, tình yêuthương, trách nhiệm, sự hòa thuận, thủy chung… Tác giả cho rằng gia đình truyền thốngViệt Nam là hình thái gắn liền với xã hội nông thôn, nông nghiệp, là sản phẩm của xãhội nông nghiệp trồng lúa nước, tiêu biểu là ở đồng bằng Bắc Bộ Thành viên trong giađình gắn bó với nhau bằng những mối liên hệ vật chất quyết định sự sống còn của họ vàbằng mối liên hệ tình cảm là sự gắn bó giới tính nam nữ, tình yêu thương của cha mẹvới con cái, sự kính trọng, biết ơn của con cháu với tổ tiên, ông bà, cha mẹ [153, tr 61 -63] Tác giả đặt ra câu hỏi liệu những giá trị văn hóa gia đình còn lưu giữ được baonhiêu? Những giá trị ấy sẽ chịu ảnh hưởng như thế nào trước những biến đổi rất lớn của

xã hội hiện đại?

Trong các vấn đề của gia đình hiện đại, vấn đề biến đổi văn hoá gia đình (trong

đó có liên quan đến lối sống gia đình) được rất nhiều các tác giả quan tâm

Đa số các nghiên cứu dưới góc độ xã hội học đều chỉ ra rằng những biến đổi vềkinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội đã có ảnh hưởng trực tiếp đến biến đổi gia đình.Những nghiên cứu này tuy không trực tiếp nhắc đến biến đổi lối sống gia đình nhưngtrong quá trình tìm hiểu những biến đổi về quy mô, cấu trúc, chức năng gia đình cũng ítnhiều đề cập đến các khía cạnh liên quan đến lối sống gia đình Đó là sự thay đổi vềquy mô gia đình theo xu hướng ngày càng nhỏ và số con cũng ổn định hơn Song songvới nhu cầu về vật chất, nhu cầu thoả mãn tâm lý – tình cảm ngày một tăng lên trong xãhội hiện đại Các hiện tượng như: gia đình mẹ đơn thân, gia đình ly thân, ly hôn và táihôn, gia đình nông thôn có chồng hoặc vợ đi làm ăn xa, xuất khẩu lao động, phụ nữ kếthôn với người nước ngoài, hiện tượng sống thử trước hôn nhân, xu hướng không kếthôn hoặc kết hôn chậm… ngày càng đậm nét hơn trong lối sống của các gia đình [11],[92], [133], [135], [148].

Dưới góc độ văn hóa học, biến đổi gia đình thường được nhìn nhận qua việc biếnđổi các giá trị văn hóa gia đình, trong đó có nhắc đến những biểu hiện của biến đổi lốisống gia đình

Nghiên cứu “những biến đổi về giá trị văn hóa truyền thống ở các làng ven đô

Hà Nội trong thời kỳ đổi mới” (2007), nhóm tác giả do Ngô Văn Giá chủ biên đã dànhmột phần nội dung phân tích những biến đổi giá trị trong cộng đồng gia đình Cụ thể:kiến trúc nhà cao tầng với kết cấu nhiều phòng, tối đa hóa sinh hoạt cá nhân làm giảmmối quan hệ cộng đồng; bàn thờ gia tiên không đặt ở giữa nhà mà đặt ở gian cao nhấtlàm cho mối liên hệ với tổ tiên chỉ được nhắc nhở vào các ngày cúng lễ thông qua mộtthành viên thường xuyên làm việc này; phương thức sản xuất chính trong gia đìnhkhông phải chỉ là nông nghiệp mà còn là công nghiệp, dịch vụ khiến cho con ngườingày càng bận rộn hơn; những giá trị gia đình truyền thống không ngăn cản được sựbuông thả trong lối sống, nếp sống; những tệ nạn xã hội như cờ bạc, nghiện hút, trộmcắp… cũng gia tăng [44]

Trong bài viết “Gia đình trong quá trình đô thị hoá ở vùng ven đô Hà Nội”, quanghiên cứu trường hợp xã Mễ Trì, huyện Từ Liêm, tác giả Bùi Văn Tuấn đã phân tíchnhững biến đổi của gia đình trên các phương diện: quy mô, cấu trúc, chức năng gia đình,chất lượng sống gia đình… Những biến đổi này một mặt tạo điều kiện thúc đẩy sự pháttriển tiến bộ, mặt khác cũng đặt gia đình trước những nguy cơ và thách thức mới như

“lối sống thực dụng ích kỷ, đề cao cuộc sống hưởng thụ, cổ xuý cho tư tưởng tự do pháttriển cá nhân”, “cuộc sống tiện nghi với những phương tiện công nghệ cao đã tạo nênnhững “ốc đảo” ngay trong mỗi gia đình”, “văn hoá ứng xử bị xuống cấp, đạo đức bịcoi nhẹ”… [147, tr 432].

Tìm hiểu “Một số biến đổi của văn hóa gia đình Việt Nam trong bối cảnh toàncầu hóa”, ngoài việc phân tích những biến đổi trong mô hình gia đình, trong phươngdiện tổ chức cuộc sống, Nghiêm Thu Nga còn chỉ ra sự thay đổi nhận thức về giá trị giađình trong quan niệm của nhiều người trẻ hiện nay Đối với không ít người, gia đìnhkhông còn là giá trị duy nhất, nhiều người không muốn bị ràng buộc bởi cuộc sống giađình Số người hướng tới cuộc sống độc thân ngày càng nhiều Một số bạn trẻ vị thànhniên, dù được bố mẹ chu cấp cho một cuộc sống đầy đủ nhưng lại muốn thoát ly giađình, sống độc lập ngoài xã hội [101]

Vấn đề biến đổi văn hóa gia đình, trong đó có liên quan đến lối sống gia đình

cũng thu hút một số luận án chuyên ngành văn hóa học tìm hiểu như: Sự biến đổi của văn hóa gia đình đô thị ở Hà Nội từ năm 1986 đến nay (2009) của Vũ Thị Huệ [62], Sự biến đổi văn hóa gia đình ở vùng tái định cư huyện Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh (2015) của Nguyễn Thị Nguyệt [110], Hệ giá trị gia đình ven đô Hà Nội hiện nay (trường hợp làng Sáp Mai, xã Võng La, huyện Đông Anh, Hà Nội) (2018) của Nguyễn Thị Phượng

[115] Trong sự biến đổi văn hoá gia đình có sự biến đổi về lối sống gia đình như: hìnhthành lối sống dân chủ, bình đẳng; xuất hiện lối sống thử trước hôn nhân; sự thay đổiquan niệm về giá trị con cái; sự gia tăng các nhu cầu giải trí, thư giãn… Các luận ánnày đều là các nghiên cứu trường hợp, so sánh sự biến đổi văn hóa gia đình qua mộtmốc thời gian đã chọn gắn với đối tượng nghiên cứu, từ đó chỉ ra nhân tố tác động đến

sự biến đổi, phân tích các xu hướng biến đổi hoặc đề xuất một số giải pháp gìn giữ vàxây dựng những nét đẹp của văn hóa gia đình

Có thể thấy, các nghiên cứu về văn hóa gia đình nói chung đã đề cập đến một sốkhía cạnh của lối sống gia đình Một số phương diện biểu hiện và đặc điểm của lối sốngtrong gia đình đã được quan tâm tìm hiểu như: nề nếp, phong tục, đời sống văn hóa tinhthần, mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình… Tuy vậy, những nghiên cứu nóitrên vẫn chỉ là những nghiên cứu gián tiếp, chưa có các công trình nghiên cứu một cáchđộc lập, chuyên sâu, trực tiếp về vấn đề lối sống gia đình

1.1.2 Nghiên cứu về thế hệ trong gia đình

1.1.2.1 Nghiên cứu về thế hệ người nói chung

Nghiên cứu về thế hệ người nói chung chủ yếu được triển khai theo hai hướng

cơ bản: một là chỉ ra các đặc điểm của thế hệ người Việt Nam, hai là nghiên cứu về mộtthế hệ người trong xã hội (thường là thế hệ trẻ hoặc thế hệ già)

Ở hướng nghiên cứu thứ nhất, nổi bật lên là một số công trình của tác giả LêThi: “Sự phát triển các thế hệ người Việt Nam dưới tác động của lịch sử, văn hóa đấtnước” (2007) [136]; “Đặc điểm của các thế hệ Việt Nam hiện nay và con đường chung

sống hòa hợp” (2007) [137] và đặc biệt là cuốn Sự tương đồng và khác biệt trong quan niệm về hôn nhân gia đình giữa các thế hệ người Việt Nam hiện nay (2009) [138].

Trong cuốn Sự tương đồng và khác biệt trong quan niệm về hôn nhân gia đình giữa các thế hệ người Việt Nam hiện nay, tác giả Lê Thi đề xuất khái niệm thế hệ người,

phân chia thế hệ người theo lứa tuổi Tác giả khái quát đặc điểm chung của từng thế hệnhư: thế hệ trẻ nhiều ước mơ và khát vọng, năng động, sáng tạo, ưa đổi mới; thế hệtrung niên biết quan tâm đến sự nghiệp, thận trọng, biết tính toán thiệt hơn; thế hệ ngườigià hay hồi tưởng quá khứ, thích tham gia các hoạt động cộng đồng… Mặc dù vậy, một

số nhận xét thế hệ trẻ “chưa nhìn xa, lo xa, mới thấy cái trước mắt, chưa thấy cái lâudài”, “còn ham chơi”, “chưa thận trọng”, “dễ tự kiêu” [138, tr.30], thế hệ già “ngạcnhiên trước những tiến bộ của khoa học kỹ thuật công nghệ hiện đại, phải thú nhận sựdốt nát của mình trước nhiều việc mà lớp trẻ hiểu và làm được” [138, tr.37] là chưa thật

sự đúng trong nhiều trường hợp Thực tế, có rất nhiều người thuộc thế hệ trẻ đã biết nhìn

xa trông rộng và trưởng thành, thành đạt từ rất sớm; và cũng nhiều người già, đặc biệt làtrong giai đoạn hiện nay rất nhanh nhạy, nắm bắt kịp thời những tiến bộ của khoa học kỹthuật, thành thạo công nghệ hiện đại không thua kém gì thế hệ trẻ Nghiên cứu của tácgiả, đặc biệt là quan niệm về thế hệ người Việt Nam hiện nay là nguồn tài liệu thamkhảo bổ ích cho chúng tôi khi tiến hành luận án

Bài viết “Thế hệ, khoảng cách thế hệ và hệ quả” của tác giả Trần Luân Kim quantâm đến khoảng cách thế hệ trong giai đoạn nhiều biến động như hiện nay Theo tác giả,

có nhiều tiêu chí để xác định thế hệ như: tiêu chí thời đại, tiêu chí giai đoạn lịch sử,nhưng thường thấy nhất là theo lứa tuổi, được xác định là thế hệ cha và thế hệ con Bài

viết khẳng định có sự khác biệt thế hệ, khoảng cách thế hệ là hiện tượng tự nhiên phùhợp quy luật phát triển khách quan của đời sống, nhưng nếu vượt qua giới hạn hợp lý,không có sự quan tâm, điều chỉnh, khoảng cách thế hệ sẽ hàm chứa nguy cơ đối vớitừng gia đình và toàn xã hội Từ việc phân tích hệ quả tiêu cực của sự khác biệt thế hệ,bài viết đề xuất “cải hoán cách biệt thế hệ thành kết nối thế hệ, gắn kết lớp trước với lớpsau, truyền thống với hiện đại, tạo nên sức mạnh nội sinh của mỗi con người cũng nhưcủa cả dân tộc để vươn nhanh lên đỉnh cao, lưu dấu xứng đáng trên các chặng đường điqua, là trọng trách thiêng liêng của mỗi thế hệ trên cõi đời” [77, tr 16].

Hướng nghiên cứu thứ hai quan tâm đến một thế hệ cụ thể trong xã hội như thế

hệ trẻ em, thế hệ thanh niên, thế hệ người cao tuổi Những nghiên cứu này thiên về việctập trung phân tích một vấn đề của thế hệ như: vấn đề chăm sóc, bảo vệ trẻ em; thựctrạng trẻ em phạm tội [72], [76], [90]; vấn đề thực trạng, định hướng, xây dựng lốisống, lý tưởng sống cho thế hệ thanh niên [1], [33], [142]; vấn đề chăm sóc người caotuổi, những mong muốn của thế hệ người cao tuổi [135], [153] Phần lớn các nghiêncứu này thuộc về chuyên ngành triết học, xã hội học

1.1.2.2 Nghiên cứu thế hệ người trong gia đình

Nghiên cứu về thế hệ và lối sống của thế hệ người trong gia đình chưa đượcquan tâm trong các công trình chuyên sâu, chủ yếu là các nghiên cứu tập trung tìm hiểu

mối quan hệ giữa các thế hệ người trong gia đình Đây cũng là một phương diện biểu

hiện của lối sống gia đình và có liên quan trực tiếp đến đề tài luận án

Nguyễn Bích Khánh Trâm trong phần viết “Quan hệ giữa các thế hệ” (Xu hướng gia đình ngày nay, 2006) nhận định “quan hệ giữa các thế hệ trong gia đình là một quan

hệ được cấu trúc hóa theo những chuẩn mực phản ánh hệ tư tưởng của một xã hội, đặctrưng cho nét riêng biệt của một nền văn hóa” [132, tr 134] Nhiều vấn đề trong giađình có thể đặt ra phân tích từ góc độ quan hệ giữa các thế hệ như: vai trò của bố mẹtrong hôn nhân của con cái, ảnh hưởng của quan niệm về giá trị con cái của thế hệ bố

mẹ đã tác động đến mô hình gia đình như thế nào… Bản chất quan hệ của các thế hệtrong gia đình sẽ có những thay đổi khi xã hội có biến đổi

Nghiên cứu về quan hệ giữa các thế hệ người trong gia đình thường được thểhiện qua những phân tích về mối quan hệ giữa ông bà, cha mẹ với con cháu và ngược

lại; so sánh mối quan hệ đó giữa xưa và nay, từ đó luận bàn về sự thay đổi trong mốiquan hệ giữa các thế hệ trong gia đình hiện nay.

Về mối quan hệ giữa ông bà, cha mẹ với con cháu và mối quan hệ giữa con cáivới cha mẹ trong gia đình truyền thống, các nghiên cứu đều khẳng định vai trò tuyệt đốicủa ông bà, cha mẹ và bổn phận của con cái là phải phục tùng Vũ Thị Phương Hậu, LêThi, trong các nghiên cứu định tính, khẳng định: “Nguyên tắc sử xự trong gia đình là saikhiến và phục tùng, lợi ích cá nhân phải phục tùng lợi ích chung của gia đình, dòng họ,không có bình đẳng, dân chủ, trên nói dưới phải tuân theo”; “tiếng nói của người già làtiếng nói quyết định”; “quyền người gia trưởng trong gia đình truyền thống là rất lớn”[11, tr 526]; “nguyên tắc chỉ đạo các quan hệ gia đình không phải là sự bình đẳng, dânchủ mà là uy quyền, thông qua tình nghĩa để tạo ra sự êm ấm, thông qua lễ để tạo radáng vẻ hợp lý trong cách sống” [135, tr 295] Theo tác giả Lê Ngọc Văn, trong giađình truyền thống, sự chăm sóc, hỗ trợ của con cháu đối với ông bà (người cao tuổi) làmột đạo hiếu của người Việt, thể hiện tình cảm yêu thương giữa những người có chunghuyết thống, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, và là quy luật tự nhiên của mối quan

hệ giữa các thế hệ trong gia đình Lê Ngọc Văn đã khái quát một trong những lý do cơbản nhất chi phối đến các đặc điểm trên là “tư tưởng về đạo hiếu, cốt lõi của luân lý vàđạo đức gia đình theo Nho giáo” [153, tr 410]

Trên cơ sở phân tích mối quan hệ giữa các thế hệ trong gia đình truyền thống,các nghiên cứu đã so sánh, phân tích, luận bàn mối quan hệ và sự thay đổi mối quan hệtrong gia đình hiện nay

Gia đình hiện nay vẫn đề cao sự chung thủy, tình nghĩa vợ chồng, lòng hiếu thảo,

sự biết ơn của con cháu với ông bà tổ tiên nhưng cũng đề cao quyền tự do dân chủ củamỗi cá nhân Tiếng nói quyết định trong gia đình hiện nay không hẳn chỉ là người đànông (người chồng, người cha), người lớn tuổi trong gia đình mà còn phụ thuộc vàonhiều yếu tố: tính chất công việc trong gia đình, người nắm giữ về mặt kinh tế… [153]

Vũ Thị Phương Hậu cho rằng: “Nguyên tắc ứng xử mới của gia đình hiện nay là sựdung hòa lợi ích của từng thành viên với lợi ích chung của cả gia đình” [11, tr 526].Việc truyền thụ các giá trị văn hóa giữa các thế hệ không diễn ra một chiều như trước

mà hiện nay có sự tương tác hai chiều từ thế hệ già đến thế hệ trẻ và ngược lại Trongcác gia đình ba thế hệ, có thể có những khó khăn nhưng lại tạo điều kiện cho

các thế hệ biết dựa vào nhau, giúp đỡ nhau cùng hưởng hạnh phúc: ông bà giúp đỡ controng việc chăm sóc, dạy dỗ các cháu, cung cấp cho con cháu kinh nghiệm làm ăn, giaotiếp, ứng xử, ngược lại, ở với con cháu họ cũng thu được nhiều thông tin, kiến thức mới[11], [135].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu cũng chỉ ra những biến đổi không thuận chiều trongmối quan hệ giữa con cháu với ông bà Những biến đổi này chủ yếu tác động nhiều đếnlớp người già Nghiên cứu “các mối quan hệ trong gia đình ở Việt Nam: một số vấn đềcần quan tâm”, Nguyễn Hữu Minh nhận xét một số bộ phận không nhỏ người già cảmthấy thiếu buồn phiền khi thiếu sự quan tâm, hỏi han của con cháu và thấy không cònđược tôn trọng như trước đây [91, tr.392 – 393] Trần Thanh Giang trong bài viết “Vaitrò của người cao tuổi trong xây dựng văn hoá gia đình và những vấn đề đặt ra hiệnnay” phân tích một thực tế trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá khi nhịp sốngvăn hoá thay đổi, vai trò của người cao tuổi với việc xây dựng văn hoá gia đình đangphải đối mặt với những thay đổi, thách thức mới, nhiều người cao tuổi rơi vào tìnhtrạng không có chỗ dựa cả về vật chất lẫn tinh thần [45, tr.249 - 254]

Về mối quan hệ giữa các thế hệ trong gia đình, một số nghiên cứu cũng tìm hiểu

sự khác biệt giữa các thế hệ qua hôn nhân và giá trị gia đình

Công trình Sự tương đồng và khác biệt trong quan niệm về hôn nhân gia đình giữa các thế hệ người Việt Nam hiện nay của tác giả Lê Thi với phương pháp chính là

điều tra xã hội học, khảo sát về mặt định tính và định lượng đã phân tích những điểmthống nhất và khác biệt trong nhận thức về quan niệm hôn nhân của các thế hệ, chỉ ranguyên nhân và hệ quả trong cách họ giải quyết các vấn đề trong gia đình và ngoài xãhội Kết quả nghiên cứu đã làm rõ sự đan xen và kết hợp “những chuẩn mực văn hóatruyền thống của dân tộc ta với những giá trị tư tưởng tiến bộ của thời đại” [138, tr.6]

Bài viết “Sự tương đồng và khác biệt về giá trị gia đình giữa các lớp thế hệ vàgiữa nam và nữ” của tác giả Trịnh Thị Quang [118] nhận diện sự khác biệt giá trị giađình giữa các thế hệ, giữa nam và nữ trong nhận thức, thái độ về tình yêu và hôn nhân;

về quan hệ tình dục; về tầm quan trọng của tình cảm và vật chất trong các quan hệ giađình và về một số giá trị gia đình như: nhận thức, thái độ về quyền của các thành viêngia đình, thái độ kính trọng và chăm sóc người cao tuổi, quan hệ mẹ chồng nàng dâu…Qua nghiên cứu trường hợp một xã nông thôn ở ngoại thành Hà Nội, bài

viết nhận định các giá trị gia đình giữa chuẩn mực và thực tế đã có những khoảng cách,tuy nhiên “quá trình chuyển hoá của các giá trị gia đình từ khuôn mẫu truyền thốngsang các khuôn mẫu mới hầu như chưa thể hoàn chỉnh” [118, tr.155] Sự biến đổi cácgiá trị gia đình cho thấy “sức sống của những giá trị truyền thống của Việt Nam, đồngthời cũng cho thấy tính năng động trong việc thích ứng với điều kiện mới của các lớpthế hệ, đặc biệt là thanh niên” [118, tr.156] Nghiên cứu cũng cảnh báo “sự lĩnh hội cáimới của thanh niên cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu họ không được giúp đỡ bằng nhữngđịnh hướng phù hợp” [118, tr.156].

Được nhắc đến nhiều nhất khi tìm hiểu về mối quan hệ giữa các thế hệ trong giađình hiện nay là vấn đề mâu thuẫn thế hệ

Mặc dù “đại đa số các gia đình ở Việt Nam vẫn giữ được sự ổn định, nề nếp giađình vẫn đảm bảo” [73, tr.242] nhưng trong các gia đình vẫn tồn tại những mâu thuẫn.Theo tác giả Ngô Công Hoàn, khác biệt lớn nhất giữa các thế hệ là quan niệm sống[58] Khi nghiên cứu gia đình và biến đổi gia đình, tác giả Lê Ngọc Văn cho biết “trongnhững vấn đề chủ yếu xảy ra mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái, mâu thuẫn về quanđiểm, lối sống chiếm tỷ lệ cao nhất”, “tạo nên những áp lực tinh thần rất lớn cho các thế

hệ cùng sống chung dưới một mái nhà” [153, tr.257] Ngoài ra, các nghiên cứu trườnghợp dưới góc nhìn xã hội học, tâm lý học… còn chỉ ra rất nhiều mâu thuẫn khác giữacác thế hệ trong cuộc sống gia đình ở các khía cạnh: chi tiêu, mua sắm, ứng xử, kiếmtiền, dạy dỗ trẻ, nội trợ và phân chia tài sản, quan hệ họ hàng, cách thức làm ăn [48],[67]

Dưới góc nhìn văn hóa, Đặng Thành Hưng trong bài viết “Mâu thuẫn thế hệtrong gia đình hiện nay – những phương thức mới” (1994) cho rằng, mâu thuẫn tronggia đình thường có hai hình thức biểu hiện: khác biệt hoặc bất đồng (không đối kháng)

và xung đột (đối kháng) Trong xã hội truyền thống, mâu thuẫn gia đình thường phátsinh và được điều hòa chủ yếu thông qua quan niệm đạo đức, đời sống tâm lý, tình cảmgiữa ông bà, cha mẹ, con cái, cháu chắt Kết quả của mâu thuẫn thế hệ trong gia đìnhtruyền thống có thể “chỉ ảnh hưởng ngấm ngầm”, “làm cho mâu thuẫn thế hệ âm ỉ”.Mâu thuẫn thế hệ trong gia đình hiện nay thường bộc lộ công khai hơn, dễ nhận thấyhơn, “dường như có chiều hướng tiêu cực trầm trọng hơn” Chúng tôi nhất trí với nhậnxét của tác giả khi cho rằng những mâu thuẫn và khác

biệt trẻ - già không chỉ có tính chất tiêu cực mà “có tính chất rất tích cực như là nhữngmâu thuẫn biện chứng, động lực của sự phát triển và sự tiếp nối thế hệ, sinh khí của cácgia đình” [66, tr 7].

Nhìn nhận về thế hệ trẻ và thế hệ già trong gia đình, đặc biệt là trước những thayđổi trong mối quan hệ giữa các thế hệ xưa và nay, đã xuất hiện những xu hướng, quanđiểm khác nhau

Có quan điểm đề xuất lấy văn hóa truyền thống, lấy đặc điểm thế hệ cũ làmchuẩn mực để nhìn nhận, đánh giá thế hệ mới, đặc biệt là trước những dấu hiệu khủnghoảng gia đình trong xã hội hiện đại Trong các cuộc hội thảo, không ít nhà quản lý đãlên tiếng đề xuất duy trì loại hình gia đình truyền thống, giảm bớt xu hướng gia đình hạtnhân, đưa phụ nữ trở lại nhiều hơn với gia đình [dẫn theo Đặng Cảnh Khanh, 73,

tr.106 - 107] Đặc biệt trong Gia lễ xưa và nay, khi lấy truyền thống nhìn vào hiện tại,

Phạm Côn Sơn đã có phần cực đoan trong so sánh và cho rằng thế hệ trẻ ngày naykhông bằng thế hệ trẻ ngày xưa Thế hệ xưa được đánh giá là những người có phẩmcách gia giáo: đến nhà ai, biết ý tứ nhìn vào cái bàn thờ để tìm chỗ ngồi phù hợp; trẻ conmới ba, bốn tuổi đã biết “đi phải thưa, về phải trình”, biết cung kính nội ngoại, ra đườngbiết chào hỏi người lớn, biết thưa, biết vâng, biết dạ… Đời sống của lớp trẻ ngày nay

“phóng túng khác hẳn nếp ăn ở có khuôn phép của những người thuộc các thế hệ bốnnăm mươi năm trở về trước” “Nhiều bạn trẻ ngày nay hoàn toàn không hiểu mình sẽphải làm gì trước những sự kiện hôn nhân, tang chế và tế lễ”, “không biết nể nang vàthiếu tự trọng”, “tục tằn, đánh chửi nhau”, “trâng tráo”, thậm chí đến đôi ba mươi tuổi

mà vẫn không biết lễ nghĩa là gì, mà không biết lễ nghĩa tức là “vô học, là ngu dốt, làthiếu giáo dục” [122, tr.13] Ngay cả trong nghiên cứu của tác giả Lê Thi [138], cũngvẫn còn một đôi chỗ chưa thật chính xác khi khái quát về đặc điểm chung của thế hệ trẻ,thế hệ già như chúng tôi vừa phân tích ở trên Thực tế, mỗi thế hệ đều có những đặcđiểm riêng, tạo nên sự khác biệt và những đặc điểm riêng ấy cần được nhìn nhận mộtcách khách quan, không nên có cái nhìn hơn kém ở đây

Xu hướng thứ hai nhìn nhận một cách khách quan đặc điểm các thế hệ, tìm cách

lý giải những thay đổi trong quan hệ giữa các thế hệ trong gia đình hiện nay, đề xuấtmột số giải pháp xây dựng mối quan hệ tốt đẹp giữa các thế hệ

Lý giải nguyên nhân của những thay đổi giữa các thế hệ xưa và nay, nhiềunghiên cứu đều khái quát một trong những yếu tố cơ bản nhất là sự tác động của quátrình công nghiệp hóa, hiện đại hóa [10], [11], [90],[109], [110], [115], [146], [147]…

Giải thích sự bình đẳng hơn trong mối quan hệ giữa các thế hệ người trong giađình, tác giả Lê Ngọc Văn cho rằng có nguyên nhân sâu xa từ việc “các xã hội hiện đạiđều phải thừa nhận hoặc buộc phải thừa nhận quyền con người” như Công ước quốc tế

về xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử đối với người phụ nữ, Công ước quốc tế vềquyền trẻ em và hàng loạt các công ước khác được Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thôngqua [153, tr 408]

Bàn về vấn đề khác biệt trong quan niệm về hôn nhân gia đình giữa các thế hệ,tác giả Lê Thi cho rằng “giữa các thế hệ nối tiếp nhau có đặc điểm khác nhau vì họ đãtrải qua những cảnh ngộ khác nhau, đã chứng kiến những sự kiện lịch sử xảy ra khácnhau nên tất yếu họ có cách suy nghĩ, nhận thức khác nhau và cách giải quyết cũngkhác nhau” [138, tr 28]

Trước thực trạng những thay đổi trong quan hệ giữa các thế hệ, nhiều tác giả đã

đề xuất các giải pháp để dung hòa các thế hệ trong gia đình như: “xây dựng mối quan

hệ tốt đẹp giữa cha mẹ và con cái từ góc độ tâm lý và tình cảm”; “vun đắp cho mốiquan hệ đầm ấm, hài hòa giữa ba thế hệ, người già và người trẻ trong cuộc sống giađình hiện nay” [133], [138]…

Như vậy, nghiên cứu về thế hệ trong gia đình chủ yếu được biểu hiện ở nhữngnghiên cứu về mối quan hệ giữa các thế hệ trong gia đình Các nghiên cứu đã chỉ ra tínhchất, đặc điểm của mối quan hệ giữa các thế hệ trong gia đình truyền thống; so sánh vớinhững thay đổi trong gia đình hiện đại và luận bàn về những thay đổi đó Có xu hướngcoi văn hóa truyền thống là chuẩn mực, lấy đặc điểm thế hệ già làm cơ sở để đánh giáthế hệ trẻ (tiêu biểu Phạm Côn Sơn) Phần nhiều các nghiên cứu chỉ ra những biểu hiệntích cực và tiêu cực (trong đó biểu hiện tiêu cực được nhắc đến nhiều hơn), từ đó lý giảinguyên nhân và đưa ra một số biện pháp hài hòa mối quan hệ giữa các thế hệ trong giađình hiện nay

Qua các công trình, tài liệu về lối sống, lối sống gia đình, lối sống giữa các thế

hệ trong gia đình, có thể rút ra một số nhận xét như sau:

- Lối sống là đối tượng đã được quan tâm nghiên cứu ở một số ngành khoa học như triết học, tâm lý học, xã hội học… trên cả phương diện lý luận và thực tiễn

- Dưới góc nhìn văn hóa, lối sống cũng đã ít nhiều được nghiên cứu, trong đóchủ yếu tập trung vào lối sống ở các vùng miền Lối sống gia đình chưa được nghiên cứumột cách trực tiếp mà thường được lồng ghép trong các nghiên cứu về văn hóa gia đình.Một số các phương diện biểu hiện của lối sống gia đình đã ít nhiều được đề cập đến, tuynhiên cũng chủ yếu là những biểu hiện trên phương diện đời sống văn hóa tinh thần Hoạtđộng lao động sản xuất (phương thức mưu sinh) – một trong những yếu tố chi phối vàcũng là biểu hiện của lối sống trong gia đình – chưa được quan tâm nghiên cứu đúng mức.

- Các nghiên cứu về thế hệ người và lối sống của các thế hệ người trong gia đìnhthường được tập trung ở việc nghiên cứu về mối quan hệ giữa các thế hệ trong gia đình,phân tích, đánh giá về đặc điểm thế hệ và sự thay đổi trong mối quan hệ giữa các thế hệ ởmột phương diện nào đó như quan niệm, ứng xử, cách dạy dỗ con cái… và cũng chủ yếuđược thực hiện dưới góc nhìn xã hội học, tâm lý học

Từ tình hình nghiên cứu như trên, dưới góc độ văn hóa học, nghiên cứu lối sốnggiữa các thế hệ người trong gia đình, chúng tôi đặt ra và trả lời các câu hỏi cụ thể hơn:Lối sống của các thế hệ trong gia đình có sự khác biệt như thế nào? Tại sao lại có sự giatăng khác biệt về lối sống giữa các thế hệ trong bối cảnh hiện nay? Các thế hệ đã cónhững thích ứng như thế nào trước sự gia tăng khác biệt lối sống trong gia đình? Những nghiên cứu về lối sống nói chung, về thế hệ người và mối quan hệ giữa các thế

hệ trong gia đình của các tác giả đi trước là những nguồn tài liệu tham khảo cần thiết,cung cấp những gợi ý mang tính phương pháp luận cho chúng tôi trong quá trình thựchiện luận án

1.2 Tổng quan về xã Thuỵ Vân và gia đình xã Thuỵ Vân, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ

1.2.1 Tổng quan về xã Thuỵ Vân

1.2.1.1 Vị trí địa lý và tên gọi

Nằm ở vùng ngoại thành của thành phố, Thuỵ Vân và đặc biệt là khu côngnghiệp Thuỵ Vân hiện nay là một địa điểm quen thuộc với người dân Phú Thọ Đi trêncon đường đê Tứ Xã (thuộc huyện Lâm Thao) hay đi trên đường một chiều Vân Cơ(thuộc thành phố Việt Trì), hỏi thăm về xã Thuỵ Vân hay khu công nghiệp Thuỵ Vân,không người dân nào là không biết và trả lời khá tường tận

30

Cách trung tâm thành phố Việt Trì hơn 5km, Thuỵ Vân có diện tích đất tự nhiênrộng 986 ha Phía Đông giáp xã Minh Nông và xã Minh Phương (thành phố Việt Trì) PhíaTây giáp xã Cao Xá và xã Thanh Đình (huyện Lâm Thao) Phía Nam giáp với sông Hồng.Phía Bắc giáp xã Vân Phú (thành phố Việt Trì) và khu di tích lịch sử quốc gia Đền Hùng.

Thuỵ Vân có hai tên gọi, một là tên Hán Việt hay là tên chữ được dùng làm tênchính thức trong hệ thống quản lý Nhà nước và hai là tên nôm, còn gọi là tên tục, là phổbiến trong ngôn ngữ dân gian Xuất phát từ truyền thuyết về Tản Viên Sơn, Thụy Vântrước kia tục gọi là Kẻ Đọi Tương truyền, có lần Tản Viên Sơn đi kinh lý dọc theosông Thao vào mùa nước lớn, Tản Viên Sơn dừng lại, ghé vào nhà một cụ già họ Tạ.Khi ấy, nước dâng lên rất to, cụ già xin Tản Viên Sơn cứu giúp Tản Viên bảo cụ mờidân làng tới thắp đuốc, đốt đèn ra bãi sông làm lễ xin thủy thần không dâng nước lênbãi bờ “Đọi” là đèn trong đêm chống lụt “Kẻ” có nhiều cách giải thích khác nhau,nhưng hầu hết đều thống nhất rằng lúc đầu là từ chỉ người, sau đó phát triển nghĩa pháisinh, dùng để chỉ nơi chốn3 Từ đó, làng có tên là Kẻ Đọi Cho đến tận bây giờ, cái tên

“Kẻ Đọi”, “làng Đọi”, “dân Đọi” vẫn là cái tên được nhiều người trong làng biết đến vàđôi lúc vẫn được dùng, không chỉ ở những người già mà một số người trung tuổi cũngquen dùng cách gọi này

Trong tiềm thức, truyền ngôn và các văn bản pháp lý, đặc biệt là trong Lịch sử Đảng bộ xã Thuỵ Vân (1947 – 2007) [5], kể từ khi có tên gọi Kẻ Đọi cho đến tên gọi

Thuỵ Vân như hiện nay, Thuỵ Vân đã có nhiều lần thay đổi địa giới hành chính

Sau Cách mạng tháng Tám 1945, các làng Nỗ Lực, Thụy Vân, Cẩm Đội đượcđổi thành các xã và đều thuộc huyện Hạc Trì, tỉnh Phú Thọ Cuối tháng 2 năm 1947, ba

xã trên hợp lại thành một xã và lấy tên là xã Thống Nhất Ngày 01/9/1962, Chính phủquyết định giải thể huyện Hạc Trì, xã Thống Nhất được sáp nhập vào huyện Lâm Thao.Tháng 8/1964, xã Thống Nhất được đổi tên thành xã Thụy Vân Năm 1968, Chính phủhợp nhất hai tỉnh Vĩnh Phúc và Phú Thọ thành tỉnh Vĩnh Phú, lúc này xã Thụy Vânthuộc huyện Lâm Thao, tỉnh Vĩnh Phú Ngày 05/7/1977, xã Thụy Vân, huyện LâmThao thuộc về thành phố Việt Trì Như vậy, từ năm 1977 đến 1996, xã Thụy Vân thuộcthành phố Việt Trì, tỉnh Vĩnh Phú Từ 1997 đến nay, xã Thụy Vân thuộc thành phố ViệtTrì, tỉnh Phú Thọ

3 Nhiều làng Việt cổ truyền vùng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ cũng bắt đầu bằng từ “Kẻ” như: Kẻ Chợ (Hà Nội), Kẻ Chằm (Hải Dương), Kẻ Lẫm (Thái Bình), Kẻ Đụn (Nam Định)…

Hiện nay Thụy Vân có bảy khu dân cư, theo phân chia địa giới hành chính gọi làcác xóm Người dân trong xã thường gọi là các xóm này là làng Như vậy theo tác giảPhan Đại Doãn trong “Kết cấu xã hội làng Việt cổ truyền ở châu thổ sông Hồng” [112]thì Thuỵ Vân thuộc trường hợp “nhất xã nhị tam thôn” Bảy xóm thuộc xã Thuỵ Vân đólà: Cẩm Đội, Phú Thịnh, Phú Hậu, Nỗ Lực, xóm Nội, xóm Ngoại, Vĩnh Hoá.

1.2.1.2 Truyền thống văn hoá và đặc điểm dân cư

- Thuỵ Vân là xã có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời

Dựa trên các di chỉ khảo cổ học và các tài liệu còn ghi chép lại, Thụy Vân là mộtmiền đất cổ, có người Việt cổ sinh sống, nằm trong cái nôi chung của vùng đất Tổ vuaHùng, có lịch sử hình thành và phát triển từ rất lâu đời

Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ kết hợp với ngành Khảo cổ họcViệt Nam đã khai quật được hơn 60 địa điểm thuộc thời đại Hùng Vương trên đất PhúThọ, trong đó có ba địa điểm thuộc xã Thụy Vân, đó là: di chỉ Đồng Sấu, di chỉ Gò Trodưới và di chỉ Gò Tro trên Kết quả cho thấy đây là những tụ cư lâu đời từ vài trăm nămđến vài ngàn năm Tầng văn hóa có khi mỏng và thưa thớt, có khi dày tới 3-4 mét, chứađựng các giai đoạn phát triển liên tục, xuyên suốt thời đại Hùng Vương Thế kỷ VIITCN, thủ lĩnh bộ lạc Văn Lang thống nhất các bộ lạc Việt, dựng lên nước Văn Lang,Nhà nước đầu tiên đóng đô ở Việt Trì ngày nay [5]

Theo Lịch sử Đảng bộ xã Thụy Vân (1947 – 2017) và theo lời kể dân gian lưu

truyền trong vùng, từ xa xưa, các vua Hùng đã chọn làng Cẩm Đội là nơi đóng quân vàrèn luyện binh lính Nhiều tên gọi các địa danh thuộc xã Thụy Vân ra đời trong thời kỳnày và đều gắn với một ý nghĩa nào đó Khu rừng gần chỗ rèn luyện binh đao, tuyệt đốicấm người qua lại nên có tên là “Rừng Cấm” Quả đồi dành riêng cho các vua Hùng đisăn bắn những lúc rảnh rỗi, có tên gọi là ‘Nhà Săn”… Một số tên gọi của các thôn xómtrong xã như: Cẩm Đội, Đồng Lính… đều gắn liền với núi Con Voi và Thậm Thình -những vùng đất thiêng, xung quanh núi Nghĩa Lĩnh – cội nguồn của dân tộc [5]

- Thuỵ Vân có nhiều di tích mang giá trị lịch sử, văn hoá, tâm linh, thể hiện đời sống tín ngưỡng của người dân địa phương

Đó là hệ thống các đình, đền, chùa, miếu, tiêu biểu như đền Thượng, chùaThượng Lâm, chùa Cẩm Đội, đền Mẫu… Trong đó có hai di tích lịch sử được côngnhận là công trình văn hoá cấp Nhà nước là đền Thượng và chùa Thượng Lâm

Đền Thượng thôn Cẩm Đội là một trong những di tích quan trọng gắn với hộilàng Thụy Vân Đền Thượng hiện nay không còn lưu giữ được cuốn ngọc phả gốc, songcăn cứ vào các đạo sắc phong gốc, bản sao kê khai thần tích và thần sắc lưu giữ tại ViệnThông tin Khoa học xã hội kết hợp với lời kể của các cụ cao tuổi trong làng thì đềnThượng thờ ba vị thần thành hoàng húy là Quý Minh, Bạch Thạch (hai vị tướng thờiHùng Vương) và Đông Hải Đại Vương (một vị tướng thời Lý) đều là những người tàigiỏi có công dẹp giặc bảo vệ quê hương đất nước Đền Thượng được công nhận là ditích lịch sử văn hoá cấp tỉnh năm 1964.

Chùa Thượng Lâm (Thượng Lâm tự) xóm Ngoại được xây dựng vào khoảng thế

kỷ XVII Chùa toạ lạc trên một khu đất rộng, quay đầu về hướng Đông Trải qua nhữngthăng trầm lịch sử, với nhiều lần tu sửa, hiện nay, chùa vẫn còn lưu giữ lại nhiều photượng quý ở các toà Tiền đường, Toà Thiên hương, toà Thượng diện như: tượng ôngThiện, tượng ông Ác, tượng Thánh tăng, tượng Đức ông, tượng Thích ca… và một số

đồ đồng, đồ đá có giá trị về lịch sử và nghệ thuật như chuông đồng, bia đá, cây hươngđá… Năm 2000, chùa Thượng Lâm cùng với đền Thượng được công nhận là di tíchlịch sử cấp Quốc gia [5], là nơi tổ chức các hoạt động liên quan đến lễ phật của tất cả cưdân trong xã và ngoài xã, là điểm đến quen thuộc của những người dân trong vùng vànhững người con xa quê trở về

Bên cạnh đình Thượng và chùa Thượng Lâm, hầu như xóm nào trong xã cũng có

di tích thờ cúng Ngoài ra, ở hai xóm Nỗ Lực và Vĩnh Hoá còn có một bộ phận dân cưtheo đạo Thiên Chúa nên ở đây còn có nhà thờ

Các di tích lịch sử, văn hoá, di tích tâm linh đều được chính quyền địa phương

và người dân hết sức coi trọng Đây là một trong những sinh hoạt văn hoá tinh thầnkhông thể thiếu của cư dân xã Thuỵ Vân

- Xã Thuỵ Vân có tỉ lệ người cao tuổi và tuổi thọ trung bình của cư dân vào loại cao nhất tỉnh

Đây cũng là một trong những điều ấn tượng đầu tiên với NCS và nhiều người khiđến Thuỵ Vân Bên cạnh hình ảnh những thanh niên đi xe máy, nhộm tóc vàng hoe,không khó để bắt gặp những hình ảnh cụ ông, cụ bà nhuộm răng đen, bỏm bẻm nhaitrầu, đầu chít khăn, vận quần lụa, áo tứ thân trên những con đường nhựa mới được trảithẳng tắp hay những khu chợ Gốc Đa, chợ xóm Nội, xóm Ngoại…