Phân tích quy luật phủ định của phủ định. Từ đó rút ra ý nghĩa phương pháp luận và liên hệ thực tiễn

phân tích quy luật phủ định của phủ định, ý nghĩa phương pháp luận

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

-o0o -BÀI TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC

ĐỀ TÀI:

PHÂN TÍCH QUY LUẬT PHỦ ĐỊNH CỦA PHỦ ĐỊNH TỪ ĐÓ RÚT RA Ý NGHĨA

PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ LIÊN HỆ THỰC TIỄN

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 2

I, QUY LUẬT PHỦ ĐỊNH CỦA PHỦ ĐỊNH 3

1, Khái niệm phủ định 3

1.1 Phủ định thông thường 3

1.2 Phủ định biện chứng 3

2 Đặc điểm của phủ định biện chứng 4

2.1 Tính khách quan 4

2.2 Tính kế thừa 4

3 Nội dung quy luật phủ định của phủ định 5

4 Nhận xét 7

II Ý NGHĨA PHƯƠNG PHÁP LUẬN 7

III VẬN DỤNG QUY LUẬT PHỦ ĐỊNH CỦA PHỦ ĐỊNH PHÂN TÍCH QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN KINH TẾ-XÃ HỘI CỦA VIỆT NAM 8

1 Những tồn tại và bất cập của nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp ở Việt Nam 8

2 Vai trò của quy luật phủ định của phủ định trong phát triển kinh tế-xã hội 9

2.1 Con đường phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam không phải là con đường thẳng, bằng phẳng mà theo đường xoáy ốc quanh co, phức tạp 10

2.2 Con đường phát triển của Việt Nam hiện nay bao gồm cả sự rút ngắn và bỏ qua 11

KẾT LUẬN 13

TÀI LIỆU THAM KHẢO 14

MỞ ĐẦU

Aristote từng nói “Triết học bắt đầu từ sự ngạc nhiên” Quả đúng như vậy khi

mà triết học đã giải đáp cho vô vàn những dấu hỏi xung quanh chúng ta, nhưng thực

sự thì triết học là gì? Tìm hiểu sâu hơn thì triết học là bộ môn nghiên cứu về những vấn đề chung và cơ bản của con người, thế giới quan và vị trí của con người trong thế giới quan, những vấn đề có kết nối với chân lý, sự tồn tại, kiến thức, giá trị, quy luật, ý thức và ngôn ngữ

Trong triết học, phép biện chứng duy vật giữ vai trò là “linh hồn sống”, là “cái quyết định” trong thế giới quan và phương pháp luận triết học của chủ nghĩa Mác -Lênin, tạo nên tính khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - -Lênin, đồng thời nó cũng là thế giới quan vả phương pháp luận chung nhất của hoạt động sáng tạo trong các lĩnh vực nghiên cứu khoa học và hoạt động thực tiễn

Quy luật phủ định của phủ định là một trong ba quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật, chỉ ra khuynh hướng của sự phát triển, theo đó sự phát triển của sự vật, hiện tượng có xu hướng, khuynh hướng lặp lại giai đoạn đầu nhưng ở trình độ cao hơn, phát triển theo hình xoắn trôn ốc Nó làm sáng tỏ chiều hướng vận động, phát triển của các sự vật và có ý nghĩa phương pháp luận trong nhận thức và hoạt động thực tiễn Để làm rõ hơn vấn đề trên, bài tiểu luận sẽ phân tích quy luật phủ định của phủ định, từ đó rút ra ý nghĩa phương pháp luận, đồng thời vận dụng quy luật phân tích quá trình phát triển kinh tế-xã hội của đất nước

I, QUY LUẬT PHỦ ĐỊNH CỦA PHỦ ĐỊNH

Ba quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật có ý nghĩa phương pháp luận chỉ đạo mọi hoạt động của con người để thực hiện quan điểm toàn diện, quan điểm phát triển và quan điểm lịch sử - cụ thể về phương diện vạch ra nguồn gốc, động lực, cách thức và xu hướng phát triển tiến lên của các sự vật, hiện tượng trong thế giới

Ở đây, ta sẽ đi sâu vào tìm hiểu quy luật phủ định của phủ định Trước hết, chúng ta cần trả lời câu hỏi phủ định là gì?

1, Khái niệm phủ định

1.1 Phủ định thông thường

Trước khi tìm hiểu phủ định biện chứng là gì, cần hiểu thế nào là phủ định

Trong đời sống thường ngày, khái niệm phủ định thường được biểu hiện bằng từ

“không”, phủ định có nghĩa là không, bác bỏ một cái gì đó Nhưng trong triết học, phủ định được hiểu là sự thay thế sự vật, hiện tượng này bằng sự vật, hiện tượng khác trong quá trình vận động và phát triển

Bất cứ sự vật, hiện tượng nào trong thế giới đều trải qua quá trình sinh ra, tồn tại, phát triển và diệt vong Sự vật cũ mất đi được thay bằng sự vật mới Sự thay thế đó

là phủ định

Phủ định là tất yếu trong quá trình vận động và phát triển của sự vật Không có phủ định, sự vật không phát triển được

1.2 Phủ định biện chứng

Phủ định biện chứng là khái niệm dùng để chỉ sự phủ định làm tiền đề, tạo điều kiện cho sự phát triển

Theo quan điểm duy vật biện chứng, sự chuyển hóa từ những thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất; sự đấu tranh thường xuyên của các mặt đối lập làm cho mâu thuẫn được giải quyết, từ đó dẫn đến sự vật cũ mất đi, sự vật mới ra đời thay thế

Sự thay thế diễn ra liên tục tạo nên sự vận động, phát triển không ngừng của sự vật

Sự vật mới ra đời là kết quả của sự phủ định sự vật cũ Điều đó có nghĩa là sự phủ định là tiền đề, điều kiện cho sự phát triển liên tục, cho sự ra đời của cái mới thay thế cái cũ Đó là phủ định biện chứng

2 Đặc điểm của phủ định biện chứng

Phủ định biện chứng có hai đặc điểm cơ bản là tính khách quan và tính kế thừa

2.1 Tính khách quan

Phủ định biện chứng có tính khách quan vì nguyên nhân của sự phủ định nằm trong chính bản thân sự vật, hiện tượng Nó là kết quả của quá trình đấu tranh giải quyết mâu thuẫn tất yếu, bên trong của bản thân sự vật, tạo khả năng ra đời của cái mới thay thế cái cũ Nhờ việc giải quyết các mâu thuẫn mà sự vật luôn phát triển, vì thế phủ định biện chứng là một tất yếu khách quan trong quá trình vận động và phát triển của sự vật Đồng thời, mỗi sự vật có phương thức phủ định riêng tuỳ thuộc vào

sự giải quyết mâu thuẫn của bản thân chúng Điều đó cũng có nghĩa, phủ định biện chứng không phụ thuộc vào ý muốn, ý chí của con người Con người chỉ có thể tác động làm cho quá trình phủ định ấy diễn ra nhanh hay chậm trên cơ sở nắm vững quy luật phát triển của sự vật

2.2 Tính kế thừa

Kế thừa là việc cái mới ra đời từ việc giữ lại trong đó những yếu tố tích cực, tiến bộ

từ cái cũ và cải tạo đi cho phù hợp Phủ định biện chứng là kết quả của sự tự thân phát triển trên cơ sở giải quyết mâu thuẫn vốn có của sự vật, hiện tượng Vì thế, cái mới ra đời không phải là một sự phủ định tuyệt đối, phủ định sạch trơn, mà là một

sự phủ định có tính kế thừa Sự phủ định ấy không chỉ đơn thuần là thủ tiêu, phá hủy cái cũ, mà còn là sự giữ lại và phát triển những nhân tố tích cực đã có, tức là kế thừa Trong quá trình phát triển, giữa cái cũ và cái mới bao giờ cũng có mối liên hệ ràng buộc, tương tác qua lại, xâm nhập vào nhau, chuyển hóa lẫn nhau và làm tiền

đề của nhau Cái cũ cũ khi mất đi không có nghĩa là mất đi hoàn toàn, mà trong nó vẫn được bảo tồn và giữ lại những yếu tố tích cực, những “hạt nhân hợp lý” để tạo tiền đề, nền tảng cho sự phát triển tiếp theo Ngược lại, cái mới phát triển cao hơn không phải từ hư vô, trên mảnh đất trống không, mà là kết quả phát triển hợp quy luật từ những gì hợp lý của cái cũ; là kết quả của sự đấu tranh và kế thừa tất cả những yếu tố còn tích cực của cái cũ Diễn đạt tư tưởng đó, V.I.Lênin viết:

“Không phải sự phủ định sạch trơn, không phải sự phủ định không suy nghĩ, không phải sự phủ định hoài nghi, không phải sự do dự, cũng không phải sự nghi ngờ là cái đặc trưng và cái bản chất trong phép biện chứng , mà là sự phủ định coi như là vòng khâu của liên hệ, vòng khâu của sự phát triển, với sự duy trì cái khẳng định”

Có thể nói, sự phát triển chẳng qua chỉ là sự biến đổi trong đó những giai đoạn sau bảo tồn tất cả những mặt tích cực được tạo ra ở giải đoạn trước và bổ sung thêm những mặt mới phù hợp với hiện thực

Phủ định biện chứng không chỉ là sự khắc phục cái cũ, sự vật cũ, mà còn là sự liên kết giữa cái cũ và cái mới, sự vật cũ với sự vật mới, quá khứ và hiện tại Phủ định biện chứng là mắt khâu tất yếu của mối liên hệ và sự phát triển

3 Nội dung quy luật phủ định của phủ định

Trong sự vận động vĩnh viễn của thế giới vật chất, phủ định biện chứng là một quá trình vô tận, tạo nên khuynh hướng phát triển của sự vật, hiện tượng từ trình độ thấp đến trình độ cao hơn, diễn ra có tính chất chu kỳ theo hình thức "xoáy ốc"

Trong chuỗi phủ định tạo nên quá trình phát triển của sự vật, hiện tượng, mỗi lần phủ định biện chứng đều tạo ra những điều kiện, tiền đề cho sự phát triển tiếp theo của nó Trải qua nhiều lẩn phủ định, tức "phủ định của phủ định" sẽ tất yếu dẫn tới kết quả là sự vận động theo chiều hướng đi lên của sự vật, hiện tượng

Tính chất chu kỳ của các quá trình phát triển thường diễn ra theo hình thức "xoáy ốc", đó cũng là tính chất "phủ định của phụ định" Theo tính chất này, mỗi chu kỳ phát triển của sự vật, hiện tượng thường trải qua hai lần phủ định cơ bản với của hình thái tồn tại chủ yếu của nó, trong đó hình thái cuối mỗi chu kỳ lặp lại những đặc trưng cơ bản của hình thái ban đầu chu kỳ đó nhưng trên cơ sở cao hơn về trình

độ phát triển nhờ kế thừa được những nhân tố tích cực và loại bỏ được những nhân

tố tiêu cực qua hai lần phủ định biện chứng

Theo V.I Lênin: "Từ khẳng định đến phủ định, - từ sự phủ định đến "sự thống nhất" với cái bị khẳng định, không có cái đó, phép biện chứng trở thành một sự phủ định sạch trơn, một trò chơi hay là chủ nghĩa hoài nghi"

Quy luật phủ định của phủ định khái quát tính chất chung, phổ biến của sự phát triển: đó không phải là sự phát triển theo hình thức một con đường thẳng, mà là phát triển theo hình thức con đường "xoáy ốc" V.I Lênin đã khái quát con đường đó như sau: "Sự phát triển hình như diễn lại những giai đoạn đã qua, nhưng dưới một hình thức khác, ở một trình độ cao hơn ("phủ định của phủ định"); sự phát triển có thể nói là theo đường trôn ốc chứ không theo đường thẳng ".Khuynh hướng phát triển theo đường xoáy ốc thể hiện tính chất biện chứng của sự phát triển, đó là tính

kế thừa, tính lặp lại và tính tiến lên Mỗi vòng mới của đường xoáy ốc cũng như lặp lại, nhưng với một trình độ cao hơn Sự tiếp nối của các vòng trong đường xoáy ốc

phản ánh quá trình phát triển vô tận từ thấp đến cao của sự vật, hiện tượng trong thế giới Trong quá trình phát triển của sự vật, hiện tượng phủ định biện chứng đã đóng vai trò là những "vòng khâu" của quá trình đó

Tóm lại, nội dung cơ bản của quy luật phủ định của phủ định trong phép biện chứng duy vật phản ánh mối quan hệ biện chứng giữa cái phủ định và cái khẳng định trong quá trình phát triển của sự vật, hiện tượng Phủ định biện chứng là điều kiện cho sự phát triển, cái mới ra đời là kết quả của sự kế thừa những nội dung tích cực từ trong

sự vật, hiện tượng cũ, phát huy nó trong sự vật, hiện tượng mới và tạo nên tính chu

kỳ của sự phát triển Nhận xét về vai trò của quy luật này, Ph Ăngghen đã viết: " phủ định cái phủ định là gì? Là một quy luật vô cùng phổ biến vả chính vì vậy mà

có một tầm quan trọng và có tác dụng vô cùng to lớn về sự phát triển của tự nhiên, của lịch sử và của tư duy"

Quy luật phủ định của phủ định biểu hiện sự phát triển do mâu thuẫn Mỗi lần phủ định là kết quả đấu tranh và chuyển hóa của các mặt đối lập trong bản thân sự vật Các mặt đối lập ở đây là mặt khẳng định và mặt phủ định Phủ định lần một sẽ làm cho sự vật cũ chuyển thành cái đối lập với mình (như quả trứng ban đầu đối lập với

gà mái con; gà mái con là vật trung gian) Sau một hoặc nhiều lần phủ định tiếp theo

sẽ ra đời một sự vật mới đối lập với cái trung gian (nhiều quả trứng sinh ra đối lập với gà mái con) Mà đối lập với cái trung gian nghĩa là dường như tương đồng với

sự vật ban đầu, dường như quay trở lại thời điểm xuất phát (như việc một quả trứng sinh ra nhiều quả trứng, một hạt thóc sinh ra nhiều hạt thóc)

Như thế ta thấy, đặc điểm quan trọng nhất của sự phát triển biện chứng thông qua phủ định của phủ định chính là sự phát triển dường như quay trở lại cái cũ, nhưng trên cơ sở cao hơn

Sự phủ định của phủ định là giai đoạn kết thúc của một chu kỳ phát triển, đồng thời lại là điểm xuất phát của một chu kỳ phát triển tiếp theo Cứ thế, các chu kỳ phát

triển cứ nối tiếp nhau tạo thành sự phát triển, sự tiến lên vô cùng tận của thế giới, nhưng không phải theo đường thẳng mà theo hình xoáy ốc.

Sở dĩ nói “theo hình xoáy ốc” vì “hình xoáy ốc” đã biểu đạt được các đặc trưng của quá trình phát triển biện chứng: tính kế thừa, tính lặp lại nhưng không quay trở lại

và tính chất tiến lên của sự phát triển Mỗi vòng mới của đường “xoáy ốc” thể hiện

trình độ cao hơn của sự phát triển, đồng thời dường như quay lại cái đã qua, lặp lại

vòng trước Sự nối tiếp nhau của các vòng thể hiện tính vô tân của sự phát triển, tính vô tận của sự tiến lên từ thấp lên cao

4 Nhận xét

Quy luật phủ định của phủ định giúp chúng ta nhận thức đúng đắn về xu hướng phát triển của sự vật Quá trình phát triển của bất kỳ sự vật nào cũng không bao giờ đi theo đường thẳng mà diễn ra quanh co, phức tạp trong đó bao gồm nhiều chu kỳ khác nhau Chu kỳ sau bao giờ cũng tiến bộ hơn chu kỳ trước Do đó, trong hoạt động của mình, ta cần phải biết kế thừa những tinh hoa, tốt đẹp của cái cũ Phủ định hoàn toàn những cái hay, hợp lý của cái cũ là không khách quan, không tôn trọng sự thật, đó là lãng phí Tôn trọng quy luật phủ định của phủ định là cơ sở giúp ta xây dựng thái độ khoa học đối với cái mới, hiểu rõ cái mới, cái tiến bộ phù hợp với quy luật và xu thế phát triển

Từ góc nhìn của quy luật này, ta sẽ rút ra được ý nghĩa phương pháp luận

II Ý NGHĨA PHƯƠNG PHÁP LUẬN

Quy luật phủ định của phủ định đã chỉ rõ sự phát triển là khuynh hướng chung, là tất yếu của các sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan Song, quá trình phát triển không diễn ra theo đường thẳng nhưng quanh co phức tạp, phải trải qua nhiều lần phủ định, nhiều khâu trung gian Điều đó giúp chúng ta tránh được cách nhìn phiến diện, giản đơn trong việc nhận thức các sự vật, hiện tượng, đặc biệt là các hiện tượng xã hội, và do vậy cần phải kiên trì đổi mới, khắc phục khuynh hướng bi quan, chán nản, dao động trước những khó khăn của sự phát triển

Quy luật phủ định của phủ định cũng khẳng định tính tất thắng của cái mới, vì cái mới là cái ra đời phù hợp với quy luật phát triển của sự vật Mặt dù khi mới ra đời, cái mới có thể còn non yếu, song nó là cái tiến bộ hơn, là giai đoạn phát triển cao hơn về chất so với cái cũ Vì vậy, trong nhận thức và hoạt động thực tiễn, cần có nhận thức đúng về cái mới và có thái độ đúng đối với cái mới đồng thời chủ động phát hiện ra cái mới, tạo điều kiện cho cái mới phát triển

Phải có cái nhìn biện chứng trong khi phê phán cái cũ, cần phải biết sàng lọc, kế thừa những yếu tố hợp lý của cái cũ, tránh thái độ “hư vô chủ nghĩa”, “phủ định sạch trơn”

Lí luận nhận thức của chủ nghĩa duy vật biện chứng nghiên cứu bản chất, tính quy luật, những hình thức và phương pháp nhận thức, vấn đề chân lý Nó giải đáp một cách đúng đắn và đầy đủ mặt thứ hai trong vấn đề cơ bản của triết học

III VẬN DỤNG QUY LUẬT PHỦ ĐỊNH CỦA PHỦ ĐỊNH PHÂN TÍCH QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN KINH TẾ-XÃ HỘI CỦA VIỆT NAM

1 Những tồn tại và bất cập của nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp ở Việt Nam.

Sau kháng chiến thắng lợi, dựa vào kinh nghiệm của các nước XHCN, đất nước ta bắt đầu xây dựng mô hình kinh tế kế hoạch hoá tập trung dựa trên hình thức sở hữu công cộng về tư liệu sản xuất Với sự nỗ lực của nhân dân ta và sự giúp đỡ tận tình của các nước XHCN khác mô hình kinh tế kế hoạch hoá đã phát huy được tính ưu việt của nó, từ một nền kinh tế lạc hậu và phân tán, bằng công cụ kế hoạch hóa nhà nước đã tập trung vào tay mình một lực lượng vật chất quan trọng về đất đai, tài sản

và tiền bạc để ổn định và phát triển kinh tế Nền kinh tế kế hoạch hóa trong thời kỳ đầu thực hiện ở nước ta đã tỏ ra phủ định, nó đã tạo ra một bước chuyển biến quan trọng về mặt kinh tế xã hội Đồng thời nó cũng thích hợp với nền kinh tế thời chiến

và đóng vai trò quan trọng việc tạo ra chiến thắng vĩ đại của dân tộc Nó cho phép Đảng và Nhà nước huy động ở mức độ cao nhất sức người và sức của cho tiền tuyến Nhưng sau giải phóng miền Nam, bức tranh toàn cảnh về hiện trạng kinh tế

đã có nhiều thay đổi to lớn Trong một nền kinh tế cùng một lúc tồn tại cả 3 loại hình kinh tế tự cấp, tự túc, nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung và nền kinh tế hàng hoá Đó là thực tế khách quan tồn tại sau năm 1975 nhưng chúng ta vẫn tiếp tục chủ trương xây dựng kinh tế chỉ huy như ở Miền Bắc trước đây Do các quan hệ kinh tế

đã thay đổi rất nhiều, việc áp dụng cơ chế quản lý cũ vào điều kiện nền kinh tế đã thay đổi làm xuất hiện hàng loạt các hiện tượng tiêu cực Trong nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp có sự phân phối một cách mạnh mẽ mọi sản phẩm lao động, giá trị thì bị ấn định trước theo những chỉ tiêu của Nhà nước, điều này dẫn đến việc những quy luật kinh tế khách quan như quy luật giá cả, quy luật cung cầu, quy luật giá trị bị vi phạm nghiêm trọng, làm cho tình hình lưu thông tiền tệ, giá cả bị vi phạm nghiêm trọng, làm cho tình hình lưu thông tiền tệ, giá cả không kiểm soát được, đặc biệt là trong những năm 80, lạm phát của nước ta đã lên đến 3 con số làm cho đời sống nhân dân vô cùng khó khăn và tình hình kinh tế nước ta lâm vào tình trạng khủng hoảng Nền sản xuất kém phát triển được sự bảo hộ của Nhà nước lại

càng trở nên trì trệ Bộ máy quản lý doanh nghiệp không hiệu quả, cồng kềnh, có nhiều cấp trung gian và không năng động, phong cách thì cửa quyền dưới chính sách bù lỗ của Nhà nước ngày càng không đem lại bất cứ một hiệu quả kinh tế nào Đồng thời do chủ quan cứng nhắc không cân nhắc tới sự phù hợp của cơ chế quản

lý kinh tế, chúng ta đã không quản lý có hiệu quả các nguồn tài nguyên sản xuất của đất nước, trái lại đã dẫn tới việc sử dụng lãng phí một cách nghiêm trọng các nguồn tài nguyên đó Tài nguyên thiên nhiên bị phá hoại, môi trường bị ô nhiễm, sản xuất kém hiệu quả, Nhà nước thực hiện bao cấp tràn lan Những việc đó gây ra rất nhiều hậu quả xấu cho nền kinh tế, sự tăng trưởng kinh tế gặp nhiều khó khăn, sản phẩm trở nên khan hiếm, ngân sách bị thâm hụt nặng nề, thu nhập từ nền kinh tế không đủ tiêu dùng, tích luỹ hàng năm hầu như không có vốn đầu tư chủ yếu vào vay và viện trợ của nước ngoài Đến cuối những năm 80, giá cả leo thang, khủng hoảng kinh tế

đi liền với lạm phát cao đã làm cho đời sống nhân dân bị giảm sút thậm chí một số địa phương nạn đói đang rình rập Nguyên nhân sâu xa về sự suy thoái nền kinh tế ở nước ta là do đã áp dụng dập khuôn một mô hình kinh tế chưa thích hợp và kém hiệu quả Trước sự suy thoái kinh tế nghiêm trọng như trên, thêm vào đó viện trợ nước ngoài bị giảm sút đã đặt nền kinh tế nước ta với sự bức bách đòi hỏi phải đổi mới Đổi mới để thoát khỏi khủng hoảng và phát triển đi lên

2 Vai trò của quy luật phủ định của phủ định trong phát triển kinh tế-xã hội

Việc nghiên cứu quy luật phủ định của phủ định có vai trò hết sức quan trọng đối với con đường phát triển ở Việt Nam hiện nay Dưới ngọn cờ lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, con đường phát triển của Việt Nam không gì khác là độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội Tuy nhiên, để có thể thực hiện thành công mục tiêu này, chúng ta cần hiểu đúng về con đường của sự phát triển Con đường của sự phát triển là con đường quanh co phức tạp, không phải theo đường thẳng mà theo đường xoáy ốc, có bao gồm cả sự tha hóa, những bước rút ngắn và bỏ qua Chỉ có nhận thức đúng về con đường của sự phát triển, chúng ta mới có thể tìm ra được những giải pháp đưa đất nước vượt qua những thách thức để bứt lên tiến kịp và tiến cùng thời đại