Hoạt động 1 Hoạt động của thầy và trò -Giao HS nghiªn cøu chó thÝch * vµ tù rót ra nh÷ng nÐt chÝnh vÒ t¸c gi¶ , t¸c phÈm -GV nhấn mạnh những nét cơ bản về tác giả và đặc biệt là bối cảnh[r]
Trang 11
Ngày soạn: /1/2003
Ngày dạy: /1/2003
Người soan:.
Tuần 19
Bài 18
Tiết 73-74 Văn bản:
Bài học đường đời đầu tiên.
1-Mục tiêu cần đạt :
Giúp học sinh :
Hiểu được nội dung ý nghĩa “Bài học đường đời đầu tiên”
Nắm được những đặc sắc trong nghệ thuật miêu tả và kể chuyện của bài văn
II-Các bước lên lớp.
1-Kiểm tra bài cũ:
Giáo viên kiểm tra việc chuẩn bị bài của học sinh : Phần tóm tắt đoạn trích và phần bài soạn của học sinh
1-Giới thiệu bài:(Có thể chọn một trong những cách sau:
a-Bật băng hình giới thiệu nhà văn Tô Hoài nói về tác phẩm Dế Mèn phiêu lưu kí, xem một vài tranh trong truyện tranh”Dế Mèn phiêu lưu kí” từ đó chuyển vào nội dung bài học
b-Cho học sinh xem chân dung Tô Hoài, cuốn Dế Mèn phiêu lưu kí, và giới thiệu nội dung bài học
c-Giáo viên nói chậm và truyền cảm:
-Trên thế giới và ở nước ta có những nhà văn nổi tiếng gắn bó cả đời viết của mình cho đề tài trẻ em-một trong những đề tài khó khăn và thú vị bậc nhất.Tô Hoài là một tác giả như thế
Truyện đồng thoại đầu tay của Tô Hoài :Dế Mèn phiêu lưu kí, (1941) đã và đang
được hàng triệu triệu người đọc ở mọi lứa tuổi vô cùng yêu thích.Vậy Dế Mèn là ai?Chân dung và tính nết nhân vật độc đáo này như thế nào, bài học đầu tiên mà anh
ta nếm trải như thế nào?Đó chính là nội dung bài học hôm nay
2-Tiến trình tổ chức các hoạt động:
Kết quả cần đạt:
Hiểu được nội dung ý nghĩa của”Bài học đường đời
đầu tiên” đối với Dế Mèn trong bài văn, những đặc sắc trong nghệ thuật miêu tả , kể chuyện và sử dụng từ ngữ
Nắm được ý nghĩa công dụng của phó từ
Nắm được những hiểu biết chung về văn miêu tả;
những yêu cầu của văn tả cảnh và tả người
Trang 2Hoạt động 1 Hướng dẫn học sinh Tìm hiểu tác giả tô hoài
Hoạt động của thầy Hoạt động của trò
?Học sinh đọc chú thích * trong SGK-8?
?Ngoài phần giới thiệu về tác giả Tô Hoài
trong SGK, em biết thêm gì về ông?
GV bổ sung, nhấn mạnh: Nhà văn Tô Hoài tên khai sinh là
Nguyễn Sen, sinh năm 1920, lớn lên ở quê ngoại, làng Nghĩa Đô, phủ Hoài
Đức, tình Hà Đông., nay thuộc quận Cầu Giấy, Hà Nội
Tô Hoài là bút danh của ông: Tên con sông Tô Lịch và huyện Hoài Đức- quê ngoại của ông
Tô Hoài viết văn trước Cách Mạng tháng 8-1945.Ông có khối lượng tác phẩm rất phong phú và đa dạng, gồm nhiều thể loại
Ngoài Dế Mèn phiêu lưu kí, Tô Hoài còn viết nhiều truyện thiếu nhi đặc sắc khác:Võ sĩ bọ ngựa, Đàn chim gáy, Chú bồ nông ở Samácan, Cá đi ăn thề đồng thời ông là nhà văn viết truyện cho người lớn về các đề tài miền núi như: Vợ chồng A-Phủ, Miền Tây, Người ven đô, Cát bụi chân ai
-Hiện nay tuy đã ngoài 80 tuổi(1920), nhưng Tô Hoài vẫn khoẻ, vui, vẫn viết
đều đặn Ông là một trong những nhà văn hiện đại Việt Nam có số lượng tác phẩm nhiều nhất: hơn 150 cuốn
SGK giới thiệu như thế nào về văn bản
Bài học đường đời đầu tiên? -Văn bản”Bài học đường đời đầu tiên”trích từ chương 1 của truyện Dế
mèn phiêu lưu kí
-Dế Mèn phiêu lưu kí được in lần đầu năm 1941, là tác phẩm đặc sắc và nổi tiếng nhất của Tô Hoài viết về loài vật dành cho lứa tuổi thiếu nhi Truyện gồm 10 chương kể về những cuộc phiêu lưu của Dế Mèn qua thế giới những loài vật nhỏ bé.Vốn quen sống độc lập từ thuở bé , khi trưởng thành, chán cảnh sống quẩn quanh bên bờ ruộng, Dế Mèn lên đường phiêu lưu để mở rộng tầm hiểu biết và tìm ý nghĩa cho cuộc
Trang 33
sống của mình Dế Mèn đã đi qua nhiều nơi, gặp gỡ bè bạn muôn loài, thấy nhiều cảnh sống và cũng nhiều phen gặp gian nan, nguy hiểm, nhưng
Dế Mèn không nản chí lùi bước Dế Mèn là một hình ảnh đẹp của tuổi trẻ, ham hiểu biết, trọng lẽ phải, khao khát
lí tưởng và quyết tâm hành động cho những mục đích cao đẹp
Hoạt động 2:Hướng dẫn học sinh đọc, tìm hiểu chú thích và tìm
hiểu chung về văn bản
Hoạt động của thầy Hoạt động của trò
GV hướng dẫn học sinh cách đọc:
-Khi đọc đoạn Dế Mèn tự tả chân dung
mình, cần đọc với giọng hào hứng, kiêu
hãnh, to, vang, chú ý nhấn giọng ở các
tính từ, động từ miêu tả
-Khi đọc đoạn 2: Cần đọc giọng trịch
thượng với Dế Mèn, giọng yếu ớt, rên rỉ
của Dế Choắt, giọng đáo để, tức giận của
chị Cốc
-Đọc chậm, buồn, có phần bi thương với
Dế Mèn khi đã hối hận
Gọi 1 đến 3 Hs đọc
các bạn khác nhận xét
GV yêu cầu HS giải thích một số từ khó -Vũ:Vỗ cánh
-Trịch thượng: Ra vẻ bề trên , khinh thường người khác
-Cạnh khoé: Không nói thẳng mà nói ám chỉ, vòng vo nhằm châm chọc, xoi mói
HS tìm một số từ đồng nghĩa với từ tự
đắc(Kiêu căng, kiêu ngạo, hợm hĩnh)
?Truyện được kể bằng lời của nhân vật
nào? Thuộc ngôi kể nào? -Dế Mèn tự kể-Ngôi kể thứ nhất
?Truyện kể theo ngôi này có tác dụng gì? -Làm tăng tác dụng của biện pháp nhân
hoá
-Phù hợp với việc Dế Mèn tự kể chuyện mình, tiện cho việc thể hiện suy nghĩ và cảm xúc
-Làm cho câu chuyện trở nên thân mật, gần gũi, đáng tin cậy đối với người đọc
* Văn bản Bài học đường đời đầu tiên có
hai phần nội dung Phần đầu: Miêu tả
hình dáng tính cánh Dế Mèn Phần sau:
-Đoạn 1: Từ đầu đến: "đứng đầu thiên hạ rồi"
-Đoạn 2: Từ "Chao ôi, có biết đâu rằng"
Trang 4Kể về bài học đường đời đầu tiên Em
hãy xác định hai phần nội dung trên văn
bản?
đến hết
?Căn cứ vào những phương thức biểu đạt
đã học’, em hãy cho biết đoạn 1 thuộc
phương thức biểu đạt nào?Đoạn 2 thuộc
phương thức biểu đạt nào?
-Phương thức miêu tả-tái hiện trạng thái
sự vật, con người
-Tự sự
Hai đoạn với hai phương thức biểu đạt
khác nhau nhưng đều thuộc một văn
bản.Em hãy chỉ ra dấu hiệu liên kết hai
đoạn?
?Đoạn văn này không chỉ có tác dụng
liên kết về nội dung mà còn gợi cảm giác
nha thế nào với người đọc?
?Đoạn văn này phù hợp với ngôi kể thứ
nhất như thế nào?
-Liên kết bởi đoạn:”Chao ôi không thể làm lại được”
-Tạo cảm giác tò mò, lôi cuốn người
đọc, muốn tìm hiểu về việc không suy tính, lỡ xảy ra việc dại dội thì ân hận về sau của Dế Mèn
Hoạt động 3 Tìm hiểu nội dung văn bản:
1-Hình dáng, tính cách của Dế Mèn
Trang 55
Ngày soạn: /1/2003 Ngày dạy: /1/2003
Người soan:.
Tuần 20 Bài 19
Tiết 77 Văn bản:
Sông nước Cà Mau
1-Mục tiêu cần đạt :
Giúp học sinh :
Cảm nhận được sự phong phú và độc đáo cảu thiên nhiên sông nước vùng Cà mau Nắm được nghệ thuật miêu tả cảnh sông nước của tác giả
II-Các bước lên lớp.
1-Kiểm tra bài cũ:
1-Việc chọn ngôi kể trong bài”Dế Mèn phiêu lưu kí có tác dụng gì trong việc thực hiện chủ đề?
2-Bài học đường đời đầu tiên của Dế Mèn là gì?
?Bài học ấy được kể bằng câu chuyện hấp dẫn như thế nào?
?Em có suy nghĩ gì về câu nói cuối cùng của Dế Choắt?
2-Giới thiệu bài:(Phối hợp các biện pháp sau:
a-Đọc bài thơ Mũi Cà Mau của nhà thơ Xuân Diệu
b-Chỉ bản đồ vị trí địa lý mũi Cà Mau
c-Xem đoạn băng hình về vùng đất mũi Cà Mau
Kết quả cần đạt:
* Cảm nhận được sự phong phú và độc đáo cua5r cảnh thiên
nhiên sông nước Cà Mau Nắm được nghệ thuật miêu tả cảnh
sông nước trong bài văn của tác giả
* Củng cố , nâng cao kiến thức về phép tu từ so sánh đã học ở
bậc tiểu học
* Thấy được vai trò , tác dụng của quan sát, tưởng tượng, so sánh
và nhận xét trong văn miêu tả.Biết cách vận dụng các yếu tố này
trong khi viết bài văn miêu tả
Trang 6d-Giới thiệu chân dung Đoàn Giỏi và tác phẩm Đất rừng phương Nam.Nói thêm về
bộ phim nhiều tập chuyển thể :Đất phương Nam
2-Tiến trình tổ chức các hoạt động:
bản.
Hoạt động của thầy Hoạt động của trò
HS đọc chú thích * trong SGK HS đọc
SGK giới thiệu như thế nào về tác giả
Đoàn Giỏi? -Đoàn Giỏi(1925-1989) quê ở tình Tiền Giang, viết văn từ thời kì kháng chiến
chống thực dân Pháp(1946-1954).Tác phẩm của Đoàn Giỏi thường viết viết về cuộc sống, thiên nhiên và con người ở Nam Bộ
-GV bổ sung
Chú thích trong SGK giới thiệu như thế
nào về văn bản “Sông nước Cà Mau” -Bài văn”Sông nước Cà Mau trích ưừ chương XVIII truyện Đất rừng phương
Nam của Đoàn Giỏi.Tên bài do người biên soạn sách đặt
Đất rừng phương Nam (1957) là truyện dài nổi tiếng nhất của Đoàn Giỏi.Truyện kể về quãng đời lưu lạc của bé An, nhân vật chính –tại vùng
đất rừng U minh, miền Tây Nam bộ trong những năm đầu cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp Qua câu chuyện
về cuộc đời lưu lạc của An, tác giả đưa người đọc đến với cảnh sống thiên nhiên hoang dã mà rất phong phú, độc
đáo và cuộc sống của con người ở vùng cực Nam của Tổ quốc Đất rừng phương Nam đem đến cho bạn đọc những hiểu biết phong phú và lòng yêu mến đối với thiên nhiên, con người ở vùng đất ấy
GV hướng dẫn học sinh đọc văn bản:
-Đoạn đầu đọc chậm, giọng miên man,
đều đều, càng về sau tốc độ đọc nhanh
dần, đến đoạn tả chợ đọc giọng vui, linh
hoạt
HS giải nghĩa một số từ khó, nhất là
những từ địa phương
?Đoạn trích Sông nước Cà Mau nằm
trong cuốn truyện dài.Khi tách ra, nó vẫn
được coi là văn bản.Vì sao?
-Gồm một chuỗi lời nói có chủ đề thống nhất, có liên kết mạch lạc, vận dụng phương thức biểu đạt phù hợp để thực hiện mục đích giao tiếp
Trang 77
?Vậy văn bản này có chủ đề thống nhất là
gì?
-Văn bản tả cảnh quan vùng sông nước
Cà mau
?Để thực hiện mục đích giao tiếp là tái
hiện lại cảnh quan vùng sông nước Cà
Mau, tác giả vận dụng phương thức biểu
đạt phù hợp nào để thực hiện mục đích
giao tiếp?
- Phương thức miêu tả , mục đích tái hiện trạng thái sự vật
- Phương thức giải thích thuyết minh nhằm giới thiệu tên gọi của của các con kênh ở vùng Cà mau
Với những đặc điểm như vậy, văn bản
Sông nước Cà mau có bố cục như thế
nào? Bố cục ấy tương ứng với trình tự
miêu tả như thế nào?
-Đoạn 1:ấn tượng chung về thiên nhiên vùng đất Cà Mau
-Đoạn 2:Miêu tả và thuyết minh về các kênh rạch, sông ngòi với cảnh vật hai bên bờ
-Đoạn 3: Cảnh chợ trên dòng sông Năm Căn
?ở đây, cảnh được cảm nhận và miêu tả
trực tiếp Căn cứ vào đâu để xác định như
thế ?
-Nhân vật tôi trực tiếp quan sát cảnh sông nước cà Mau từ trên con thuyền
và trực tiếp miêu tả
?Cách miêu rả bằng quan sát và cảm nhận
trực tiếp có tác dụng như thế nào? -Cảnh sông nước Cà Mau hiện lên một cách sinh động
-Người miêu tả có thể trực tiếp : quan sát, so sánh, liên tưởng, cảm xúc
-Điểm nhìn để quan sát và miêu tả của
người kể chuyện trong bài này là trên con
thuyền xuôi theo các kênh rạch vùng Cà
Mau, đổ ra sông Năm Căn rộng lớn rồi
dừng lại ở chợ Năm Căn.Tạo điểm nhìn
như vậy của người miêu tả, tác giả có thể
tái hiện lại cảnh quan một vùng rộng lớn
theo một trình tự tự nhiên hợp lí.Từ vị trí
trên thuyền, người viết có thể miêu tả lần
lượt về các sông, rạch và cảnh vật hai bên
bờ, có thể dừng lại miêu tả kĩ hoặc lướt
qua, tuỳ thuộc vào ấn tượng mà cảnh vật
ấy tạo ra cho người quan sát.Vì thế mà
cảnh hiện lên như trong khuôn hình của
một cuốn phim, lúc nhanh, lúc chậm lại
có đoạn đặc tả cận cảnh, có chỗ lùi xa để
bao quát cảnh
Gv: Bây giờ cô cùng các em cảm nhận vẻ
đẹp của Sông nước Cà Mau theo bố cục
của bài
Hoạt động 2: Hướng dẫn học sinh tìm hiểu nội dung văn bản.
ấn tượng ban đầu về toàn cảnh sông nước Cà mau.
Trang 8Hoạt động của thầy Hoạt động của trò
?HS đọc đoạn 1?
?Những dấu hiệu nào của thiên nhiên Cà
Mau gợi cho con người nhiều ấn tượng
khi đi qua vùng đất này?
-Sông ngòi, kênh rạch -Trời, nước, cây
-Tiếng sóng biển
?Những ấn tượng ấy được diễn đạt thành
lời như thế nào? -Sông ngòi kênh rạch chi chít như mạng nhện
-Trên trời xanh, dưới thì nước xanh ,chung quanh toàn một sắc xanh cây lá -Tiếng sóng biển rì rào bất tận ru ngủ thính giác của con người
?Để làm nổi bật ấn tượng trên , tác giả đã
quan sát như thế nào ?
(Quan sát bằng giác quan nào?Vị trí quan
sát? Trình tự quan sát? )
-Vị trí trên thuyền, thuyền đổ dần về hướng mũi Cà Mau( Từ ở vị trí cao hơn) Chính từ vị trí này mà tác giả có thể quan sát và tái hiện lại toàn cảnh Sông nước Cà Mau
-Quan sát khái quát: ban đầu là cái nhìn toàn cảnh về sông ngòi kênh rạch.Sau đó
là nhìn lên để thấy sắc xanh của trời, nhưng không dừng lại lâu mà nhìn xuống để thấy mầu xanh của của nước, rồi xung quanh là sác xanh của cây lá -Cùng với sự quan sát bằng thị giác, tác giả còn nghe để thấy được âm thanh rì rào bất tận của những khu rừng, tiếng sóng rì rào không ngớt
Hãy chỉ ra sự trùng lặp trong khuôn hình
đầu tiên của cảnh Sông sông nước Cà
Mau?
- Giống nhau: -Trời xanh, nước xanh, cây lá xanh
- Khu rừng rì rào bất tận, sóng rì rào không ngớt
?Sự trùng lặp này gợi cho tác giả và người
đọc chúng ta cảm giác như thế nào về
cảnh?
-Gợi cảm giác đơn điệu, triền miên
?Để ấn tượng ấy đến với người đọc, người
viết tái hiện lại toàn cảnh sông nước Cà
mau bằng cách nào?(Bằng nghệ thuật
miêu tả như thế nào)
-So sánh
-Sử dụng điệp từ”xanh’
-Lựa chọn những từ ngữ chỉ trạng thái cảm giác
-Phối hợp với liệt kê
Bằng nghệ thuật miêu tả như vậy, em cảm
nhận được gì về toàn cảnh sông nước Cà
Mau?
-Rất nhiều sông ngòi, kênh rạch, cây cối
-Phủ kín màu xanh
-Một thiên nhiên còn nguyên sơ , đầy hấp dẫn bí ẩn
Trang 99
-Không gian ấy khi mới tiếp xúc dễ có cảm giác về sự đơn điệu triền miên Nhất là với nhân vật “tôi” trong truyện-chú bé An đang bị lưu lạc
Gv bình
Có thể liên hệ tới tâm trạng của người
miêu tả
-
Hoạt động 3: hướng dẫn học sinh tìm hiểu cảnh sông ngòi , kênh rạch Cà Mau
HS đọc câu mở đầu đoạn 2?
?Câu văn này giới thiệu như thế nào về
cảm giác của tác giả?
-Cảm giác về thiên nhiên hoang sơ,
Qua cảm giác của tác giả khi xuôi thuyền
trôi theo dòng, em hãy cho biết cảnh
tượng chung ở đây là gì?
-Cảnh tượng kênh rạch vùng Cà Mau chằng chịt
?Cảnh tượng này đã được ngưòi viết giới
thiệu chung qua ấn tượng ban đầu về
sông nước Cà Mau ở đoạn này, tác giả đi
vào giới thiệu cụ thể Em hãy cho biết, để
đạt được mục đích đó, tác giả đã chọn
phương thức biểu đạt nào cho phù hợp
-Thuyết minh, giải thích.kết hợp với biện pháp liệt kê
Em hãy liệt kê những địa danh được giới
thiệu?
?Đó là những tên gọi như thế nào?
?Chỉ ra nét độc đáo trong những địa danh
ấy?
-Cứ theo đặc điểm rriêng của nó mà gọi thành tên: Rạch Mái Giầm vì hai bên
bờ rạch mọc toàn cây mái giầm
?Cách đặt tên và giải thích như vậy cho
em hiểu gì về kênh rạch ở đây? -Không chỉ chằng chịt, kênh rạch ở đây còn rất tự nhiên, hoang dã , phong phú
?Cũng qua cách đặt tên này cho em cảm
nhận tình cảm của con người Cà Mau với
thiên nhiên như thế nào?
-Con người sống rất gần gũi với thiên nhiên
HS đọc đoạn”thuyền chúng tôi khói
sóng ban mai”?
?Nêu sự khác biệt giữa đoạn này và hai
đoạn trên? -âm thanh không còn đơn điệu triền miên nữa mà là âm thanh có hồn hơn,
có sức sống hơn -Màu xanh cũng không phải màu xanh duy nhất, đơn điệu triền miên
-Cảnh dòng sông và rừng đước trở nên hữu tình hơn
?Tại sao có sự khác biệt này? -Tác giả đã quan sát kĩ hơn, cảm nhận
một cách sâu sắc hơn về cảnh -Có sự so sánh giàu hình ảnh, sử dụng
từ ngữ gợi tả để tái hiện lại trạng thái
Trang 10của cảnh.Chính vì vậy mà ta mới nhận
ra sự khác biệt này?
?Nội dung chính của đoạn văn này là gì? -Miêu tả con sông Năm Căn và rừng
đước
?Đọc câu văn đầu tiên của đoạn 2?
?Hãy tìm những động từ và cụm động từ
chỉ trạng thái của con thuyền trong cau
văn ấy?
Có thể thay đổi trình tự của những động
từ ấy được không?
?Trình tự ấy cho em cảm nhận được vị trí
quan sát của người miêu tả như thế nào?
?Với vị trí quan sát này, theo em tâm
trạng của tác giả như thế nào? Liệu có
phải thính giác bị ru ngủ, thị giác bị mỏi
mòn trước quang cảnh lặng lẽ màu xanh
đơn điệu?
-Thoát qua, đổ ra, xuôi về
-Không thể thay đổi trình tự các động
từ và cụm động từ ấy trong câu vì sẽ diễn tả không đúng trạng thái của con thuyền trong mỗi khung cảnh: Thoát qua là nói con thuyền vượt qua một nới
khó khăn(kênh Bọ Mắt vừa hẹp lại nhiều những con bọ mắt đen như hạt vừng , lại đốt rất đau), đổ ra là diễn tả
con thuyền từ kênh nhỏ ra sông lớn,
xuôi về diễn tả con thuyền nhẹ nhàng
xuôi theo dòng nước ở nơi dòng sông
êm ả
? Từ vị trí ấy, với tâm trạng có lẽ không
giống với tâm trạng ban đầu, dòng sông
Năm Căn được miêu tả bằng những chi
tiết nào nổi bật?
-Dòng sông:
Dòng sông Năm căn mênh mông nước
ầm ầm đổ ra biển ngày đêm như thác, cá hàng đàn đen trũi như người bơi ếch giữa những đầu sóng trắng
Theo em, cách tả cảnh ở đây có gì độc
đáo? -Tả bằng thị giác và thính giác-Dùng nhiều hình ảnh so sánh:
(Nước .như thác, cá như người bơi ếch, )
Nghệ thuật so sánh có tác dụng như thế
nào?
-Khiến cảnh hiện lên cụ thể, sinh động, người đọc dễ hình dung
GV chuyển sang hình ảnh rừng đước
Như chúng ta đã biết , bức tranh toàn
cảnh của sông nước Cà Mau là một tranh
màu xanh Một trong những hình ảnh
tạo nên sắc xanh ấy là rừng đước
? Em hãy tìm những hình ảnh miêu tả
rừng đước?
-Rừng đước dựng lên cao ngất như hai dãy trường thành vô tân
-Ngọn bằng tăm tắp , lớp này chồng lên lớp khác ôm láy dòng sông
-Đắp từng bậc màu xanh lá mạ, màu xanh rêu, màu xanh chai lọ
-Loà nhoà ẩn hiện trong sương mù và khói sóng ban mai
Gv hướng dẫn HS phân tích hình ảnh
rừng đước bằng những lệnh sau:
Tác giả sử dụng nghệ thuật nào khi miêu
tả rừng đước?
?Em hiểu thế nào là dãy trường thành?
?Hình ảnh so sánh:Rừng đước dựng lên