Vấn đề nhận diện và cấu tạo từ láy trong tiếng việt

So di the là vi tu lày là mot trong nhùng dói tuong co khà nàng phàn ành khà ró net nhùng d^c trung co tinh chat Ioai hình don làp cùa tiép Viét cùng nhu càc ngón ngù khàc ò phuong Dòng

PHAN VAN HOAN

/V» V / , VAN DE NHAN DIEN VA CAU TAO TU LAY TRONG TIENG \TÉT

CHL'YÉN NGANH : LY T H L Y É T NGON NGL'

MA SO : 50408

LUÀN AN PHÓ TIÉN SI KIÌOA HQC N G Ù VAN

Ngirói hu-àng dàn khoa hoc : P G S P T S D I N H VAN DVC

t • •• •

_ j

HA NOI - 1995

MUC LUC

Trang

Mò dàu 5

I Y nghia va muc dich cùa luàn àn 5

II Lich su nghién cùu 5

III Phuong phàp nghién cùu va tu liéu su dung 14

IV Két càu cùa luàn àn 15

Chwang Mot

VAN DE NHAN DIEN TU LÀY TRONG TIENG VIÉT

I Khài quàt chung 16

II Lày va ghép 17

1 Ghép 17

2 Lày - nhùng già thiét 18

2.1 Tu lày : da àm - don vi góc - quan he ngù àm 19

2.2 Nhùng truòng hOp goi là tu lày dói - Tu lày dòi 21

2.3 Nhùng truòng hop goi là tu lày ba lày tu 45

1 Nhùng truòng hOp gpi là tu lày ba - Tu lày ba 46

2 Nhùng truòng hOp gpi là tu lày tu - Tu lày tu 51

Churang Hai

VAN DE CAU TAO TU LÀY TRONG TIENG VIÉT

A Khài quàt chung 58

B Nhùng nguycn tàc va càc buòc phàn ioai 59

I Nhùng nguyèn tàc 59

IL Càc bu(k- phàn ioai 61

C Tu lày don 65

I Khài quàt chung 65

IL Tu làv hoàn toàn SO

IH Tu lày bò phàn ^^

1 Tu lày phu àm dàu (diép àm) ^^

2 Tu lày vàn (diép van) 91

D Tu lày kép ' 92

Churang E a

KHÀ NÀNG HOAT DONG CÙA TU LÀY

VA SV THÈ HIÉN NÒ TRONG TRUYEN KlÈU

L Khài quàt chung 103

IL Mói quan he giùa vàn hoc va tu lày 105

HI Tho ca va tu lày 109

IV Su hoat dóng cùa tu lày trong Truyèn Kièu 118

Két luàn 130 Tài liéu tham khào 135

5

-MÒ DAU

I Y NGHIA VA MUC DICH CUA DE TAI

1) Hién tuong lày trong tiéng Viét là mot vàn de phùc t a p Tu làu, n h à t là nhùng nàm gàn day nò dà thu hùt su chù y cùa nhièu nhà nghién cùu trong va ngoài nuòc So di the là vi tu lày là mot

trong nhùng dói tuong co khà nàng phàn ành khà ró net nhùng d^c trung co tinh chat Ioai hình don làp cùa tiép Viét cùng nhu càc ngón

ngù khàc ò phuong Dòng Trong tiéng Viét, hién tuOng này tuy dà dudc nghién cùu, nhung con nhièu càch hiéu khàc nhau chua duoc thóng nhàt Giài quyét tot vàn de này mot mat tham già làm sàng

ró bàn chat cùa hién tudng lày ve màt ly thuyét Mat khàc, dòi vói tiéng Viét, nhùng vàn de nhu su dung tu lày nhu thè nào trong vàn hoc trong viéc giàng day ò nhà truòng, trong giao tiép hàng ngày, trong viéc nghién cùu ngón ngù càc dàn toc anh em trong còng dóng nguòi Viét Nam de co hiéu qua cao dà va dang ngày mot phàt trién

va tra nén co tinh chat bue thiét v.v Nhu vày, nghién cùu hién tuong lày trong tiéng Viét vùa co già tri ve mat ly thuyét, vùa co già tri ve mat thuc tién

2) Cho dén nay, ben canh nhùng két qua dà dat duoc nhu chung

ta dà biét con co nhùng vàn de càn dudc tiép tue nghién cùu bd sung, thàm chi phài thào luàn lai Trong y nghìa dò, luàn àn này nhàm tói mot muc dich là gòp phàn tìm hiéu bàn chat cùa hién tuOng lày trong

tiéng Viét ma tàp trung nhàt là ò chó : tìm ranli giói de kliu biét giiìa phuong thUc lày va phUOng thiìc ghép giùa tu lày va lù ghép

IL LICH SU NGHIÉN CUU

D à co n h i è u c ò n g t r i n h n g h i é n cùu lién q u a n d é n hién tU(.^ng lày

trong tiéng Viét Trong so dò bao góm :

a Nhùng sàch nghién cùu tiéng Viét co nói dén tu lày

b Nhùng chuyèn luan ve tu lày

e Nhùng bài nghién cùu le trén càc tap chi v.v

Xét ve mat so ludng cùng nhu nhùng vàn de duoc trinh bay trong càc còng trinh, Ioai (a) dang dudc chù y hdn cà Dò là nhùng còng trinh nghién cùu ve ngù àm, ngù p h à p , tu vung tiéng Viét Càc cóng trinh Ioai (b) con qua it Con Ioai (e) co so ludng dang ké, nhung dàu sao vàn mang tinh chat le té [thu muc]

Nhìn chung mói tàc già dèu co mot càch nhìn, càch tiép càn

khàc nhau, nhung tuu trung lai co hai quan diém co bàn nhàt sau

day :

- Mot là, coi lày cùng là ghép (A)

- Hai là, coi lày nhu là mot p h u o n g thùc càu tao tu riéng (B)

1 Coi lày cùng là ghép

Tiéu biéu cho quan diém này co the néu mot so tàc già nhu : Truòng Vàn Chình va Nguyén Hién Le [14], Nguyén Vàn Tu [94, 95], Nguyén Tài Càn [5], Ho Le [59], v.v

Trong "Khài luàn ve ngù phàp Viét Nam", T r u ò n g Vàn Chình va Nguyén Hién Le dà viét nhu sau :

"Chung ta co nhièu tu hai àm, cùng co tu ba àm va tu bdn àrn Tiéng dòi, tiéng ba, tiéng tu ta goi là tu kép T r o n g ngón ngù cùa ta,

tu kép hai àm tiét nhièu nhàt, tu kép ba àm bdn àm tiét it hon Dù hai, ba hay bdn àm tu kép cùng chi dién tà cton giàn nhu tu don " [14 62]

T h e o dò tàc già dà làp bang so sành:

" tu nhàn thùc nhu thè càc tàc già gop lày vói ghép vào mot khài niém chung, bao quàt hdn là tu kép" [36, 1-!] Va càn chù y ràng khài niém "tu kép" cùa Truòng Vàn Chinh va Nguyén Hién Le gàn nhu tuong duong vói khài niém "tu ghép" ma nhièu nhà Viét ngù hoc vàn quen dùng" [36, 15]

Cùng coi lày là ghép, Nguyén Vàn Tu viét :

"Trong tiéng Viét hién dai, co nhùng tu gòm hai tu td eó quan

he ngù àm thuòng dudc gpi bang tén : tu làp lày, tu làp lày, tu trùng diép, tu lày àm hoàc tu lày v.v Thuc ra trong sd nhùng kiéu này

co nhùng tu thuc su là tu lày àm va co nhùng tu lày àm ngàu nhièn Nhung hién nay ve màt quan he ngù àm chùng ta cùng goi chung chùng là nhùng tu lày àm Sd di chùng tòi gpi chung nhùng tu lày àm

là nhùng tu ghép vi thuc chat chung duoc tao ra bòi mot tu td vói bàn thàn nò khóng bi bién àm hoac bi hién àm " [95, o8]

Trong he thdng phàn Ioai, ngoai nhùng don vi duoc nhièu tàc già coi là tu lày, ò màu AB > AABB ben canh nhùng truòng hOp

kiéu nhu : hói ha > h ó i hòi ha ha, vói vàng >vòi vói vàng vàng v.v ta thày co nhùng truòng hdp kiéu nhu :

cuòi nói >cudi cuòi nói nói con chàu >con con chàu chàu v.v

Nguyén Tài Càn trong khi bao quàt khà day dù nhùng thành tuu nghién cùu ve tu lày dà trinh bay quan diém cùa mình mot càch cu the, rò ràng va nhàt quan Ong viét :

"Tu lày àm là Ioai tu ghép trong dò, theo con màt nhìn cùa nguòi Viét hién nay càc thành td triic tiép dudc két hdp vói nhau chù yéu thcu Ljuan ne ngu àin (Juan ne :^ù àm dUdc the hién ra ò chó là càc thành td truc tiép phài co su tuong ù n j vói nhau ve hai màt : màt yéu td siéu àm doan tinh (thanh diéu) va m a ' yéu td àm doan tinh (phu àm dàu, àm chinh giùa vàn va àm cudi vàn " [5, 109]

Theo dò tàc già dà phàn chia tu lày theo thù tu càc bude nhu sau :

a Bude mot : Theo sd lUdng àm tiét

- Tu lày dói : qudc qudc, dàt dai

- Tu lày ba va lày tu : sach sành sanh, boi hói bòi hói

b Bude hai : Xét theo càu trùc àm tiét

- Kiéu làp toàn phàn ; chuón chuòn, chàu chàu

- Kiéu lap bó phàn, bao gòm :

+ Làp phu àm dàu : dàt dai, phàp phóng

+ Làp vàn : co ro, làe dàc

Su tuong ùng giùa càc kiéu Ioai duoc khài quàt trong bang sau :

(1)

vàt vuòng

(2)

hdn hén

(3)

[5, 137] v.v

T r o n g viéc eoi lày cùng là ghép, dàc diém chung ndi bàt nhàt

cùa càc tàc già là dèu thién ve mot mat ngd dm Id chù yéu Màt ngù

nghìa c h u a duoc két hOp dòng thòi vói màt ngù àm trong khi xem xét va phàn Ioai tu lày Vi dà coi tu lày (tu lày àm) là mot Ioai tu ghép, cho nén viéc tàch hàn tu lày ra khòi pham vi tu ghép nhu ò trong lày, tu lày (sé trinh bay sau) coi nhu khóng dàt ra Vi nhOng

le dò, trong he thdng tu lày cùa càc tàc già con eó nhùng don vi khóng phài là tu lày ma chi là hình thùc gidng tu lày Ben canh nhùng

tu ghép co vò ngù àm gidng tu lày nhu cliim choc, chùa chièn, dàt dai, v.v con co nhùng don vi khàc kiéu nhu ngdy ngày, dém dém,

ha ha, cào cdo v.v

2 Coi lày nhu là mOt phuong thùc càu tao tu riéng biét

Tiéu biéu che quan diém này eó cac tàc già nhu : Do Hùu Chàu

[7 I L 12], Dai Xuàn Ninh [70], Dào Thàn [82], Hoàng Tue [97],

H o à n g Vàn H à n h [36], v.v

Khàc vói quan diém (A) nói trén, càc tàc già ò day dù eó khàc nhau ve chi tiét, nhung trén quan diém chung dèu phài duOc hiéu là

dà tàch hàn lày ra khòi ghép, tu lày ra khòi hàn pham vi tu ghép Ta

co the mò hình hoà bang dò hình sau day :

(B)

Dò Hùu Chàu dà trinh bay quan diém cùa mình trong ba còng trinh nghién cùu Trong "Tu vung - ngù nghìa tiéng Viét", tàc già viét :

"Tu lày àm là nhùng tu lày duOc càu t'io theo phuong thùc lay,

dò là phuong thùc lap lai toàn bó hay bò phàn hình ihùe àm tièt (vói

thanh diéu giù nguyén hay bién dói t h e o hai nhóm : nhóu; cao :

thanh hòi, thanh sàe, thanh ngang va nhóm t h à p : thanh huyèn thanh ngà, thanh nàng cùa hình vi eó nghìa" [11, 38]

O day, tàc già dà càn cu vào sd làn tàc dòng cùa phuong thùc lày vào hình vj gde de phàn Ioai tu lày Trong su phàn Ioai này eó nhùng diém rat dàng dudc luu y T h e o tàc già "phuong thùc lày tàc

dòrig làn dàu vào mot hình vi gde mot àm tiét sé cho ta càc tu Idy dói hay tu lày hai àm tiét Thi du :

Phuong thùc lày

gpn dep

> gon gang

> dep de

11

-Tiép dò phuong thùc lày co thè tàc dòng làn thù hai vào mot tu

lày dòi de cho ta-càc tu lày bón dm tiét

Phuong thùc lày 1 Phuong thùc lày 2

khénh > khàp khénh > khàp kha khàp khénh

nham > nham nhd > nham nham nhò nhò

lam nham > lam nham lo nhò "

Nhung "phuong thùc lày cùng co thè tàc dòng mot làn vào mot

hình vi mot àm tiét cho ta mot tu lày ba àm tiét

Phuong thùc lày

Sach dung

> sach sành sanh

> dùng dùng dung

Phuong thùc lày cùng eó thè tàc dóng mot làn vào mot don vi hai àm tiét cho ta càc tu lày tu Nhung càc tu lày tu này khàc càc tu

lày tu chàn chinh nói trén 0 chó nò chi chiù tàc dòng lày co mot làn,

(chùng tòi nhàn manh P - V - H) nhu :

Phuong thùc lày

quan ao > quàn quàn ao ao cuòi nói > cuòi cuòi nói nói " [11 39]

Ò "Càc bình dién cùa tu va tu tiéng Viét", tàc già dà trinh bay

ky ve nhùng truòng hdp duoe gpi là tu lày ba, lày tu truóc dò chua nói rò, nay di sàu vào ba truòng hdp "ràc rdi" thuóc tu lày dói va nhièu khia canh khàc Tai day eó hai diém dàng chù y : thù nhàt "néu

xét ve màt co che va sd làn tàc dòng cùa co che thi theo chung tói

chi eó nhùng truòng hdp nhu "khóng khdng khóng khóng", "co lo co

lóc" mói là tu lày tu thuc su (co che lày vàn, tàc dóng mot làn cho ta bón àm tiét" [12, 176] Thù dén, "su gàn gùi giùa càc tu lày vói càc

tu ghép dàng lap" dà dua dén két luàn : "tu ghép dàng làp va tu lày dèu cùng mot co che", va vi thè "cho nén, néu nhu y nghia dién hình cùa phép ghép dàng lap là khài quàt hoà, phi cà thè hoà thi mot trong tàc dung sàc thài hoà cùa tu lày cùng phài là khài quàt hoà, phi cà thè hoà : "mày mòc", "chim choc", "hói he" " [12, 191 - 192], v.v

T r o n g he thóng phàn Ioai cùa Dai Xuàn N i n h khóng thày nói dén tu lày ba Thay vào dò là "càc kiéu lày àm tiét" "Lày àm tiét là lày lai hoàn toàn àm tiét thù hai cùa tu cu, vi du :

trang phau > tràng phau phau " [70, 188]

T h e o càu trùc AB'B, eó nhùng kiéu :

Tràng Idp > tràng lóm top

Xòp xòp > Xdp xóm XQp

Khit khit > Khit khìn khit

Sàt sat > Sàt san sat v.v

Nhùng truòng hdp nhu : bong bóng, chàu chau, man man, do dò,

v.v tàc già xép vào Ioai tu lày bó phàn [70, 178], trong khi dò Dào Thàn lai xép chùng vào Ioai tu lày gàn hoàn toàn [82], v.v

H o à n g Vàn Hành dà eó nhàn xét quan trong nhu sau : "Khi thùa nhàn lày là su hoà phdi ngù àm eó già tri biéu trung hoà, thi cùng

eó nghia là chùng ta dà eoi lày là mot co che' [36, 24] Ké dò tàc già

dà bàn dén nói dung co che lày Theo tàc già, "co trinh càu tao tu

lày cùa tiéng Vièt chiù su chi phdi cùa xu huóng hoà phói ngù àm

Xu huóng này biéu thi d quy tàc "dièp" va "ddi" ma "diép là su làp lai, su dòng nhàt ve àm, ve nghìa, con ddi la su sai khac, su di biét, cùng ve àm va ve nghia " [36, 25]

Bang so dò sau day là su cu thè hoà quan diém cua tàc già ve

ddi van

X

e*

Bò p h à n

vùa d i é p vùa ddi vàn

1 H a i q u a n d i é m t r é n thi q u a n d i é m "coi lay c ù n g la g h é p " co

p h à n n à o " d o n g i à n " h d n "eoi lày n h u là m o t p h u o n g t h ù c eau t a o tu

r i é n t : b i é t

2 Quan diém tuy co khàc nhau chi tiét, nhung cà hai dèu eó

mot xu huóng chung là thién ve mgt mat ngù àm là_chù yéu Màt ngù

nghia két hdp dòng thòi vói màt ngù àm de xem xét va phàn Ioai càc kiéu tu lày chua dudc coi trong

3 Theo quan diém (B) thi tu lày là do phuong thùc lày tao thành, tu ghép là do phuong thùc ghép tao thành Néu qua thuc lày

va ghép khàc nhau thi tu lày va tu ghép cùng khàc nhau Khi dà tàch hàn lày ra khòi ghép thi cùng dòng thòi tàch luón tu lày ra khòi tu

g h é p Day là hai thao tàc, nhung thuc chat cùng chi là mot : cài no

de ra cài kia va ngude lai, cài kia là két qua, là ed sd de khàng dinh cho cài no Càc tàc già (A) chua tàch tu lày ra khòi hàn pham vi tu ghép vi ly do dà néu , thi le ra càc tàc già (B) phài làm cho ró Bòi vi day mói là chó khu biét, là ed so edt yéu nhàt de khàng dinh

co hay khóng eó phuong thùc lày tu lày dóc làp ben canh phuong thùc ghép, tu ghép Rùt cupe su phàn biét dò chua dudc tién hành mot càch day dù va triét de Ranh gidi giùa lày va ghép, tu lày va tu ghép ve mot phuong dién nào dò chua dude giài quyét mot càch thoà dàng

Co thè nói ràng, cho dén nay trong he thdng tu lày tiéng V^iét nhu làu nay ta vàn quen gpi con eó nhùng don vi khóng phài là tu lày ma ehi là hình thùc gidng tu lày Trong sd nhùng don vi dò ngoài

mot Ioai tu ghép kiéu nhu : chim choc, chua chièn, v v con eó nhùng don vi khàc kiéu nhu : ngày ngày, dém dém, ha ha, cào cào

v.v Nghién cùu tu lày trong tiéng Viét chùng tói khóng coi càc hién tuong trén trong co che lày v.v

III PHUONG PHÀP NGHIÉN CUU VA TU LIÉU SU DUNG

1 T h e o chùng tòi, trong tiéng Viét lày va ghép la hai phuong thùc cau tao tu khàc nhau Nhun^ i^iùa chùni^ cùniz co nhùne diém

15

-tUdng tu, gàn gùi càn dudc phàn biét De làm sàng tó vàn de, phàn nào co the giài quyét dudc nhùng tòn tai dà néu, trong luàn àn này, tàc già dà tién hành so sành phudng thùc lày vói phuong thùc ghép,

tu lày vói tu ghép trén co so coi phuong thùc ghép, tu ghép dà eó

san (ón dinh), lày dò làm he quy chiéu de tìm hiéu dac diém cùa

phuong thùc lày, tu lày Su so sành này chùng tòi dua vào co so hai màt cùa tin hiéu : àm va nghìa khóng tàch ròi nhau, phài két hop dòng thòi cà hai mat trong khi nhàn xét, trén bình dién dóng dai, vói phuong p h à p miéu tà, thdng ké, va ddi chiéu v.v

2 Luàn àn này su dung mot danh sàch vào khoàng trén 5071 don vi dudc coi là tu lày rùt ra tu càc còng trinh nghién cùu hién co, trong càc tu dién tiéng Viét nhùng nàm gàn day [73], [80], dàc biét

là "Tu dién tu lày tiéng Viét" (1994) do H o à n g Vàn Hành chù bién

IV KÉT CAU CÙA LUÀN ÀN

Luàn àn dudc két càu nhu sau : phàn mò dàu, két luàn va ba chudng ;

Chudng mot : Vàn de nhàn dién tu lày trong tiéng Viét

Chuong hai : Vàn de càu tao tu lày trong tiéng Viét

Chuong ba : Khà nàng hoat dóng cùa tu lày va su thè hién nò trong Truyen Kièu cùa Nguyén Du

Sau cùng là tài liéu tham khào

Chwang Mot

VAN DE NHAN DIÉN

TU LÀY TRONG TIENG VIÉT

I KHÀI QUÀT CHUNG :

Chuong này chùng tòi tién hành nhàn dién tu lày Lién quan dén vàn de khóng chi mot Ioai tu ghép eó vò ngù àm gidng tu lày (chim choc, chùa chièn v.v ) ma con co cà nhùng "don vi" do hién tudng làp tu tao nén (ngày ngày, dém dém v v ) va nhùng tu dinh danh khàc (ba ba, cào cào v.v ) Vi vày d day le ra phài phàn biét tu lày vói ba Ioai nói trén Song thuc té cho thày, vàn de dang xét tàp trung

d su phàn biét giùa tu lày vói tu ghép là chù yéu Bòi le néu giài quyét su phàn biét này tue cùng tao tièn de cho viéc giài quyét hai Ioai sau Khóng nhùng thè, diéu quan trong dàng nói chinh là d chó : tién hành phàn biét giùa tu lày va tu ghép tue là chùng ta dà dung trén quan diém (B) (Coi lày khóng phài là ghép ) Va khi dà coi lày khóng phài là ghép thi bang càch này hay càch khàc, chùng ta phài tìm cho dudc su khàc biét giùa dói ben : phudng thùc lày khàc phuong thùc g h é p ò cho nào, tu lày khàc tu ghép ò chó nào ?

T r o n g su so sành giùa tu lày va Ioai tu ghép nói trén chùng ta lai khóng thè càn cu vào mot màt ngù àm, vi chùng dèu tuong tu nhau Cài con lai ró ràng là phài dua vào màt ngù nghia Nói dùng hon là phài két hdp dòng ihoi cà hai mai ngù àm va ngù nghìa Su két hdp này sé cho ta nhàn ra dudc ban chat cùa tu lày khu biét giùa

nò vói mpi tu khàc vdn co trong tiéng Viét, trong dò eó nhùng trucìng hdp lién quan nói trén

td ò day tue là càc tu (don vi) gde eó truòc, mang nghia va it nhàt phài co hai tu (don vi) ghép lai vói nhau Vi vày tu ghép mói eó thè cho ta khài niém ràng, y nghia cùa nò là do y nghia cùa càc thành

t d l d n g hdp lai Nghia cùa tu ghép vi thè mói eó khà nàng mang nghìa tdng hdp, khài quàt

Sd di ngay ò day, chùng tòi de eàp luón cà hai nghia : tdng hOp, khài quàt là vi trong tiéng Viét, phuong thùc ghép khóng ehi tao ra

tu ghép mang nghìa tdng hop ma con mang nghìa khài quàt Tdng hop va khài quàt eó khàc nhau, nhung giùa chùng eó mdi quan he màt thiét Khóng co tdng hdp thi khóng eó khài quàt Trong khài quàt dà bao hàm tdng hdp Tdng hdp co truóc, khài quàt eó sau Tdng hdp dàn dén khài quàt Nhung khòng phài tdng hdp nào cùng

dàn dén khài quàt Trong tiéng Viét, ddi vói truòng hdp dàu dò là Idp tu ghép chinh - phu, ddi vói truòng hdp sau, do là lóp tu ghép

dàng làp : vùa tdng hop vùa khài quàt Hon nùa, trong su phàn biét

tu lày vói tu ghép - mot Ioai tu ghép eó vò ngù àm gidng tu lày (sau này ta sé thày) lai chinh là nhùng don vi thuóc lóp tu ghép dàng làp này Dò là hai nguyén nhàn ed bàn cùa vàn de dàt ra d trén

Hai due diém co bàn cùa ghép là :

a) Ve p h u o n g thùc ghép :

Dua trén it nhàt là hai tu (don vi) góc eó truóc làm co so

b) Ve tu g h é p :

JC 0(j

Co khà nàng mang nghìa tdng hdp, khài quàt

Dò là hai dàc diém mang tinh chat d i é n h ì n h cùa ghép, tu ghép trong tiéng Viét

Vi du : Bàn + ghé > bàn ghé

Sach + vò > Sàch vò v.v

Ngoài ra ta co the thày thém ràng, qua trinh két h0p giùa bàn

wk ghé de tao thành tu ghép bàn ghé \à khóng lién quan dén bàn thàn

su hình thành nén bàn, ghé (bàn va ghé vdn là hai tu (don vi) dòc

làp, co san tu truòc) Vi vày trong tu ghép, nhàt là so vói tu lày (sé trinh bay sau), khóng co mot ed sd nào ràng buóc de nói giùa càc

àm tiét trong tu ghép dói hói phài co vò ngù àm tudng tu nhau nhu

0 trong tu lày Nói mot càch khàc, ddi vói tu ghép, quan he ngù àm giùa càc àm tiét trong tu là khóng bàt buóc nhu ò tu lày Néu eó

ehàng thi dò là su trùng hdp ngàu nhién ma thòi Chàng han : thùng mùng (thùng + mùng), rò ra (ró + rà), danh ddp (danh + dcìp), dot

dà (dàt + dà), mat mùi (mat + mùi), ràu ria (ràu + ria), chim choc (chim + choc), chùa chièn ( chùa + chièn), hòi han (hòi + han), tuoi tàc (tuoi + tàc) v V

2 Lày - nhung già thiét

Theo quan diém này, néu lày và ghép khàc nhau thi nò phài thòa man nhùng dièu kién sau day :

a) Ve phuong thùc lày :

Khóng dua trén co sd hai tu (don vi) góc co truòc

b) Ve tu lày ;

- Khóng eó khà nàng mang nghia tdng h d p khài (]uàt

- Buóc phài eó quan he ngù àm giùa càc àm tiét

De thoà man (a), eó thè eó hai khà nàng xày ra :

19

Chi dua trén mot tu (don vi) góc co t r u ò c

- Khóng dua trén mot tu (don vi) gde nào cà

Trong hai khà nàng nói trén, khà nàng thù hai khò co thè xày

ra, dùng hdn là khòng the xày ra

Trong "Tu vung - ngù nghia tiéng Viét", Do Hùu Chàu dà viét nhu sau :

"Hình vi là yéu td nhò nhàt co the di vào trong ba phudng thùc càu tao tu de cho ta càc tu cùa tiéng viét Và mudn di vào mot trong

ba phuong thùc dò thi tu thàn nò phài co nghia Nhùng yéu td khòng

co nghia khòng thè di vào ba phuong thùc trén de san sinh ra tu" [10, 26]

Ngay khài niém lày trong tu lày cùng gOi cho ta mot su lién tudng nhu vày : Phài co mot cài gì dò co truòc làm gde, cài sau là su lày

lai (làp lai) cài dà eó truóc dò

Nhu vày là, khàc vói phuong thùc ghép, de càu tao nén tu lày, phuong thùc liy ehi dua trén mot tu (don vi) gde co truóc làm co sd Song tàt cà nhùng dièu nói ve lày, tu lày trén day mói ehi là già thiét

và dude rùt ra tu su so sành vói ghép, tu g h é p Chùng ta sé làn ludt làm ró tùng vàn de mot

2.1 Tu lày : da àm - don vi gde - quan he ngù àm

Trong tiéng Viét, khòng chi co tu don àm tiét ma con co cà tu

da àm tiét (chù yéu là hai àm tiét) Ddi vói tu ghép, nò là do phuong thùc ghép tao ra Do dò ta co thè khàng dinh ngay tu ghép là tu da

àm tiét (dù càc don vi gde cùa nò dèu là don àm tiét) T h è nhung ddi vói tu lày, ta chua co thè tra lòi mot càch dùt khoàt nò là tu da

àm hay don àm tiét So di nói dudc nhu vày là vi, tu lày là do phuong

thùc lày tao ra T h e o già thiét, phuong thùc lày ehi dua trén mot lù

(don vi) gde eó truóc làm ed sd Do dàc diém cùa tiéng Vièt dà nói

ò trén, tu co so này co the là mQt àm tiét, nhung cùng eó thè hai dm tiét Néu phudng thùc lày ciTng theo mot lo gich hình thùc nhu phuong

thùc ghép và tu co sd là mot àm tiét (tue khà nàng thù nhàt xày ra) thi ta khòng thè nói tu lày là tu don àm tiét ! Bòi vi trong tiéng Viét ^ khòng co tu lày don àm tiét Nhu vày p h u o n g thùc lày khòng gidng phuong thùc ghép Mac dù dèu là tu da àm tiét, thàm chi co nhùng truòng hdp gidng nhau ve màt ngù àm, nhung su ra dòi cùa tu lày

khàc hàn su ra dòi cùa tu ghép Su khàc nhau dò bàt nguón ngay tu

su khàc nhau ò don vi co sd ban dàu cùa mói phudng thùc Nhu dà phàn tich, ghép dua trén ed sd it nhàt hai tu (ddn vi) gde, lày chi eó mot Khòng phài ngàu nhién trong tu lày, giùa càc àm tiét dèu co su chi phdi quy luàt ngù àm nhàt dinh (hoàc tuong tu hoàn toàn, hoàc tuong tu bò phàn, thanh diéu tuy eó su bién ddi, nhung nói chung dèu cùng àm vuc) [5], [10], [36] v.v Trong khi dò tuyét dai da sd

tu ghép khóng eó quy luàt này

Vi du :

gàt > gàt gù làe > làe lu xanh > xanh xanh

dò > dò dàn v.v

Nguyén nhàn cùa hién tuong trén chinh là ò chó : trong qua trinh tao nén tu lày (hai àm tiét chàng h a n ) , àm tiét mói xuàt hién (thành td lày) vdn khóng phài là mot tu (don vi) co san Su ra dòi

cùa nò là do phuong thùc lày tàc dóng vào don vi gde ( t h à n h tó góc)

Cà hai : thành td góc và thành td lày mói cho ta mot tu lày Nhu vày qua trinh tao nén tu lày dòng thòi cùng là qua trinh tao nén thành

td lày Thành td lày duOe này sinh tu thành td gde Ngoai thanh td góc ra, thành tó lày khóng con co mot co so nào khàc de "nuong tua '

21

-T h à n h tó gde khòng chi là "nguòi dà sinh ra" thành td lày, ma con

"cuu mang', "gàn bò" vói nò mot càch màt thiét Trong mdi quan he

dò, khò co thè nói thành td lày khòng mot mày may mang trong mình nhùng dàc trung cùa thành td gde (don vi gde) Co thè nói phudng

thùc ghép, ve mot phuong dién nào dò it nhièu mang tinh chat co

hoc Trai lai phuong thùc lày khóng phài hoàn toàn nhu vày Song dièu ma ta co the tra lòi ngay duoc ò day là : tu co so (don vi gde)

di vào phuong thùc lày de cho ta tu lày, dù là da àm tiét thi cùng khòng mang nghia tdng hOp, khài quàt Néu khòng sé trai vói già thiét Dàc diém này rat eó y nghia khi ta de eàp dén nhùng truòng hOp thuòng dudc gpi là tu lày ba, lày tu (sé trinh bay sau)

Vài kién giài sd bó trén day phàn nào cùng dà cung eàp cho ta

eó dudc mot su hình dung ve phuong thùc lày, tu lày De hiéu mot càch cu thè hdn bàn chat cùa tu lày ngay chi don thuàn ve màt sd luong àm tiét trong tu, trong su so sành vói tu ghép, chùng ta phài

tiép tiie tìm hièu cO che ben trong cùa phuong thùc lày - phuong thùc

dà càu tao ra nò

2.2 Nhùng truòng hdp gpi là tu lày dòi - Tu lày dói

1) Truóc nay, nhùng trùong hOp sau day nói chung dèu duoc gpi

là tu lày :

1) gàt gù, làe lu 2) làp loè, làp lành 3) cành cach, ri ràm 4) bang khuàng, xao xuyén 5) thàm thàp, gó ghé 6) ngày ngày, dém dém 7) ba ba, cào cào

8) chim choc, chùa chièn v.v

Mot t à p hdp nhu vày qua mói chi de eàp dén mot màt ngù àm

là chù yéu Néu chùng ta chù y dén nhùng màt khàc nùa, vi du nhu

y nghia, tu Ioai v.v thi ró ràng phài tàch nàm truòng hdp dàu ra khòi ba truòng hdp sau

a) Xét ve màt y nghia :

- Lày mot tu nhu gàt gù ehàng han, ta thày : gàt gù khòng phài

là gat mot làn nhu ta nói gàt, ma nhièu làn gàt

- Co the nói gat mot cài, nhung khòng thè nói gat gù mot cài

T h è nhung nói gat gù cùng khòng gidng nhu khi ta nói gàt, gàt ròi lai gàt - Gat, gàt ròi lai gàt : bao gòm nhièu làn gàt, nhung tàch ròi

nhau, khóng lién tue

- Con gat gù : nhièu làn gàt ndi tiép nhau, khòng dùt quàng ; gàt

gù gàn vói gàt lén gat xuóng hdn là gat, gàt ròi lai gàt Ma de eó dude

su lién tue nhu vày thi san khi gat lai phài tra ve vi tri ban dàu de ròi sau dò lai gàt tiép, tue là tao ra dao dóng eó ehu ky : trong mói chu ky,

vùa phài co trang thài thè này, vùa phài eó trang thài nguoe lai Nói chung, tuy khòng dude eu thè nhu thè, nhung càc truòng hop : làp loè (2), cành cach (3), xao xuyén (4), gò ghè (5) dèu eó mang y nghìa chung

nhu thè : nhièu trang thài kè tiép nhau lién tue, khi thi thè này khi thi thè khàc, tinh miéu tà cu thè cao

Con 6, 7, 8 khóng co y nghia dò

b) Lién quan dén y nghìa nhu trén là dàc diém tu Ioai

- Xét toàn tu : 1, 2, 3, 4, 5: nói chung dèu là dóng tu tinh tu

- Xét thành td gde : da sd là dóng tu, tinh tu

- Con 6, 7 8 : dèu là danh tu

e) Nhu vày 1 2, 3, 4, 5 : tao thành mot Ioai thuàn nhàt trén càc

màt : ngù nghia, tu Ioai ngoài dàc diém ngù àm nhu dà dudc miéu

tà Day cùng là Ioai chièm tuyét dai da so tu lày trong tiéng Vièt

23

-Theo chùng tòi chi nén coi Ioai này là tu lày Con 6, 7, 8, tuy bè

ngoài ngù àm gidng nhau, nhung ngù nghia , tu Ioai khàc nhau, nén tàch khòi tu lày

- Ddi vói truòng hdp 6 : nén coi day là mot hién tudng làp lai mot tu dà co san

- Ddi vói truòng hdp 7 : coi day là tu dinh danh (gpi tén) su vàt nhu mpi danh tu bình thuòng khàc

- Ddi vói truòng hdp 8 : eoi day là Ioai tu ghép dudc làp ngàu nhién co trùng ngù àm

Và nhu vày nhùng y nghia sd nhièu (thuc chat là sàc thài nhàn manh già tri tuyét ddi) (6), y nghìa tdng hdp, khài quàt (8) dèu khóng

co trong tu lày [46, 52] v.v

Néu chàp nhàn càch ly giài trén day, eó thè cho phép ta nói ràng,

tu lày trong tiéng Viét tuy mdi truòng hdp cu thè, su biéu hién cùa nò

eó nhùng mùc dò dàm nhat, manh yéu khàc nhau v.v , nhung chung

quy lai chùng dèu mang mot y nghìa chung nhàt : y nghia dao dóng Dò

là mot trong nhùng dàc trung quan trpng eó khà nàng khu biét mot càch

rò rét vói moi tu khàc trone tiene Viét

Qua su khào sàt cho thày, y nghìa nói trén cùa tu lày dudc thè hién trén hai bình dién :

- Bình dién cii thè : Dò là nhùng tu lày biéu thi su vàt, hién tudng nàm trong trang thài dao dòng ma ta eó the tri giàe dudc mot càch de dàng bang mat, bang tai hoàc bang mot su h ì n h dung tuong ddi giàn don

Vi du : gàt gù làe hi, làp lèo lap lành, cành cach, ri ràm v.v

- Bình dién trùu tuOng : Dò là nhùng tu lày bièu thi su vàt hién tudng nàm trong trang thài dao dóng nhung khàc vói nhùng truòng hdp trén, chùng ta lai khóng thè tri giàe duoe mot càch truc tiép de

De làm ró hdn vàn de này, ta phàn tich mot truòng hdp làm vi du

Tu cao cao chàng han

- Trong tiéng Viét, cao cao thuòng

dudc dùng de biéu thj su vàt ò mùc dò cao : cao trung bình trò lén (hình b e n ) Tai diém Y dudc xàc dinh là cao vi eó su ddi

làp vói nò d Z thàp thi cao cao thuòng

dude xàc dinh tu diém X trd lén Y, nhung

chua trùng vói Y Dièu dò eó nghìa là cao cao duoc xàc dinh khóng phài bang ij)

diém nhu ò Y (cao), Z (thàp) ma bang cà mot khoàng Trong khoàng xàc dinh dò eó nhièu diém cùng thoà man và vi vày ta eó thè lày diém nào cùng dudc

Co thè cóng thùc hoà nhu sau ;

Y > cao cao > X

- Néu nhu y và Z dude xàc dinh bang mot diém, cao cao xàc dinh bang cà mot khoàng, thi ró ràng cao cao de xàc dinh hdn Nhung cùng chinh vi "cà mot khoàng" trong khoàng xàc dinh dò bao gòm nhièu diém cùng thoà man, nhu dà phàn tich , cao cao lai trò nén

khóng xàc dinh : khòng xàc dinh trong cài y nghia xàc dinh

Néu chàp nhàn eàeh ly giài nhu vày thi eó thè nói ràng, tinh

khòng xàc djnh kia cùa cao cao thuc chat khòng phài là khòng xàc

z thàp

25

-dinh Khòng phài ngàu nhièn trong thuc té, khi nói cao cao (mot

nguòi nào dò cao cao), ta lai càm thày de nhàn ra hdn khi nói cao

(mot nguòi nào dò cao - cao mot càch chung chung)

- Cao dUdc xàc dinh trong quan he vói thàp thi cao cao dudc

xàc dinh trong quan he vói cao Vi le dò, trong quan he vói cao cao,

cao lai trò lén khò xàc dinh hon (dà vi du)

Vày cao cao, trong bàn thàn nò chùa dung hai net nghìa rat co bàn :

- Cu thè (xàc dinh)

- Trùu tuOng (khòng xàc dinh)

Cao cao vùa mang tinh cu thè, vùa mang tinh trùu tuong Dò là

hai net nghia dà tao cho tu lày mot khà nàng miéu tà cu thè cao càc trang thài, hoat dóng, tinh chat v.v cùa su vàt, hién tuOng, dàc biét nhùng dién bién tàm ly hèt sue phùc tap và tinh tè nhàt cùa con nguòi Khóng phài ngàu nhién trong vàn hpc nghé thuàt nhàt là tho

ea trù tinh tu lày xuàt hién vói mot tàn so cao nhu vày Trong khoa hpc, chinh luàn lai hoàn toàn ngudc lai [36], [70] v.v

Cùng càn luu y ràng, khóng ehi ò tu lày thuóc bình dién trùu tudng ma ò tu lày thuóc bình dién cu thè dèu co hai net nghia nay Chi eó mot dièu, d tu lày thuóc bình dién trùu tudng, net nghia cu thè bi mò di vi net nghia trùu tudng trói hdn làn àt Nguoe lai ò tu lày thupe bình dién cu thè, net nghìa trùu tudng yéu hdn vi net nghia cii thè trói hdn làn àt v.v [50, 49] Song su phàn biét dò cùng chi

là tudng ddi Bòi vi thuc té cho thày trong tu lày nói chung, hai net nghìa này hoà quyén vào nhau dén mùc rat khó phàn biét mot càch rach rói dùt khoàt O mot khia canh nào dò, Nguyén Thién G i à p dà

eó nhàn xét:

" Chùng tói chua eó dù dièu kién de phàn tich ti mi dàc diém ngù nghia cùa tùng kiéu lày Song eó thè nhàn xét khài quàt ràng ; nghìa

cùa càc tu lày àm eó thè càm thay mot càch ró ràng (chùng tói nhàn

manh - P.V.H) nhung giài thich nò lai,rat khó" [27,41 ] v.v

2 Làu nay nhùng truòng hdp duoe gpi là tu lày dai bò phàn tàp trung vào nàm truòng hdp dàu, ba truòng hOp sau it hon nhièu [38] Ngay trong nàm truòng hdp dàu, dàng luu y là truòng hdp (4) Mac

dù nò vàn d u d e chàp nhàn là tu lày, nhung nhìn chung vàn co nhùng

y kién bàn khoàn nhàt dinh Ly do chù yéu là hién tai ta chua xàc dinh dudc mot càch ró ràng dàu là thành td gde, dàu là thành td lày

Cà hai àm tiét trén bình dién dòng dai, xét riéng dèu khòng co nghia dóc làp Vói ba truòng hdp sau thi truòng hop (8) hién dang tòn tai nhièu y kién khàc nhau Hai truòng hdp (6) và (7), tuy khóng phài

dà hoàn toàn eó dudc mot su nhàt tri cao, nhung nhìn chung de di dén mot su thdng nhàt Dièu quan trpng chinh là hai truòng hOp này nhùng nàm gàn day dà co tàc già de nghi dua chùng ra khòi he thdng [12] Vi vày ò day, ddi vói (6) va (7) khóng càn thiét phài di sàu hon nùa Thuc ra néu giài quyét tdt truòng hdp (8) ta sé co co so

de nhìn nhàn vàn de, trong dò co hai truòng hOp dang xét v.v

a T r u ò n g hOp (4) :

Dàc diém chung cùa nhùng don vi thuóc truòng hOp này là :

- Hai àm tiét càu thành nén tu dèu eó quan he ngù àm theo mot quy tàc dà miéu tà

- Khóng mang y nghìa tdng hdp, khài quàt Y nghìa cùa chùng

là y nghia dao dóng

Vc^i dàc diém trén, dàt truòng hc)p (4) trong he thdng nàm

truòng hdp dàu : 1, 2 3, 4 và 5 là hoan toàn phù hOp Diém khàc

d day chi là cho : truòng hdp (4) hièn chua xàc dinh dudc mot càch

rò ràng, dùt khoàt dàu là thành tó (don vi) góc dàu là thanh tó lày ma thòi Lién quan dén vàn de này Dai Xuàn Ninh dà nhàn xet ;

27

-"Nhùng tu thuóc Ioai này khòng phài là it, nhung theo C i à o trinh

Viét ngù tàp II thi chùng khòng phài là nhùng tu "diép àm chàn

chinh" Chùng tòi nghi, néu ehi dua vào tiéu ehuàn mot yéu td co nghia ma phàn biét thi e ràng khòng thoà dàng, vi nghia cùa mot tu

co thè thay ddi nhu lich su dà chùng minh" [70, 173]

Dà eó tàc già de cap dén vàn de này [5], [12], [59] v v Nhùng két qua buòc dàu dang con le té chua tao thành he thdng nhu chùng

ta mong mudn, nhung xu huóng chung dèu dàn dén cho ràng, trong

truòng hdp (4) co thành td gde

Mot trong nhùng truòng hdp thuóc Ioai dang xét là tu bang khuàng Trong "Chinh phu ngàm" do Lai Ngpc Cang khào thich (xuàt

bàn vàn hpc Ha Nói 1964, bàn C), chùng tói thày càu thd sau day :

"Mày nguòi màt sàt giàng vàng

Xót nguòi lue ày màt bang, chau mày"

( T r a n g 270)

Chù bang dudc chù giài nhu sau :

"Bang: nóm viét là bang, nghìa: buon (nay con gpi là bang khuàng)"

Trong ngù cành cu thè này, bang dudc su dung vói tu càch là

mot tu dóc làp, eó nghia Xét ve nói dung cùa càu thd, cùng nhu Idi

chù giài cùa Lai Ngpc Cang, nghia cùa bang là buon là phù hdp Hién tai ta eó tu bang kliuàng cùng thuòng dude dùng vói nói dung tuong

tu, gàn gùi

Vi du :

''Bang khuàng nhó cành nhd nguòi

Nhò ndi ky ngò vói dòi chàn di "

( K i ò u )

Bang dùng dòc làp vói tu càch là mot tu hién khóng thày xuàt hién

nùa Vói cu liéu trén day, qua so bò trinh bay xét ve màt lich su phai

chàng tu bang khuàng hién nay là do bàt nguòn tu tu bang ma ra ?

Néu già thiét trén là dùng^thì co nghìa là, trong tu bang khuàng làu nay chùng ta vàn xép vào truòng hdp (4) thi bang là thành td gde (don vi gde), khuàng là thành td lày

Viéc ly giài trén day eó the àp dung cho nhùng ddn vj thuóc truòng hdp dang xét

Nhu vày là, xét trén mpi phuong dién nhìn truòng hOp (4) tu

nhièu phia, nhièu góc dò khàc nhau v v , cuòi cùng chùng ta vàn

thày két luàn nhu truyèn thdng là hOp ly Nói mot càch khàc, càc truòng hdp : 1, 2, 3, 5 là tu lày thi truòng hdp (4) cùng phài là tu lày Dièu cdt yéu ma chùng tói mudn nói d day chinh là d chó : trong

viéc xàc dinh mot don vi nào dò là tu lày, khóng phài do vai trò thành

td gde quyét dinh ma chinh là su kèt hop cà hai mgt ngù àm và ngù nghia Qua truòng hdp (4), chùng ta khóng nén nghi ràng, trong tiéng

Viét vàn eó nhùng tu lày dudc tao ra khòng dua trén mot tu co so nào cà Giùa càc àm tiét khóng eó nghia, nhung eó su tuong ùng ve màt ngù àm nhu dà miéu tà là eó thè tao nén tu lày Nghi nhu thè

là trai vói già thiét dà néu, là khóng phù hop vói khài niém lày dà trinh bay Hon nùa, ly giài nhu trén ta co ly de làm phong phù hién tuong lày và phàn ành dùng thuc tè hoat dòng cùa lày trong giao tiép hién hành

Ddi chiéu nàm truòng hdp dàu vói già thiét, ta thày hoàn toàn phù hdp :

- Cà nàm truòng hdp dèu là tu da àm tiét (hai àm tiét) Giùa hai àm tiét càu thành nén tu lày dèu co quan he ngù àm theo mot quy luàt nhàt dinh

- Nói chung cà nàm truòng hdp, mot trong hai àm tiét cùa tu co mot àm tiét hién mang nghìa dóc làp T r u ó c nay càc nha Viét ngù

29

-hoc dèu coi dò là thành td gde (ddn vj co so) : gàt, làe, loè, lành, cach, ràm v.v Àm tiét con lai, trong mdi quan he vói thành td gde,

nò là thành tó lày, khòng co nghia dòc làp Dò là gù, lu, lap, cành,

ri v.v trong gat gù, idc lu, làp loè, làp lành v.v

- Cà nàm truòng hdp dèu khòng co nghia tdng hdp, khài quàt

Y nghia chung nhàt cùa chùng là y nghia dao dóng

Néu chàp nhàn eàeh ly giài trén day thi ró ràng, phuong thùc

lày là mot p h u o n g thùc càu tao tu chi dUa trèn mot tu co so co trUóc làm góc Và bang phuong p h à p lày tàc dóng vào tu góc tao ra mot

yéu td mói, vói nhùng dàc diém ngù àm cùa nò , trong mdi quan he

vói tu góc, nò là thành td lày, là hình ành cùa thành td góc Nò là

nò, nhung khòng phài là nò Trèn thuc té, thành td lày khóng co nghia

dóc làp Vi vày chùng tói cho ràng, tu lày kìiòng co khd nàng mang nghia long liQp, khài quàt

Dièu ma làu nay chùng ta vàn nhàm tudng, hoàc eó thè nghi ngd ràng, tu lày trong tiéng Viét cùng co thè mang nghìa tdng hdp, khài

quàt v.v chinh là do xuàt hién cùa thànìi tó lày và sii ''két hop'' cùa

nò vói tu co so

Thuc chat cùa vàn de là càn phài xàc dinh bàn chat cùa thành

tó lày : qua trinh hình thành và mdi quan he cùa nò vói tu ed sd Ró

ràng là, néu nhu ò phudng thùc ghép, hai qua trinh này dudc hiéu

mot càch tàch bach nhau ràng, qua trinh kèt hop giùa càc thành tó

và qua trìnli tao nèn càc thành tó là khòng lién quan gì vói nhau thi trai lai ò phuong thùc lày, hai qua trinh dò lai gàn bò vói nhau rat màt thiét Co thè nói ràng, trong qua trinh hình thành nén thanh tó lày thi cùng dòng thòi này sinh ra qua trinh két hOp Nói nhu thè eó nghia là, qua trinh két hOp d day khòng phdi xày ra sau khi qua trinh lày tu dà kèt thùc thành td lày khòng phài sau khi dà hoàn thién x(jng

ròi thi qua trinh két hgp mài bàt dàu Néu thành td lày sau khi dà

hoàn thién, qua trinh két hdp mdi bàt dàu thi chùng tòi eoi dò là ghép chù khòng phài là lày nùa Nhu vày, thành td lày, ngay tu giày phùt dàu vùa mdi hình thành và sudt trong qua trinh tao nén nò, nò

dà phài "két hdp" vói thành td gde (tu góc), chiù su chi phdi, ràng

buóc v.v cùa tu gde, "khòng mot phùt giày" dudc tàch ra khòi tu

co sd Trong bòi cành dò, chùng tói nghi ràng, thành td lày khóng eó khà nàng mang nghia dóc làp Và vi vày, tu lày cùng khóng thè eó khà nàng mang nghia tdng hdp, khài quàt

Vói eàeh hiéu nhu vày thi thành td lày vdn khóng phài là mot don vi eó san lày tu ben ngoài dua vào dàt ben canh thành td gde

(tu gde) Chùng tói coi day là mot trong nhùng dàc diém co bàn de

eó thè nói ràng, lày hoàn toàn khàc ghép và lày cùng khóng phài là phu td, phu già Phu td, phu già xét cho cùng cùng là ghép Su khóng

co nghìa dóc làp cùa thành td lày nhu thè là mang tinh "barn sinh"

Nò khàc hàn vói nhùng truòng hop nhu : choc (trong chim choc), chièn (trong chùa chièn), dai (trong dàt dai), han (trong hói han), tàc (trong tudi tàc) v.v vdn xua kia là nhùng tu dóc làp mang nghia

Day là mot trong nhùng co so de khu biét giùa tu lày vói nhùng ddn

vi thuóc truòng hdp (8) sé dude trinh bay sau Qua trinh lày tu de

sinh ra tu lày eó thè nói trong dò dà dién ra dòng thòi hai qua trinh

chia tàch và két hdp Thuc té eó hai hién tuong eó thè lién he : Trong

sinh vàt dò là giai doan dàu cùa su phàn bào (truóc khi két thùc)

và day dàn khi tàc dóng vào nò mot lue Dò là mot qua trinh khép

kin Vi vày tu lày nén hiéu nò là mot khdi Trong lày và do dò trong

tu lày (nhàt là so vói ghép tu ghep) khóng co khài niém ghép, khài niém két hOp mot càch thuc thu chàn chinh

Thuc chat cùa su so sành nàv là ta dà khóntz dùni: lai ò tu : tu

31

-lày và tu ghép, ma trén co so dò tìm dén phuong thùc càu tao ra

chùng : phuong thùc lày và phuong thùc ghép Trong qua trinh này, lày và ghép, tu lày và tu ghép luón eó su so sành, ddi chiéu vói nhau Phàn tich tu lày và tu ghép khòng thè khòng lién he vói viéc phàn tich phudng thùc lày và phuong thùc ghép Bòi vi giùa chùng eó mdi quan he qua lai rat màt thiét (nhàn - qua), co khà nàng làm ró cho nhau Xem [12, 52] Co thè nói dò là hai thao tàc rat càn thiét cho viéc phàn biét giùa lày và ghép, giùa tu lày và tu ghép Ta co thè mó hình hoà bang so dò sau day :

quan he qua lai (nhàn - qua) b) Truòng hOp (8) :

Co thè nói truóc nay khòng ai nghi ngd ve y nghia tdng hdp,

khài quàt cùa nhùng truòng hdp nhu : chim cìiòc, chùa chièn, dàt dai, hòi han, tuoi tàc, dèn dai, mày mòc, thuòc thang, gay gòc, ngat nghèo, vung vày (8), và nhùng truòng hdp nhu : dilòng xd, xe co, tre plico, hèp mie, cho bua cìiò ma gd qué v.v

Nhùng truòng hdp sau khóng ai goi là tu lày, vi don giàn giùa càc àm tiét trong tu khóng co quan he ngù àm nhu dà miéu tà Chùng

là nhùng tu ghép dàng làp (lién hdp) Trai lai nhùng truong hop dàu dang con nhièu y kién khàc nhau Co the quy vao hai Ioai y kién chù véu sau dàv ;

1) Coi truòng hdp (8) là tu lày [36] v.v

2) Chia truòng hdp (8) làm hai Ioai :

- Thù nhàt xép vào Ioai tu lày, vi trong hai àm tiét càu thành

nén tu, co mot àm tiét hién dang co nghìa dóc làp : chim, chùa, dàt, hòi, tuoi v.v , àm tiét con lai tuy truòc kia vdn là mot tu, co nghia dòc làp, nhung hién nay khà nàng dò khòng con nùa : choc, chièn, dai, han, tàc v.v

- Thù hai xép vào Ioai tu ghép, vi cà hai àm tiét tao nén tu hién

dang eó nghìa dóc làp : dèn dai, thuóc thang, gay • gòc, ngài nghèo, thùng - mùng, rò - rà v.v []2] v.v

-Ddi vói y kién thù nhàt (1) :

Coi truòng hdp (8) là tu lày tue là dà thùa nhàn trong tu lày co

y nghia tdng hdp, khài quàt Nhu dà phàn tich, su khàc biét giùa tu lày và lù ghép chinh là d cho : tu ghép mang nghiu *dng h(ìp khai

quàt, tu lày khóng eó khà nàng dò Thuc ra nhùng tac già co q»; ;n

diém (B) (khi dà eoi lày khóng phài là ghép) thi bang càch nay hay càch khàc cùng phài chùng minh cho dudc tu lày khàc tu ghép Dua truòng hdp (8) vào he thdng tu lày co nghia ranh gidi giùa tu lày và

tu ghép chua dude giài quyét mot càch triét d e Néu dàt nhùng truting

hdp dang xét ben canh nhùng truòng hdp kiéu nhu : dilòng sa, xe co tre pheo, v.v (dà d à n ) ta sé thày chùng ve co bàn là tuong tu nhau

So sành :

+

Co mot àm tiét hièn

co nghia

(2) + (chim) + (cluòng)

Co mot àm tiét hién khòng

co nghia

(3) + (choc) + (sa)

Co sii

1 tuong ling

i ngiJt àm

w

+

(phu àm dàu eh-)

Bang so sành cho thày :

- Cót 1 : Cà hai dèu mang nghia tdng hOp, khài quàt

- Cót 2 : Cà hai co mot àm tiét hién dang eó nghia dóc làp

vói tu càch là mot tu

- Cót 3 : Cà hai dèu eó mot àm tiét hién khóng co nghia dóc

làp, nhung xua kia chùng dèu là nhùng tu mang nghìa

- Cót 4 : chim choc : eó mot bó phàn tuong ùng ve màt ngù

àm (eh-)

dilòng sa : khòng co bó phàn nào

Don thuàn xét ve màt sd luong, ta thày diém tuong tu gidng nhau trói hdn han diém khàc biét Trong mdi quan he giùa phuong thùc càu tao tu và san pham do nò sinh ra ta co thè giài thich ràng : So

dì chim choc, duòng sa dèu mang nghìa tdng hdp, khài quàt vi

chùng dudc càu thành do su phdi hdp hai don vi gde co truóc Nhu

dà phàn tich, trong tiéng Viét, dàv la dàc diém ndi bàt nhàt mang

tinh dién hình cùa phudng thùc ghép tao tu g h e p Dua tru(ìng hdp (8) vào he thdng tu lày, ró ràng càch hiéu nay chi don thuàn thién

ve mot màt hình thùc ntzù àm là chu véu Xét cho cuntz, ò dàv chua

tién hành phàn biét mot càch triét de và do dò dà "vò tinh" dòng nhàt hai hién tudng khàc nhau rat ed bàn : ehóe_, chièn (trong chim

choc, chùa chièn) v.v khóng eó nghia là do lich su phàt trién cùa ngón

ngù de lai Con gù, lu (trong gàt gù, làe lU) v.v vón bàn thàn chùng khóng co nghia dóc lap (dà phàn tich) v.v

Dèi vói y kién thù hai (2) :

0 day càc tàc già dà chia truòng hdp (8) ra làm hai Ioai :

- Loai thù nhàt : Ve mot phuong dién nào dò co thè nói tuong

tu nhu càch hiéu thù nhàt (1) : chù yéu thién ve mot màt ngù àm trong tu lày cùng co y nghia tdng hop, khài quàt v.v Nhung tai day lai này sinh nhùng vàn de mói càn phài làm sàng tó Theo càch hiéu này màc nhién chùng ta phài thùa nhàn dà là tu lày (hai àm tiét) ihì trong dò phài eó mot àm tiét khóng co nghia dóc làp Nhùng tu lày

hai àm tiét trong tiéng Viét dèu eó hién tuOng dò Nhung vàn de

chinh là ò chó tai sao lai nhu vày ? Dò là càu hói ma nguòi ta co the dàt ra và càn phài duOe giài quyét

- Thuóc loai thù hai : Dua chùng ve vò tu ghép theo chùng tói

là hoàn toàn hdp ly Nhung vói càch ly giài dà néu, ò day buóc chùng

ta phài chùng minh hai vàn de sau day :

-f- Trong tu lày khóng eó nghia tdng hdp khài quàt Y nghìa dò chi eó thè eó ò trong tu ghép ma thòi

+ Dà là tu lày (tu lày hai àm tiét) thi trong dò phài eó mot àm

tiét vdn khóng eó y nghìa dóc làp thuc su

Qua thuc hai vàn de trén chua dupc ly giài mot càch thoà dàng Song dièu dàng nói là : néu nhu truòng hOp (8) dà dudc xàc dinh là

tu ghép hoàc tu lày thi viéc chia làm hai loai nhu vày ve mot mat nào dò co thè tam thdi chàp nhàn dudc Nhung day lai chua phài la

mot su phàn Ioai tu ghép hoàc tu lày ma la dang xem xét chùng thuóc

35

-vào loai nào : tu ghép hay tu lày ? Su phàn biét giùa tu lày và tu

ghép, nhu dà phàn tich, lai khóng thè càn ,eù vào mot màt ngù àm (vi chùng dèu tuong tu n h a u ) Cài con lai là màt ngù nghìa Nhung nói dén ngù nghia ò day là nói dén y nghia cùa tu, tue cùa toàn td hdp hai àm tiét(hai àm tiét mói tao thành mot tu), chù khóng phài

y nghia cùa tùng àm tiét Khòng nhùng thè, trong càch hiéu này con

eó dièu chua dn Cà hai loai dèu eó cùng mot nói dung y nghìa (tdng hdp, khài q u à t ) , dèu co ngù àm tuong tu nhau Tàch làm hai loai vói

ly do dà néu, vó hình chung, loai thù nhàt càn cu vào màt ngù àm, loai thù hai lai càn eù vào màt ngù nghìa, ma nghia d day cùng khóng phài là nghìa cùa tu

Xét cho cùng, càch hiéu thù hai vàn cho ràng, trong tu lày eó y nghìa tdng hdp, khài quàt Dièu này dà dudc tàc già khàng dinh mot càch cu thè nhu sau :

"Nói mot càch khàc, tu ghép dàng làp và tu lày dèu cùng mot

co che ; su làp lai y nghia cùa hình vi d tu ghép dàng làp truóc hèt

là su làp lai y nghia loai Idn vói gidi han tòt cùng là su làp lai gàn hoàn toàn y nghìa cùa hình vi Con trong càc tu lày su làp lai gàn hoàn toàn là bàt buòc

Cho nén, néu y nghìa dién hình cùa p h é p ghép dàng làp là khài quàt hoà, phi cà thè hoà thi mot trong tàc dung sàc thài hoà cùa tu lày cùng phài là khài quàt hoà, phi cà thè hoà : "mày móc", "chim choc", v.v [12, 192]

Co thè nói cà hai loai y kién trén day dèu lién quan truc tiép dén màt ngù nghia ben canh màt ngù àm dà co dén bàn chat cùa thanh tó

lày : eó hay khóng y nghìa dóc làp dén phuong thùc lày - mot phuong

thùc càu tao tu chi dua trén mot tu co so co truóc lam góc Tu mot tu (don vi) gde mot àm tiét thanh tu lày da àm tiét (hai àm tiét) vOi nhung

dàc diém ngù àm, ngù nghia nhu dà phàn tich vói mot phuong thùc

càu tao tu nhu vày, phudng thùc lày ró ràng khàc hàn phuong thùc

ghép và tu lày do dò cùng khàc hàn tu ghép

Tàt cà nhùng dièu vùa néu trén, chùng tòi it nhièu dà de eàp dén Qua trinh phàn tich dà di dén ehd : nén tàch truòng hdp (8) ra khòi he thdng tu lày và dua nò ve vói tu ghép là phù hdp hon cà [62] v.v Nhu vày trong tu lày (nhàt là so vói tu ghép), y nghia tdng hdp,

khài quàt là khòng eó Y nghia dò ehi eó thè co ò trong tu ghép và

chi co ò trong tu ghép ma thòi

Tu nhàn xét trèn, eó thè cho phép ta khài quàt lai ràng, trong tiéng Viét, nhùng tu nào mang nghia tdng hdp, khài quàt thi dèu co thè là tu ghép - nén xép vào loai tu ghép Su trùng hdp ve màt ngù

àm cùa nò vói ngù àm cùa tu lày chùng ta eoi dò là mot su ngàu

nhién (di nhién khóng loai trù truòng hdp ngoai le cà biét co thè xày ra) Xem [48, 52]

e) Qua truòng hdp (8), ta thày ró hdn hai truòng hdp (6) va (7)

- Ddi vói (6) : ngày ngày dém dém

Dàc diém cùa loai này là :

-f- Nhàt Ioat eà hai àm tiét gidng hèt nhau

-f Day chua phài là nhùng ddn v; eó san ma ehi làm thòi dùng lai vói nhau trong nhùng ngù cành cu thè nhàt dinh

-f- Khi tham già vào nhùng ngù cành cu thè : càu vàn càu tho.v.v chùng dèu cho ta mot già tri nhu nhau Dò là sac thài nhàn manh già tri tuyét ddi, kéo theo y nghia so nhièu trong dò

Vi du :

"NgUòi ngUòi thi dua Ngành ngànli thi dua "

( B a c H ó (

- J 7

-"NgUÒi ngUòi làm viéc thién Ngànli ngànfi làm viéc thién Nhà nìià làm viéc thién "

"Thè su ké hèt moi Idi

Long long cùng dàn ngUòi ngilòi chàp uy" v.v

( K i è u )

dèu eò mot sàe thài chung nhu thè :

"Nguòi nguòi thi dua", "Ngành ngành thi dua" eó nghia là nguòi

nào cùng phài thi dua, khóng trù mot ai "Long long " cùng dudc

hiéu tuong tu nhu vày

+ Nói dén tinh he thdng thi loai này don diéu và sd ludng cùng khóng dàng ké v.v

Vói dàc diém trén chùng tói thày nén eoi truòng hdp (6) la hién

tUdng lap tu là co thè chàp nhàn dudc Thuc ra giùa lày va làp co

nhùng diém gidng và khàc nhau càn dudc phàn biét Di nhién khac

là ed bàn Diém gidng nhau giùa chùng là cà hai dèu eó ed sd góc :

phài eó mot cài gì dò co truóc và cài sau là su tài hién lai cài dà co Nhung su khàc nhau giùa dói ben chinh là d chó : ddi vói lap, nguòi

ta thuòng nghi dén su gidng nhau là chù yéu Su xuàt hién làn sau

so vói làn truòc khóng nhàt thiét phài eó ngay sau dò Ò khia canh này, làp khòng dói hói su lién tue Trai lai ddi vói lày, khàc hàn Nò

khòng chi dòi hòi cài sau vùa phài gidng vùa phài khàc cài truóc dò

ma con cà su lién tue nhièu làn khóng dùt quàng và do dò nò lién quan dén thcìi gian va khóng gian Néu khóng phài nhu thè thi lày va làp co thè hiéu tudng tu nhau

Xét cho cùng su phàn biét giùa là\ và lap nù\ trén chi là tuong

dói Thuc tè cho thày, khóng phài bao gid moi su phàn bici cùng uèu dàn dén mot su rach ròi dùt kho^it C;ìi cót véu 'jhinh là su \ à n dune

nhùng khài niém dò vói tu càch là cóng eii, phuong tién cùa tu duy

vào trong thuc tién- de giài quyét nhùng vàn de cu thè ma chùng ta quan tàm [12]

- Ddi vói (7) : ba ba, cào cào

+ Day là nhùng don vi (tu) eó san trong tiéng Viét Ve màt ngù

àm, eó the nói hoàn toàn gidng tu lày Nhung xét ve màt ngù nghìa thi nguòi Viét dèu su dung chùng vói tu eàeh là nhùng don vi dinh

danh (gpi tén) su vàt nhu mpi danh tu khàc : bàn, ghé, sàch, va, nhà, cùa, v.v Su khàc nhau ò day chi là d chó sd ludng àm tiét trong tu :

truòng hdp (7) là nhùng tu gòm hai àm tiét, truòng hdp vua dàn :

mot àm tiét Xét ve phuong dién càu tao tu, su khàc nhau dò dem

lai cài gì ve màt nói dung y nghìa ?

+ Trong (7) eó nhùng truòng hop hién tòn tai hai càch dùng, nhung sd lupng khóng dàng ké :

Co thè gpi : Con chuón chuòn > Con chuòn

-f-Con bUóm bilóm > -f-Con buóm +

Nhung cài quan trpng là hai (chuòn chuòn) hay mot (chuòn) cùng chi eó mot tàc diing duy nhàt mot nói dung ngù nghìa nhu nhau : tén gpi su vàt

+ Néu chàp nhàn quy luàt tiét kiém trong ngón ngù thi khó eó

thè ly giài : chuón chuòn dude tao ra tu chuón, bilóm hilóm dudc tao

ra tu buóm theo kiéu nhu lày ma duòng nhu xu huóng ngudc lai (rùt

gpn) de xày ra hon ? v.v

So bó trén day cho thày, hai truòng hdp (6) và (7) truóc hét khóng phài là tu lày (dà phàn tich) Sau nùa trong boi cành hién nay nhu dà

de nghi d (trang 23) là co thè chàp nhàn dudc [12 179] v.v

3) Khi de eàp dén y nghìa cùa tu lày (trang 22) chùng ta co nói dén vàn de tu loai cùa tu làv Vàv tu loai tu làv co khà nane cho ta

39

thày dudc nhùng gì ve hién tudng dang xét ?

Truòc nay, khi nghién cùu tu lày trong tiéng Viét nói chung càc nhà Viét ngù hpc thuòng quan tàm dén càc màt : ngù àm, ngù nghia, càu tao là chù yéu, it chù y dén vàn de tu loai cùa nò Sau bài viét cùa Ho Hai Thuy [90.181], eó the nói nguòi ta it bàn dén vàn de này Thóng thuòng càc nhà nghién cùu màc nhàn trong tu lày eó dù càc

tu loai

Vi du nhu :

- Ddi vói danh tu : ba ba, cào cào

- Ddi vói dòng tu : gàt gù, làe lu

- Ddi vói tinh tu : làp loé, làp lành

- Ddi vói tu mò phóng àn thanh : cành cach ri ràm v.v

Néu qua thuc su nhu vày thi vàn de tu loai tu lày khóng eó gì dàng de quan tàm hon Nhung thuc ra khóng phài nhu vày Nhu dà trinh bay ò trén sau khi loai ba truòng hdp 6, 7 8 ra khòi he thóng

tu lày thi vàn de tu loai eó mot su thay ddi rat dàng dudc luu y :

- Mot là, ba truòng hdp 6, 7, 8 dèu là danh tu Truòc nay nhùng

tu lày danh tu dèu tàp trung vào ba loai truòng hdp này Loai 6, 7,

8 ra khòi he thdng tu lày thi hàu nhu loai tàt cà tu lày danh tu

- Hai là nàm truòng hOp dàu : 1, 2, 3 4 5 dèu là dóng tu, tinh

tu v.v

Vày phài ehàng trong tiéng Viét khòng eó tu lày, danh tu hoac néu eó thi rat it ?

Tìm hiéu hién tudng trén ta thày :

a Dói vói nàm truòng hop dàu :

- Xét toàn tu : nói chung dèu là dóng tu tinh tu

- Xét thành td gde : da sd thuóc dóng tu tinh tu

0 day co mot su tuong ùng ve màt lo gich :

- T h à n h td góc là d ó n g tu thi sé c h o ta tu lày d ò n ^ lù

Vi du :

gat > gàt gù làe > iàc lu v.v

- T h à n h td gde là tinh tu sé c h o ta tu lày tinh tu

Vi du :

dò > d('ì dàn xanh > XTinh xao v.v

- T h à n h td gde là tu mó p h ó n g ani t h a n h sé cho ta tu lày mò

c ù n g k h ò n g piiài là n h ù n g tìi t r u c t i é p b i é u thi b à n t h à n su vàt, hién

tUdng n h u hdn, ghè nhà, cùa, may, giò, v.v ma là n h ù n g tu hiéu

thj n h ù n g d à c d i é m cu t h e k h à c n h a u cùa su v à t , h i é n t u d n g d ò d u d c hòc lo ra t r o n g q u a t r i n h vàn d ó n g , t r o n g su so s a n h , ddi chiéu v.v v('n n h ù n g su vàt hién t u d n g k h à c

Vi du : gal gu [hw'owg nói ve con ngUdi : Cài d à u ò t r o n g t r a n g thài gàt Iciì gàt xtr'^ni^ ; làp loè, lap lành là nói d é n iiién t u d n g aiili

s à n g d a n g d i é n ra klii co khi kliòny^ khi mò khi (ò

De co t r a n g thai t r è n , su vàt d ò p h a i \ a n d ò n g C\) van d(Mig thi

\uói t a o ra dv\Oc da(i d ó n g : D ó n g b a o h à m d a o dt'um N h u n g klu'ini:

p h à i d ó n g n à o c a n g a^^ t h è l a n ra dU(U- d a o d ó i u '

Nhung nhùng vàn dóng thuóc Ioai sau day dèu khóng co khà

nàng tao ra dude dao dóng :

+ Vàn dóng mot làn

+ Vàn dóng nhièu làn, nhung khóng lién tue, dut quàng tàch ròi nhau

-1- Vàn dóng theo mot huóng, mot chièu

Vày de co dude trang thài dao dóng ma tu lày biéu thi thi vàn

dóng dò phài dién ra nhièu làn, lién tue khóng dùt quàng va phài

ngudc ehièu nhau [50 46]

Tu nhàn thùc trén, néu nhu danh tu dùng de goi tén su \ à t dring tu biéu thj nhùng dóng tàc cu chi hành dóng , tinh tu chi :inh chat, dàc diém, v.v thi rò ràng ba truòng hdp (6), (7) ((S) qua kh^wig

eó khà nàng tao ra dudc dao dóng Trai lai nani trutìng hdp dàu : ycìi gù (I), làp loè (2), cành cach ( j ) , hàng khuàng (4j, gò ghè (5) deu

eó khà nàng dò Néu chàp nhàn 1 2 3 4 5 la tu lay thi ba truOng

hdp 6, 7, 8 khóng nén coi do là tu lày

Khi phàn biét lày vói ghép tu lày \'di tu ghép chùng ta chua Jé

eàp dén mot càch cu thè ve tu loai tu làv Kèt qua cùa su phàn bié:

dò là dua 6 7 (S ra khòi he thóng nghién cuu 0 day ducM goc dò

tu ioai chùng ta lai cùng dua ba irudng hdp dò ra khoi tu h'iw Su

trùng hdp mot cach ngàu nhién nay sé eh ti ta ihém nhùng càn cu de suy nghi ve nhùng gì dà dudc trinh baw Tu nhùng kéi qu;i do qua tiiuc Té chung tói cho ràng \'àn de tu loai cune ct^ :hc :a riiiu '.rp:"!:' nhùne tiéu chi bò su ne ihém cho viéc t h a n eia uh,In ^.iicr tu i''' i"J;