Ảnh hưởng của văn hóa phật giáo đối với văn hóa việt nam thời lý trần và bảo tồn phát huy giá trị văn hóa phật giáo trong giai đoạn hiện nay

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- PHAN NHẬT HUÂN Thích Thanh Huân ẢNH HƯỞNG CỦA VĂN HÓA PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI VĂN HÓA VIỆT NAM THỜI LÝ - TRẦN VÀ BẢO T

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHAN NHẬT HUÂN (Thích Thanh Huân)

ẢNH HƯỞNG CỦA VĂN HÓA PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI VĂN HÓA VIỆT NAM THỜI LÝ - TRẦN VÀ BẢO TỒN, PHÁT

HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA PHẬT GIÁO TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHAN NHẬT HUÂN (Thích Thanh Huân)

ẢNH HƯỞNG CỦA VĂN HÓA PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI VĂN HÓA VIỆT NAM THỜI LÝ - TRẦN VÀ BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA PHẬT GIÁO

TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN VÀ CƠ SỞ

LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined 1.1 Tổng quan tài liệu liên quan đến luận án Error! Bookmark not defined

1.1.1 Tổng quan tài liệu cổ sử Error! Bookmark not defined 1.1.2 Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến luận án Error! Bookmark not

defined

1.2 Cơ sở lý thuyết nghiên cứu Error! Bookmark not defined

1.2.1 Các khái niệm sử dụng trong luận án Error! Bookmark not defined 1.2.2 Các lý thuyết áp dụng trong luận án Error! Bookmark not defined

Chương 2 VĂN HÓA PHẬT GIÁO VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM THỜI

LÝ - TRẦN Error! Bookmark not defined 2.1 Văn hóa Phật giáo thời Lý - Trần Error! Bookmark not defined

2.1.1 Sự hình thành văn hóa Phật giáo thời Lý - Trần Error! Bookmark not

defined

2.1.2 Sắc thái văn hóa Phật giáo thời Lý - TrầnError! Bookmark not defined

2.2 Văn hóa Việt Nam thời Lý - Trần Error! Bookmark not defined

2.2.1 Cơ sở hình thành văn hóa Việt Nam thời Lý - Trần Error! Bookmark

3.1.1 Ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đến chính trị, xã hội Error!

Bookmark not defined

3.1.2 Ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đến văn học Error! Bookmark not

defined

3.2 Ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đến tín ngưỡng, phong tục tập quán

và đạo đức, lối sống Error! Bookmark not defined

3.2.1 Ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đến tín ngưỡng, phong tục tập quán

Error! Bookmark not defined 3.2.2 Ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đến đạo đức, lối sống Error!

Bookmark not defined

3.3 Ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đến kiến trúc và điêu khắc Error! Bookmark not defined

3.3.1 Ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đến kiến trúc Error! Bookmark not

4.1 Đánh giá vai trò và thực trạng của giá trị văn hóa Phật giáo thời Lý - Trần trong giai đoạn hiện nay Error! Bookmark not defined

4.1.1 Đánh giá vai trò của giá trị văn hóa Phật giáo thời Lý - Trần Error!

Bookmark not defined

4.1.2 Thực trạng các giá trị văn hóa Phật giáo thời Lý - Trần Error!

Bookmark not defined

4.2 Công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Phật giáo thời Lý - Trần trong giai đoạn hiện nay Error! Bookmark not defined

4.2.1 Tác động đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước ta đến công tác

bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Phật giáo hiện nayError! Bookmark not

defined

4.2.2 Đánh giá thực trạng việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa Phật

giáo thời Lý - Trần trong giai đoạn hiện nay Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 4: Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài luận án

Phật giáo du nhập vào Việt Nam từ những năm đầu Công nguyên, trải qua hơn 2000 năm lịch sử - một chiều dài thời gian khá đủ để cho đạo Phật, dù

là truyền từ Ấn Độ hay từ Trung Hoa sang, đều được bản địa hóa, Việt Nam hóa, để những giá trị tinh hoa của Phật giáo biến thành sở hữu thực sự của dân tộc Việt Nam

Phật giáo trong mối quan hệ với văn hóa Việt Nam được biểu hiện hết sức đa dạng và phong phú trên nhiều bình diện và tầng lớp văn hóa Đó là một quá trình hòa hợp từ văn hóa bình dân, dân gian tới văn hóa bác học, từ văn hóa vật thể đến văn hóa phi vật thể Trong mỗi thời kỳ lịch sử khác nhau, mối quan hệ đó đều thể hiện bản sắc, mức độ đậm nhạt khác nhau Ngay thời kỳ đầu du nhập, mối quan hệ giữa Phật giáo và văn hóa Việt Nam được đặt trong một tổng thể hài hòa, sự tác động qua lại, có thể chứng minh ý kiến trên qua

truyện “Man Nương” với sự xuất hiện của “Tứ pháp” Đó là dấu son đánh dấu

sự hòa mình của Phật giáo trong tín ngưỡng và văn hóa dân tộc, đồng thời, cũng là sự hỗn dung của văn hóa dân tộc với văn hóa Phật giáo

văn hóa Việt Nam mới đạt đến đỉnh cao của sự hỗn dung Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hai dòng văn hóa (văn hóa Phật giáo và văn hóa Việt Nam), đã tạo

trong sự nghiệp xây dựng đất nước, chống giặc ngoại xâm, bảo vệ bờ cõi Thời đại Lý - Trần không chỉ

để lại cho mỗi con người Việt Nam lòng tự hào dân tộc, đó là, một đất nước tuy nhỏ bé nhưng rất anh hùng, không chịu khuất phục trước những kẻ thù lớn

với nhiều chiến công hiển hách khi 3 lần đánh bại quân giặc Nguyên - Mông, đội quân hùng mạnh nhất thế giới lúc bấy giờ Đây chính là thời kỳ đỉnh cao của ảnh hưởng Phật giáo đối với văn hóa dân tộc

mạnh, đồng thời, đây còn là giai đoạn để lại một “kho báu” di sản văn hóa vật

thời gian và do tác động của quá trình CNH - HĐH và ĐTH, nhiều di sản văn hóa tốt đẹp của thời kỳ Lý - Trần đang dần bị mai một và có nguy cơ bị mất đi nhanh chóng Vì vậy, nghiên cứu ảnh hưởng văn hóa Phật giáo với văn hóa Việt Nam, phân tích, đánh giá những ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đối với văn hóa Việt Nam biểu hiện qua di sản văn hóa vật thể và phi vật thể nhằm mục đích bảo tồn những giá trị văn hóa Phật giáo thời kỳ Lý - Trần trong xã hội Việt Nam hiện nay là việc làm cấp thiết hơn bao giờ hết

Việt Nam là một quốc gia có vị trí chính trị quan trọng trong khu vực cũng như quốc tế, luôn bị các quốc gia khác nhòm ngó, tìm cách chi phối, gây rối, thậm chí thôn tính Một quốc gia hùng cường, phát triển bảo vệ được mình, chống được giặc ngoại xâm là quốc gia không chỉ mạnh về kinh tế, quân sự mà còn là quốc gia mạnh về văn hóa, mạnh về ý chí độc lập tự cường

và tinh thần đại đoàn kết dân tộc Do vậy, nghiên cứu này cũng sẽ chỉ ra những giá trị có tính cốt lõi, những cội nguồn làm nên bản sắc văn hoá của dân tộc; khơi gợi lại niềm tự hào của mọi người dân về sự nghiệp chống giặc ngoại xâm của cha ông ta; thúc đẩy việc phát huy những giá trị văn hóa thời

kỳ Lý - Trần trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước ngày nay

Trên hết, trong thời đại toàn cầu và hội nhập kinh tế quốc tế, trước

những cơ hội và thách tthức mới, cần thiết phải xác lập và coi Phật giáo Việt Nam là mã nguồn văn hóa quan trọng giúp định hình, bảo vệ, giữ gìn bản sắc của dân tộc Chính vì vậy, nghiên cứu "ảnh hưởng của Phật giáo đối với văn hóa Việt Nam thời Lý - Trần và bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa Phật giáo trong giai đoạn hiện nay" là công việc có ý nghĩa nền tảng, góp phần vào khẳng định những giá trị lớn lao mà Phật giáo đóng góp cho sự trường tồn và phát triển của dân tộc

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu:

Trên cơ sở hệ thống hóa những nội dung lý luận về văn hóa Phật giáo

và văn hóa Việt Nam thời Lý- Trần, luận án phân tích những ảnh hưởng của

văn hóa Phật giáo đối với văn hóa Việt Nam ở thời kỳ này qua đó, khẳng định vai trò của Phật giáo đối với nền văn hóa dân tộc

Trên cơ sở phân tích, đánh giá ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đối với văn hóa Việt Nam thời Lý - Trần, luận án đánh giá công tác bảo tồn và phát huy những giá trị Phật giáo thời kỳ Lý - Trần trong giai đoạn hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Hệ thống hóa một số nội dung lý luận về văn hóa Phật giáo và văn hóa

Việt Nam thời kỳ Lý – Trần

- Phân tích những ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đến văn hóa Việt Nam thời kỳ Lý - Trần trên một số lĩnh vực cơ bản

- Đánh giá vai trò và ý nghĩa của các giá trị văn hóa Phật giáo trong việc hình thành bản sắc văn hoá Việt Nam Lý - Trần nói riêng và văn hoá Việt Nam nói chung Từ đó phân tích thực trạng các di sản văn hóa của Phật giáo thời kỳ Lý - Trần trong giai đoạn hiện nay

- Đánh giá thực trạng việc bảo tồn và phát huy những giá trị tốt đẹp của văn hóa Phật giáo thời kỳ Lý - Trần trong giai đoạn hiện nay

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu:

Ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đối với văn hóa Việt Nam

3.2 Phạm vi nghiên cứu:

Ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đối với văn hóa Việt Nam có rất nhiều biểu hiện phong phú và đa dạng Trong giới hạn của luận án Tiến sĩ

ngành Triết học, đề tài chỉ tập trung giới hạn ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo thời kỳ Lý - Trần (Phật giáo Bắc tông) đến một số lĩnh vực của văn hóa Việt Nam, đó là: Chính trị, xã hội và văn học; tín ngưỡng, phong tục tập quán

và đạo đức, lối sống; kiến trúc, và điêu khắc Hơn nữa, do luận án viết về ảnh hưởng của văn hóa đến văn hóa nên chủ yếu tập trung vào ảnh hưởng tích cực

mà không xét đến ảnh hưởng tiêu cực

Ở một khía cạnh khác, trong suốt chiều dài lịch sử, đặc biệt vào thời kỳ

Lý – Trần, Văn hóa Việt Nam còn chịu ảnh hưởng và hỗn dung cùng lúc bởi nhiều hình thái văn hóa/tư tưởng khác như Nho giáo, Lão giáo, văn hóa tín ngưỡng truyền thống,… Các hình thái văn hóa/tư tưởng này đồng thời có tương tác qua lại và tác động không nhỏ đến mức độ ảnh hưởng của Văn hóa Phật giáo lên Văn hóa Việt Nam Khuôn khổ của luận án cũng chưa cho phép phân tích hết những khía cạnh đó

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

4.1 Cơ sở lý luận:

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi dựa trên cơ sở lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo; những quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng về tôn giáo nói chung và Phật giáo nói riêng; các công trình nghiên cứu về tôn giáo và Phật giáo của các nhà khoa

học trong và ngoài nước

4.2 Phương pháp nghiên cứu:

Người viết quán triệt những nguyên tắc phương pháp luận của Chủ nghĩa Duy vật biện chứng và Chủ nghĩa Duy vật lịch sử, đồng thời sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học cụ thể như: phương pháp tôn giáo học; phương pháp lôgíc kết hợp với phương pháp lịch sử, phân tích và tổng hợp…

5 Đóng góp của luận án

Luận án phân tích và làm sáng tỏ sự ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đối với văn hóa Việt Nam thời kỳ Lý - Trần (từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIV), trên một số lĩnh vực cụ thể để từ đó thấy được những ảnh hưởng to lớncủa văn hóa Phật giáo đến văn hóa Việt Nam trong thời kỳ phát triển lên đến đỉnh cao của văn hóa Việt Nam Luận án đánh giá vai trò của giá trị văn hóa Phật giáo thời Lý - Trần trong giai đoạn hiện nay và chỉ ra thực trạng của nó

Từ đó, luận án đánh giá công tác bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa Phật giáo Việt Nam thời Lý - Trần trong bối cảnh hiện nay

6 Ý nghĩa của luận án

Ý nghĩa lý luận: dựa trên lý thuyết giao lưu và tiếp biến văn hóa, luận

án tìm hiểu và phân tích một cách có hệ thống ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo đối với văn hóa Việt Nam thời kỳ Lý - Trần Đồng thời, dựa trên cơ sở kết quả nghiên cứu và lý thuyết về bảo tồn di sản văn hóa của các nhà khoa học trên thế giới và thực tế của Việt Nam, luận án mạnh dạn đưa ra một số đánh giá về công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa Phật giáo thời kỳ

Lý - Trần trong giai đoạn hiện nay

Ý nghĩa thực tiễn: luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho công tác

nghiên cứu và giảng dạy về triết học, tôn giáo và văn hóa nói chung; Phật giáo, Phật giáo và văn hóa Việt Nam nói riêng; cho việc hoạch định chính sách đối với tôn giáo của Đảng và Nhà nước

7 Nguồn tài liệu của luận án

Nguồn tài liệu quan trọng bậc nhất của luận án là những tư liệu cổ sử viết về thời kỳ Lý - Trần gồm: Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Việt sử ký tiền biên, Lịch triều hiến chương loại chí, Việt sử thông giám cương mục, An Nam chí lược, Kiến văn tiểu lục, Đại Việt sử lược, Thuyền uyển tập anh, thơ

và văn Lý - Trần, tổng hợp nghìn năm văn hiến Thăng Long… Luận án cũng

kế thừa tất cả các công trình, sách, các bài báo, tư liệu… đã công bố liên quan đến đề tài luận án nói chung, về thời Lý - Trần nói riêng Luận án cũng kế thừa các tài liệu bia ký, các di tích thời Lý - Trần (đền, chùa, lăng mộ…) còn

lại đến ngày nay

8 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và mục lục,

nội dung chính của luận văn gồm 4 chương, 9 tiết

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Hà Nội

Hà Nội

nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương (khóa VIII), Nxb Chính trị Quốc

gia, Hà Nội

Việt Nam", Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo (5), tr 16-22

trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế, Đề tài nghiên

cứu cấp Nhà nước

7 Trần Lâm Biền (1989), “Bước đi của ngôi chùa Việt”, Tạp chí Kiến trúc

(2), tr 30-36

giáo, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

10 Nguyễn Xuân Cần (chủ biên) (2004), Chốn tổ Vĩnh Nghiêm, Bảo tàng Bắc Giang

11 Thích Minh Châu (dịch) (1996), Kinh pháp cú, Nxb Tôn giáo, Hà Nội

12 Minh Chi (2003), Truyền thống văn hoá và Phật giáo Việt Nam, Nxb Tôn

giáo, Hà Nội

13 Minh Chi (2004), “Vài suy nghĩ về sự hội nhập của Phật giáo vào nền văn hóa

Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo (4), tr 58-61

14 Nguyễn Huệ Chi (2000), "Hiện tượng hội nhập văn hoá thời Lý - Trần nhìn từ

một trung tâm Phật giáo tiêu biểu: Quỳnh Lâm", Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo

(2, 3), tr 37-41,22-29

15 Nguyễn Thị Phương Chi (2009), Kinh tế, xã hội thời Trần (Thế kỷ XIII-XIV),

Nxb Giáo dục Việt Nam

16 Phan Huy Chú (1992), Lịch triều hiến chương loại chí Tập 2, Nxb Khoa học

Xã hội

17 Trương Văn Chung (1996), Tư tưởng triết học của Thiền phái Trúc Lâm, Luận

án tiến sĩ Triết học, Viện Triết học, Hà Nội

18 Edward Conze (Hạnh viên dịch) (2007), Tư tưởng Phật giáo Ấn Độ, Nxb

Phương Đông, Hà Nội

19 Lê Cung (1999), Phong trào Phật giáo miền Nam Việt Nam 1963, Nxb Đại

học Quốc gia, Hà Nội

20 Lưu Trường Cửu (2009), Nền văn hóa Phật giáo Trung Quốc, Nxb Đồng

Nai, Đồng Nai

21 Ngô Văn Doanh (1990), "Hình tượng “Quan Âm Nam Hải” và cột đá chùa

Dạm (Hà Bắc)", Tạp chí Khảo cổ học (1), tr 35-40, (2), tr 26-30

22 Will Duran (Nguyễn Hiến Lê dịch) (2006), Lịch sử văn minh Ấn Độ, Nxb Văn

hóa Thông tin, Hà Nội

23 N Dutt (1970) (Thích Minh Châu dịch), Đại thừa và sự liên hệ với Tiểu thừa,

Tu thư Đại học Vạn Hạnh xuất bản, TP Hồ Chí Minh

24 Nguyễn Hồng Dương (2004), Tôn giáo trong mối quan hệ văn hoá và phát

triển ở Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

25 Đại học Quốc gia thành phố Hồ chí Minh (2008), Nhân học đại cương, Nxb Đại học quốc gia thành phố Hồ Chí Minh

26 Đại Việt sử lược (1993), Nxb Thành phố Hồ Chí Minh và Bộ môn Châu Á học

Đại học Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh

27 Đại Việt sử ký toàn thư (2006) Tập 1, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

28 Đảng Cộng sản Việt Nam (1998), Văn kiện Hội nghị lần thứ V, BCHTW khoá

VIII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

29 Đảng Cộng sản Việt Nam (1999), Nghị quyết Hội nghị lần thứ VII, BCHTW

khoá IX, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

30 Đảng Cộng sản Việt Nam (2006), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ

X, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

31 Thích Quảng Độ (dịch) (2000), Phật Quang đại từ điển, Nxb Hội Văn hóa

giáo dục Linh Sơn, Đài Bắc

32 Lê Quý Đôn (2012), Kiến văn tiểu lục, Nxb Văn hóa thông tin

33 Phan Thanh Giản (chủ biên) (1998), Khâm định Việt sử thông giám cương

mục, Nxb Giáo dục

34 Trần Văn Giàu (1993), Đạo đức Phật giáo trong thời hiện đại, Nxb TP Hồ

Chí Minh

35 Giáo hội Phật giáo Việt Nam (Thích Minh Quang dịch) (1994), Kinh Pháp cú

thí dụ, Thành hội Phật giáo, TP Hồ Chí Minh, Lưu hành nội bộ

36 Giáo hội Phật giáo Việt Nam (Thích Viên Đức dịch) (1996), Bộ Mật tông,

Thành Hội Phật giáo, TP Hồ Chí Minh, Lưu hành nội bộ

37 Giáo hội Phật giáo Việt Nam (Thích Trí Tịnh dịch) (2006), Kinh Diệu pháp

Hoa liên, Nxb Tôn giáo, Hà Nội

38 Giáo Hội Phật giáo Việt Nam (2012), Kỷ yếu Hội thảo 30 năm thành lập Giáo

Hội Phật giáo Việt Nam (1981 - 2011), Nxb Tôn giáo

39 Thích Nhất Hạnh (1971), Nẻo vào Thiền học, Nxb La Bối, TP Hồ Chí Minh

40 Nguyễn Duy Hinh (1992), Tháp cổ Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội