Bài tập học kỳ môn Luật hiến pháp, trường đại học luật hà nội. Hiến pháp là một đạo luật có hiệu lực pháp lí cao nhất của một quốc gia, điều chỉnh các quan hệ xã hội cơ bản, nền tảng, quan trọng nhất. Tại Việt Nam, bản Hiến pháp đầu tiên của nước ta là Hiến pháp năm 1946, khi đó là cơ sở pháp lý quan trọng cho việc hình thành đất nước mới giành được độc lập từ tay thực dân Pháp. Trải qua năm bản Hiến pháp và các lần sửa đổi, bổ sung, Hiến pháp nước ta đang ngày càng trở nên đầy đủ và hợp lý, đảm bảo quyền lực của nhân dân trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền Xã hội chủ nghĩa. Bởi vậy mà có nhận định cho rằng: “Hiến pháp là công cụ để nhân dân kiềm chế quyền lực nhà nước”. Sau đây, bài tiểu luận xin được bình luận và đánh giá nhận định trên, qua đó làm rõ vai trò của Hiến pháp trong xã hội hiện đại.
Trang 1MỤC LỤC
A MỞ ĐẦU 2
B NỘI DUNG 2
I Vì sao cần kiềm chế quyền lực nhà nước? 2
II “Hiến pháp là công cụ của nhân dân để kiềm chế quyền lực nhà nước” 3
1 Hiến pháp ghi nhận quyền làm chủ của công dân 3
2 Hiến pháp ghi nhận, tôn trọng và bảo đảm thực hiện quyền con người, quyền công dân 5
3 Hiến pháp quy định cơ chế giám sát, kiểm soát đối với tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước 6
3.1 Sự kiểm soát nhà nước từ bên ngoài 7
3.2 Sự kiểm soát nhà nước từ bên trong 8
C KẾT LUẬN 9
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
10
Trang 2A MỞ ĐẦU
Hiến pháp là một đạo luật có hiệu lực pháp lí cao nhất của một quốc gia, điều chỉnh các quan hệ xã hội cơ bản, nền tảng, quan trọng nhất Tại Việt Nam, bản Hiến pháp đầu tiên của nước ta là Hiến pháp năm 1946, khi đó là cơ sở pháp lý quan trọng cho việc hình thành đất nước mới giành được độc lập từ tay thực dân Pháp Trải qua năm bản Hiến pháp và các lần sửa đổi, bổ sung, Hiến pháp nước ta đang ngày càng trở nên đầy đủ và hợp lý, đảm bảo quyền lực của nhân dân trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền Xã hội chủ nghĩa Bởi vậy
mà có nhận định cho rằng: “Hiến pháp là công cụ để nhân dân kiềm
chế quyền lực nhà nước” Sau đây, bài tiểu luận xin được bình luận và
đánh giá nhận định trên, qua đó làm rõ vai trò của Hiến pháp trong xã hội hiện đại
B NỘI DUNG
I Vì sao cần kiềm chế quyền lực nhà nước?
“Quyền lực” là khả năng bắt người khác làm theo ý chí của mình Trong khi đó, nhà nước lại là một tổ chức có quyền lực công đặc biệt, có phạm vi tác động rộng rãi trên toàn bộ lãnh thổ và được
Trang 3bảo đảm thực hiện bằng bộ máy cưỡng chế quyền uy như quân đội, cảnh sát “Quyền lực nhà nước cũng là cơ sở để người nắm giữ nó đoạt được những giá trị to lớn khác như tiền tài, danh vọng, giá trị vật chất hoặc phi vật chất Chính vì vậy, khi quyền lực được nắm giữ và thực thi bởi con người thì nó luôn có xu hướng tha hóa và bị lợi dụng”1 Các cá nhân trong bộ máy nhà nước sẽ dễ lạm quyền, vì lợi ích cá nhân mà làm tổn hại đến lợi ích chung của xã hội, làm cho xã hội loạn lạc và người dân mất niềm tin vào chính quyền Chính vì vậy,
để đảm bảo một đất nước phát triển ổn định thì Hiến pháp – đạo luật
có hiệu lực pháp lý cao nhất mà mọi cá nhân đều tuân thủ phải thiết lập những quy định để kiềm chế, hay giới hạn quyền lực nhà nước
Hiện nay tại Việt Nam, thực trạng về tham ô, tham nhũng, quan liêu, trong các cơ quan nhà nước đang ngày càng có diễn biến phức tạp Việc trốn thuế, bòn rút công quỹ và tiền của từ các dự án, đã khiến nợ công của Chính phủ không ngừng tăng lên, năm 2017 tương đương 58% GDP, năm 2018 Chính phủ trình Quốc hội nợ công có thể tương đương hơn 64% GDP Tuy tình hình chưa có gì nguy hiểm, nhưng tính bình quân đầu người, mỗi người dân gánh nợ cho Chính phủ trên dưới 20 triệu đồng cho các khoản chi tiêu công của Chính
32.
Trang 4phủ, trong khi đại đa số nhân dân còn rất nghèo.2 Chính vì vậy, vai trò trong việc kiềm chế quyền lực nhà nước của Hiến pháp ngày càng trở nên quan trọng, đòi hỏi cần có sự nhận thức và quan tâm sâu sắc
II “Hiến pháp là công cụ của nhân dân để kiềm chế quyền lực nhà nước”
Nhận định trên được đưa ra là rất đúng và bao quát về chức năng của Hiến pháp Với việc thể hiện ý chí của nhân dân không trái với ý chí nhà nước, Hiến pháp đã thực hiện kiềm chế quyền lực nhà nước bằng cách: ghi nhận quyền làm chủ của nhân dân; ghi nhận, tôn trọng
và bảo đảm thực hiện quyền con người, quyền công dân; quy định cơ chế giám sát, kiểm soát đối với tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước
1 Hiến pháp ghi nhận quyền làm chủ của công dân
Trên thế giới nói chung, từ trước khi có Hiến pháp, lực lượng cầm quyền chỉ thi hành các chính sách chuyên chế- lấy ý mình mà độc đoán bằng cách ban hành ra luật pháp Tuy nhiên nếu một nhà nước không xét đến tính xã hội của nó, không quan tâm đến lợi ích nhân dân ắt sẽ dẫn tới đấu tranh bạo loạn, không bền vững “Từ cuối thế kỉ XVIII dân trí mở mang, thuyết dân quyền dần dần phát đạt thì trên
Trang 5luật pháp lại mới phát minh ra được hiến pháp nữa.”3, qua đó ghi nhận quyền làm chủ của nhân dân, đưa ra những quy định phù hợp với cả nhà nước và nhân dân để từ đó hai bên cùng gầy dựng hạnh phúc
Kế thừa điều này, ngay từ bản Hiến pháp đầu tiên của Việt Nam năm 1946 cho đến bản Hiến pháp năm 2013 cũng đã quy định quyền làm chủ của công dân, hay nguyên tắc chủ quyền nhân dân Cụ thể, theo khoản 1, 2 Điều 2 Hiến pháp 2013:
“1 Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân.
2 Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Nhân dân làm
chủ; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức.”
Theo đó, nhà nước “của dân” tức là nhân dân đã được coi là chủ thể sở hữu quyền lực tối cao, nhân dân ủy quyền cho nhà nước để quyền lực đó được thực hiện hiệu quả trên phạm vi toàn lãnh thổ “Do dân” tức là nhà nước do nhân dân bầu ra theo nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp, bỏ phiếu kín Dân bầu ra những người đại diện
Trang 6cho ý chí, nguyện vọng của mình, dân kiểm soát hoạt động của các cơ quan nhà nước, và dân có thể bãi nhiệm các cá nhân trong cơ quan nhà nước nếu họ hoạt động không hiệu quả Nhân dân cũng có thể tham gia vào việc thực thi quyền lực bằng dân chủ trực tiếp hoặc gián tiếp (Điều 6 Hiến pháp 2013), có quyền góp ý kiến đối với các vấn đề chính trị và ý kiến đó là cao nhất, nhà nước phải tôn trọng, xem xét và nghe theo Còn “vì dân” tức là cơ quan nhà nước phải phục vụ lợi ích nhân dân, mọi chính sách, hoạt động đề ra phải bảo đảm được quyền lợi hợp pháp của nhân dân Khi đó, theo như chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy, mỗi cán bộ phải đặt mình vào vị trí là “công bộc”, “đầy tớ” của nhân dân
Như vậy, qua việc ghi nhận quyền làm chủ của công dân, Hiến pháp đã kiềm chế quyền lực nhà nước Các cơ quan nhà nước không thể sử dụng tùy tiện quyền lực trong tay, vì thứ nhất nó không thuộc
sở hữu của nhà nước mà là của nhân dân, thứ hai trong việc thực thi quyền lực luôn có sự kiểm soát của nhân dân nên nếu họ sử dụng tùy tiện sẽ có nguy cơ bị bãi nhiệm bởi chính những người đã tín nhiệm bầu họ làm người đại diện
Trang 7Tuy nhiên hiện nay, quyền làm chủ của nhân dân chưa được mọi người nhận thức và quan tâm sâu sắc Ví dụ như việc trưng cầu dân ý
từ khi có quy định thì chưa được tổ chức bao giờ, hay việc bầu cử của nhân dân vẫn còn hình thức, bầu cử cho có và qua loa mà không biết người mình đã bầu là ai và thành tựu của họ là gì
2 Hiến pháp ghi nhận, tôn trọng và bảo đảm thực hiện quyền con người, quyền công dân
Theo trường phái quyền con người pháp lý, “quyền con người” được hiểu là “những đảm bảo pháp lý toàn cầu có tác dụng bảo vệ các các nhân và nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc mà làm tổn hại đến nhân phẩm, sự được phép và sự tự do cơ bản của con người.”4 Còn quyền công dân là những quyền chỉ có tác động đến công dân mang quốc tịch của riêng quốc gia đó
Quyền con người là một trong những tiêu chí đánh giá nhà nước
đó là nhà nước cai trị hay nhà nước phục vụ Từ xa xưa trong các nhà nước phong kiến, tầng lớp nhân dân lao động chiếm đại đa số nhưng lại không có nhiều quyền, phải phục tùng tuyệt đối lệnh vua và phải chịu sự bóc lột của giai cấp địa chủ Thậm chí trong nhà nước chủ nô, tầng lớp nô lệ còn chỉ được xem như một món hàng, một công cụ lao
Trang 8động biết nói Từ khi Hiến pháp ra đời, quyền con người đã được coi như kim chỉ nam để xây dựng luật pháp cũng như xây dựng nhà nước dân chủ, đảm bảo sự tiến bộ xã hội và văn minh nhân loại Nếu nhân dân – chủ thể thiết lập nên nhà nước không có quyền để phát triển toàn diện về mặt thể chất và tinh thần thì đất nước đó sẽ không thể vững mạnh
“Tự do của công dân, của cá nhân chính là giới hạn quyền lực của nhà nước, quyền công dân tỉ lệ nghịch với quyền hạn của nhà nước.” 5 Sở dĩ nói như vậy bởi vì bất cứ hành vi nào nhân dân được phép làm theo pháp luật quy định thì Nhà nước lại không được làm những điều tương ứng để tránh xâm phạm, kìm hãm việc thực hiện các hành vi đó của nhân dân Trong khi đó, “nhà nước là một mối nguy hiểm nhất đối với việc vi phạm nhân quyền vì so với các chủ thể khác trong xã hội, nhà nước có nhiều ưu thế hơn cả: nắm quyền lực nhà nước trong tay, có nhân lực, có vũ khí, có cả tiền bạc, nhất là quyền được bắt, giam, giữ con người khi cho họ là các nghi can, theo quy định mà chính bản thân nhà nước tự đặt ra”6 Vì vậy, trước Hiến pháp và pháp luật, bất kỳ hoạt động nào làm tổn hại đến lợi ích chính
Tư pháp, Hà Nội, tr 177.
Hà Nội, tr 117
Trang 9đáng của nhân dân, kể cả xuất phát từ các cơ quan nhà nước, thì đều phải bị xử lý theo quy định Đương nhiên là quyền luôn phải gắn với nghĩa vụ của nhân dân, để không ảnh hưởng đến quyền lợi Nhà nước
và quyền lợi của các cá nhân khác trong xã hội
Tại Hiến pháp năm 2013 của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, quyền con người và quyền công dân được coi là một trong
ba đối tượng điều chỉnh cơ bản, và được quy định riêng ngay tại chương II gồm 49 điều cho thấy tầm quan trọng của vấn đề quyền con người trong xã hội ngày nay ở Việt Nam Đây cũng là điểm mới của Hiến pháp 2013 so với các bản Hiến pháp trước, thể hiện sự kế thừa từ Hiến pháp các nước trên thế giới và sự thống nhất với các công ước quốc tế mà chúng ta đã ký, nhất là khi đại nước ta đang bước vào quá trình hội nhập và hợp tác quốc tế
Trong thực tiễn hiện nay, ngày càng có nhiều vấn đề phức tạp diễn ra liên quan đến quyền con người Ví dụ như vấn đề có nên thu gom và đưa toàn bộ người ăn xin vào cơ sở bảo trợ xã hội, vấn đê có nên loại bỏ án tử hình ở một số nước, Khi đó, Hiến pháp sẽ là cơ sở pháp lý quan trọng nhất để các nhà chức trách có thể đưa ra giải pháp
Trang 10và phương án phù hợp, vừa giúp xã hội phát triển mà không xâm phạm đến quyền con người
3 Hiến pháp quy định cơ chế giám sát, kiểm soát đối với tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước
“Kiểm soát” có nghĩa là xem xét, đánh giá, theo dõi nhằm phát hiện, ngăn chặn những điều sai trái trong việc thực thi quyền lực nhà nước Chủ thể thực hiện “kiểm soát” quyền lực nhà nước có thể là Nhân dân, các đảng phái, của các tổ chức chính trị - xã hội, cũng có thể do chính các cơ quan nhà nước Còn “giám sát” thường thể hiện chức năng của các cơ quan quyền lực nhà nước đối với hoạt động của
bộ máy nhà nước hoặc của Tòa án nhân dân; giám sát của các tổ chức chính trị - xã hội và công dân đối với hoạt động quản lý nhằm bảo đảm sự tuân thủ pháp luật, kỷ luật trong quản lý nhà nước.7 Xét riêng tại Việt Nam có thể chia thành sự kiểm soát nhà nước từ bên ngoài và
sự kiểm soát trong nội tại bộ máy nhà nước, qua đó Hiếp pháp đã thực hiện chức năng kiềm chế quyền lực nhà nước
3.1 Sự kiểm soát nhà nước từ bên ngoài
http://truongchinhtritinhphutho.gov.vn/khoa-nha-nuoc-va-phap-luat/phan-biet-cac-thuat-ngu- giam-sat-thanh-tra-kiem-tra-kiem-sat-viec-thuc-hien-quyen-luc-nha-nuoc-voi-kiem-soat-quyen-luc-nha-nuoc.html
Trang 11Thứ nhất, sự kiểm soát nhà nước từ bên ngoài có thể đến từ nhân dân theo nguyên tắc chủ quyền nhân Như đã nêu trên, nhân dân
có thể kiểm soát hoạt động của bộ máy nhà nước bằng dân chủ trực tiếp hoặc gián tiếp, tức là có thể đóng góp ý kiến với các vấn đề chính trị qua người đại diện, qua trưng cầu dân ý, hoặc có thể tự mình ứng
cử tham gia vào một trong những vị trí trong bộ máy nhà nước
Thứ hai, sự kiểm soát có thể đến từ hoạt động tự do báo chí.
Điều 25 Hiến pháp năm 2013 quy định: “Công dân có quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, hội họp, lập hội, biểu tình Việc thực hiện các quyền này do pháp luật quy định.” Việc công khai thông tin qua báo chí sẽ làm giảm thiểu sự lạm quyền, giảm các vấn
đề tham ô tham nhũng, giúp các cán bộ nhận ra được tính trách nhiệm của mình Lúc này, dư luận xã hội sẽ trở thành thứ có thể ảnh hưởng đến hoạt động của bộ máy nhà nước, theo cả hướng tích cực lẫn tiêu cực “Chính quyền dân chủ là chính quyền bị kiểm soát trong việc thu thập thông tin của công dân, còn công dân thì rất dễ dàng truy cập vào các thông tin về các hoạt động của chính quyền.”8
Thứ ba, hoạt động kiểm soát đến từ Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
Đây là một tổ chức chính trị - xã hội gồm nhiều tổ chức thành viên và
Nội, tr 486.
Trang 12mỗi tổ chức lại là đại diện cho một tầng lớp xã hội, dân tộc, tôn giáo,
là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân Theo quy định tại khoản
1 Điều 116 Hiến pháp năn 2013, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có quyền giới thiệu các cá nhân ứng cử vào đại biểu quốc hội, có quyền giám sát hoạt động các cơ quan nhà nước và có chức năng phản biện xã hội
3.2 Sự kiểm soát nhà nước từ bên trong
Hoạt động kiểm soát trong bộ máy nhà nước có thể là giữa các
cơ quan với nhau hoặc diễn ra ngay trong một cơ quan nhà nước
Thứ nhất, cơ chế kiểm soát được quy định thông qua nguyên tắc quyền lực thống nhất (được quy định tại Khoản 3, Điều 2 Hiến pháp
năm 2013) Theo đó, quyền lực thống nhất ở nhân dân, sau đó nhân dân thực hiện dân chủ đại diện để thực thi quyền lực bằng cách trao quyền cho Quốc hội Như vậy về mặt tổ chức thực hiện thì quyền lực thống nhất ở Quốc hội Tuy nhiên, Quóc hội không thực hiện cả 3 quyền lập pháp hành pháp tư pháp mà có sự phân công, phối hợp, kiểm soát Quốc hội giữ lại cho mình quyền lập pháp, quyền hành pháp được trao cho chính phủ và quyền tư pháp trao cho tòa án Việc phân chia thành ba nhánh quyền lực như vậy trước hết tăng tính chuyên môn hóa trong hoạt động của các cơ quan, và nó cũng làm
Trang 13giảm nguy cơ xảy ra lạm quyền, chuyên quyền Các cơ quan cũng có
sự phối hợp với nhau, ví dụ chính phủ và tòa án có thể phối hợp với quốc hội trong việc xây dựng pháp luật bằng cách trình các sáng kiến,
dự án luật; chính phủ phối hợp với tòa án để thực hiện quyền tư pháp bằng cách tiến hành hoạt động điều tra, truy tố Bên cạnh đó, giữa các
cơ quan còn có sự kiểm soát lẫn nhau, đảm bảo hoạt động theo đúng mục đích nhiệm vụ đề ra, không có sự sai phạm và mọi vi phạm đều
có thể bị phát hiện và xử lí theo pháp luật Ví dụ: hoạt động kiểm soát, giám sát của Quốc hội thể hiện ở ba hoạt động cơ bản là: chất vấn, xét báo cáo, lấy phiếu và bỏ phiếu tín nhiệm Mọi cơ quan cấp dưới như Chính phủ hoặc cơ quan nguyên thủ quốc gia đều phải chịu sự giám sát của Quốc hội
Thứ hai, sự kiểm soát được thể hiện qua việc quy định chính
phủ là cơ quan có chế độ chịu trách nhiệm chặt chẽ nhất Hoạt động
hành pháp của chính phủ có vị trí quan trọng trong bộ máy nhà nước Mọi hoạt động của chính phủ đều có tác động trực tiếp tới hoạt động của các cơ quan khác và tới đời sống xã hội Vì vậy, việc quy định rõ chế độ chịu trách nhiệm là cần thiết, giúp cán bộ làm việc trong chính phủ nhận thức rõ được trách nhiệm của mình, đảm bảo được kết quả
Trang 14công việc, tạo uy tín cho nhân dân, qua đó kiềm chế được quyền lực nhà nước Theo Khoản 2, 3, 4 Điều 95 Hiến pháp năm 2013: Thủ tướng Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội về hoạt động của Chính phủ và những nhiệm vụ được giao; báo cáo công tác trước Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước Phó Thủ tướng Chính phủ chịu trách nhiệm trước Thủ tướng Chính phủ về nhiệm vụ được phân công Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ chịu trách nhiệm cá nhân trước Thủ tướng Chính phủ, Chính phủ và Quốc hội về ngành, lĩnh vực được phân công phụ trách, cùng các thành viên khác của Chính phủ chịu trách nhiệm tập thể về hoạt động của Chính phủ
C KẾT LUẬN
Có thể nói, kiềm chế quyền lực nhà nước thực sự là một vấn đề quan trọng và bắt buộc phải thực hiện Xét trên thế giới nói chung và tại Việt Nam nói riêng, việc ghi nhận quyền làm chủ của nhân dân; ghi nhận, tôn trọng và bảo đảm thực hiện quyền con người, quyền công dân cũng như quy định về cơ chế giám sát, kiểm soát đối với tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, đã thực sự làm Hiến pháp trở thành một công cụ của nhân dân để kiềm chế quyền lực nhà nước