Cµng c¶m ®éng nhêng nµo khi ®øng trªn ®Ønh cao danh väng cao sang mµ h×nh.[r]
Trang 1Tiết 38: Văn bản
Hồi hơng ngẫu th (Ngẫu nhiên viết nhân buổi mới về quê)
- Hạ Tri
Chơng-A Mục tiêu cần đạt:
- Thấy đợc tính độc đáo trong việc thể hiện tình cảm quê hơng sâu nặng của nhà thơ
- Bớc đầu nhận biết phép đối trong câu cùng tác dụng của nó
B Chuẩn bị:
GV: Nghiên cứu bài, tham khảo tài liệu về thơ Đờng
Máy chiếu, phiếu học tập cho học sinh
HS: Học bài cũ
Đọc trớc bài và soạn bài Tìm hiểu về tác giả Hạ Tri Chơng
C Kiểm tra bài cũ:
Trên màn hình có 3 ô màu Đằng sau mỗi ô màu ấy là một bức tranh Nhiệm vụ của các em là lần lợt chọn một ô màu mình thích Sau khi bức
tranh đợc mở các em hãy quan sát và đoán xem: Bức tranh ấy minh hoạ
cho bài thơ nào?
GV: Cả 3 bài thơ trên có điểm nào chung?
Cùng thể hiện tình yêu tha thiết, sâu nặng với quê hơng
GV vào bài mới:
D Bài mới:
? Đọc phần chú thích dấu * SGK
? Phần chú thích trong SGK cho biết
những đặc điểm nào của cuộc đời Hạ
Tri Chơng liên quan đến bài thơ của
ông?
GV mở rộng về tác giả: (Máy
chiếu)
? Căn cứ vào nội dung bài thơ và cho
biết bài thơ đợc làm trong hoàn cảnh
nào?
GV mở rộng về tác phẩm:
- Hạ Tri Chơng để lại hơn 20 bài thơ
trong đó có 2 bài “Ngẫu nhiên viết
nhân buổi mới về quê” Thơ Hạ Tri
Chơng cũng nh tính tình của ông, rất
rộng mở, phóng khoáng Bài thơ hôm
nay các em học là một trong 2 bài
“Ngẫu nhiên viết nhân buổi mới về
quê” nổi tiếng.
I Tìm hiểu khái quát văn bản.
- HS đọc
1 Tác giả:
- Hạ Tri Chơng (659- 744)
- Nhà thơ nổi tiếng đời Đờng
- Sống và làm việc xa quê trên 50 năm
2 Bài thơ: Tình cờ viết nhân
lần về thăm quê năm 744, khi ông
đ 86 tuổi.ã
Trang 2GV: giới thiệu bài thơ thứ 2 của ông
(Máy chiếu) GV đọc phần dịch nghĩa
GV: Có gì đặc biệt trong lần về thăm
quê này của tác giả các em cùng tìm
hiểu chi tiết văn bản
Máy chiếu bài thơ
? Căn cứ vào số câu, số chữ cho biết
bài thơ đợc viết theo thể thơ nào?
? Em thấy giống với thể thơ của những
bài thơ nào các em đ học?ã
? Em h y nhắc lại về dấu hiệu của thểã
thơ này?
? Hai bản dịch thơ đợc viết theo thể
thơ nào?
GV: Cả 2 thể thơ trên các em đều đợc
tìm hiểu ở những tiết học trớc
GV: giới thiệu giọng đọc
* Phần phiên âm: nhịp 4/3, riêng câu
4 nhịp 2/5
- Câu 1, 2 giọng chậm, buồn
- Câu 3: giọng hơi ngạc nhiên
- Câu 4: giọng hỏi, cao hơn và nhấn
mạnh thêm
* Phần dịch thơ: chú ý nhịp ngắt ở
các câu trong 2 bài khác nhau khá
nhiều
Bài 1:
Câu 1: nhịp 3/3
Câu 2: nhịp 4/4
Câu 3: nhịp 3/1/2
Câu 4: nhịp 2/4/2
Bài 2:
Câu 1: nhịp 2/4
Câu 2: nhịp 4/4
Câu 3: nhịp 2/4
Câu 4: nhịp 2/1/3/2
GV đọc phần phiên âm
? Yêu cầu 2 học sinh đọc 2 phần dịch
thơ?
II Tìm hiểu chi tiết văn bản.
- Thể thơ: Thất ngôn từ tuyệt
- Bài Nam quốc sơn hà
- Buổi chiều đứng ở
- Bánh trôi nớc
- Xa ngắm thác núi L
- Bài thơ gồm có 4 câu, mỗi câu 7 tiếng, gieo vần ở tiếng cuối các câu
1, 2, 4 Bài này gieo vần ở tiếng cuối các câu 1, 2
- Hai bản dịch: thể thơ lục bát
Trang 3? HS nhận xét giọng đọc của bạn?
? Quan sát, đối chiếu với phần phiên
âm xem từ nào ở bản dịch thơ vẫn đợc
giữ nguyên? Tại sao?
GV lu ý về 2 bản dịch thơ: Mỗi bản
dịch đều có cái hay riêng, nhng cũng
có hạn chế nhất định Cả 2 bản dịch
cùng dịch không sát chi tiết tóc mai
đ rụng Bản dịch của Phạm Sĩ Vĩã
đánh mất tiếng cời hồn nhiên của trẻ
con khi đa ra câu hỏi Trong khi bản
dịch của Trần Trọng San 2 câu sau lại
sát nghĩa hơn Bởi vậy trong quá trình
tìm hiểu chúng ta cùng kết hợp cả 2
bản dịch thơ
? Đọc diễn cảm hai câu thơ đầu?
? Cho biết phơng thức biểu đạt ở hai
câu đầu?
GV dẫn dắt: Để biết xem những đáp
án các bạn chọn có đúng không chúng
ta cùng đi tìm hiểu chi tiết nội dung
của 2 câu thơ đầu
? Sự việc gì đợc nêu lên ở câu thơ 1?
? Chủ thể của hành động này là ai?
? ở đây có tính từ làm rõ hơn cho thời
gian đi và về này của tác giả đó là
tính từ nào?
? Em có nhận xét gì về nghĩa của các
cặp từ trên?
? Việc sử dụng các cặp từ trái nghĩa
trong cùng một câu thơ sẽ tạo cho các
vế câu nh thế nào với nhau?
? Em h y chỉ rõ dấu hiệu của phép đốiã
trong câu thơ này?
? Sử dụng các cặp từ trái nghĩa để tạo
ra phép đối trong văn cảnh này có tác
dụng gì trong việc khắc hoạ thời gian
xa quê của tác giả? (Thời gian xa quê
của tác giả nh thế nào?)
? Đọc câu thơ thứ hai và cho biết hình
ảnh nào đợc miêu tả trong câu thơ thứ
hai?
? Hai hình ảnh này đợc tác giả miêu tả
nh thế nào?
? Em hiểu “giọng quê” nghĩa là nh thế
từ “khách” là từ mợn của
tiếng Hán, đ đã ợc Việt hoá.
1 Hai câu đầu: (12 phút)
(HS trả lời theo suy nghĩ cá nhân)
- Câu 1: biểu cảm qua tự sự
- Câu 2: Biểu cảm qua miêu tả
đi – về
- là tác giả
- trẻ – già
trái nghĩa nhau
đối nhau
- thiếu tiểu >< l o đạiã
- li >< hồi
Khắc hoạ thời gian xa quê của tác giả là rất lâu, rất dài rồi
- giọng quê
- tóc mai
- giọng quê: không đổi
Trang 4GV liên hệ
? Câu thơ thứ hai còn một hình ảnh
giàu ý nghĩa, đó là hình ảnh “sơng pha
mái đầu” Em hiểu gì về hình ảnh này?
? Em có nhận xét gì về mối quan hệ
giữa hai vế của câu thơ này?
? Lại một lần nữa phép đối đợc sử
dụng trong câu thơ thứ 2 Nói cái đổi
thay là muốn làm nổi bật cái không
thay đổi Vậy biện pháp nghệ thuật ấy
có tác dụng gì trong việc khắc hoạ tình
cảm của tác giả đối với quê hơng?
? Một ngời mà có trên 50 năm sống và
làm quan ở đất Trờng An vẫn không
hề thay đổi chứng tỏ tình cảm của ông
đối với quê hơng nh thế nào?
? Vậy đến đây em đ khẳng định đã ợc
tác giả sử dụng phơng thức biểu đạt
nào qua 2 câu thơ đầu cha?
(Máy chiếu)
- tóc mai: đ bạc, đ rụngã ã
là giọng nói của từng vùng miền
→ là chất quê, hồn quê biểu hiện trong sắc điệu tiếng nói của con ngời
tóc đ bạc ã tuổi tác, sức khoẻ
đ thay đổiã
đối nhau
Nhấn mạnh tình cảm của tác
giả đối với quê hơng.
Giọng quê không đổi là chất quê, hồn quê ở ngời đó không phôi phai, đổi khác theo thời gian Năm tháng dài xa quê, sống nơi kinh thành không làm mất đi cái gốc quê quý báu đó ở con ngời
thuỷ chung, gắn bó
- Câu 1: biểu cảm qua tự sự
- Câu 2: Biểu cảm qua miêu tả
GV: Xa quê từ khi còn trẻ, cuộc đời Hạ Tri Chơng là bớc đờng thành công
trong sự nghiệp Ông đỗ tiến sĩ, sinh sống, học tập và làm quan trên 50 năm
ở kinh đô Trờng An, rất đợc vua Đờng Huyền Tông vị nể Lúc từ quan về quê
ông còn đợc vua tặng thơ, đợc thái tử và các quan đa tiễn, vậy thì Trờng An chắc hẳn là quê hơng thứ hai thân thiết của ông Nhng con ngời dù sao cũng không thể chống lại quy luật tâm lí muôn đời: Theo Khuất Nguyên - một nhà thơ nổi tiếng - Trung Quốc:
Hồ tử tất nh khau Quyện điểu quy cựu lâm
(Cáo chết tất quay đầu về núi gò
Chim mỏi tất bay về rừng cũ) GV: Để biết xem trong lần về quê đầu
tiên và cũng là cuối cùng này của tác
giả có điều gì đặc biệt mời các em cùng
theo dõi vào 2 câu thơ cuối:
Máy chiếu hai câu thơ cuối
? Đọc diễn cảm 2 câu thơ cuối
? Phơng thức biểu đạt chủ yếu của 2
câu thơ này là gì?
? Thông thờng một ngời con xa quê lâu
2 Hai câu cuối: (10 phút)
Biểu cảm thông qua tự sự
- vui mong gặp lại bạn đồng niên, gặp lại ngời thân
Trang 5nh vậy thì khi về quê sẽ có tâm trạng
nh thế nào? Từ đó, em hình dung nh
thế nào về tâm trạng của tác giả khi
trở về quê?
? Vậy mà hình ảnh đầu tiên tác giả
bắt gặp khi vừa đặt chân đến quê
h-ơng là gì?
? Điều gì đ diễn ra khi tác giả gặpã
bọn trẻ?
? Bọn trẻ gọi ông là “khách” chứng tỏ
ông là ngời nh thế nào đối với chúng?
? Theo em bọn trẻ gọi ông là “khách”
có đúng không?
? Qua đó em có nhận xét gì về bọn trẻ?
? Ngay ở chính quê hơng mà lại bị gọi
là “khách” vậy em h y hình dung tâmã
trạng của tác giả lúc này thế nào?
? Tại sao tác giả lại bất ngờ, buồn
ngậm ngùi, xót xa?
GV: Tính độc đáo của hai câu dới là ở
chỗ tác giả đã dùng những hình ảnh
vui tơi, những âm thanh vui tơi để thể
hiện tình cảm ngậm ngùi.
? Chính vì thế ông mới viết là “ngẫu
nhiên viết” Vậy em hiểu “ngẫu nhiên
viết” là nh thế nào?
? Chỉ cần một điều là bọn trẻ gọi mình
là “khách” mà tác giả lại buồn, ngậm
ngùi, xót xa chứng tỏ tình quê của tác
giả nh thế nào?
? Sự việc bọn trẻ gọi tác giả là “khách”
là rất bình thờng, giản dị nhng lại gây
một xúc động lớn cho tác giả Đến đây
các em h y phát hiện xem tác giả tiếpã
tục sử dụng thành công biện pháp
nghệ thuật nào?
gặp bọn trẻ
bọn trẻ gọi là khách
lạ
vừa đúng, vừa không đúng
- Đúng vì chúng là những đứa trẻ sinh sau đẻ muộn Khi nhà thơ rời quê ra đi, có lẽ bố mẹ chúng cũng cha ra đời Vậy thì làm sao chúng
có thể nhận ra ông
- Không đúng vì ông là ngời gốc quê nơi đây
rất vô t, hiếu khách
bất ngờ buồn ngậm ngùi xót xa
Vì mình vốn là ngời ở đây mà khi trở về lại chẳng có ai nhận ra!
Lũ trẻ con đón mình nh ngời khách lạ! Khách lạ ngay ở giữa quê hơng mình
là viết một cách tình cờ
- ngẫu nhiên viết vì tác giả vốn
không chủ định làm thơ ngay khi mới đặt chân đến quê nhà.
rất sâu nặng
bắt gặp một hình ảnh đối rất tài tình và khéo léo của tác giả: sự việc bình thờng, giản dị > < gây xúc động lớn
GV liên hệ: Thời gian xa quê của tác giả không phải là 3 năm, 15 năm, mà là
hơn nửa thế kỷ, gần một đời ngời Có nỗi đau nào hơn nỗi đau li gia Càng cảm động nhờng nào khi đứng trên đỉnh cao danh vọng cao sang mà hình
Trang 6ảnh quê hơng không hề phai nhạt trong tâm hồn tác giả Dờng nh với nhà thơ, càng đi xa thì nỗi nhớ quê càng trở nên da diết hơn, cháy bỏng hơn Cũng nói về tình yêu quê hơng có một nhà thơ đã viết:
Hỏi em- em đã đi rồi Hỏi nhà- đổi chủ- hỏi ngời- ngời quên Hỏi đờng- đờng đã thay tên
Hỏi cây- cây đứng- lặng nhìn từ xa.
? Có ngậm ngùi, xót xa nhng có cả sự
hối hận? Vì sao vậy?
(Gợi ý: Giả sử muốn cho bọn trẻ không
gọi là khách thì tác giả phải nh thế
nào?)
GV liên hệ giáo dục học sinh:
? Giả sử em phải đi xa quê lâu ngày,
để mọi ngời không coi mình là khách
lạ thì em phải nh thế nào?
? Văn bản “Ngẫu nhiên viết nhân buổi
mới về quê” đợc viết một cách ngẫu
nhiên mà nói đợc bao điều sâu kín
trong nội tâm con ngời Vậy nội tâm
sâu kín đó là gì?
? Liên hệ với tiểu sử tác giả, em hiểu
thêm điều đáng quý nào trong tấm
lòng ngời làm quan Hạ Tri Chơng?
? Qua việc học bài thơ, em nhận thấy
bài thơ đ bồi đắp trong em tình cảmã
nào?
? Bài thơ đợc viết theo phơng thức
biểu đạt chính nào? Tác giả lấy yếu tố
nào làm phơng tiện biểu cảm?
GV: Các em đã học đặc điểm của văn
biểu cảm Trong bài thơ này tác giả
dùng yếu tố tự sự, miêu tả làm phơng
tiện biểu cảm Vậy là tác giả đã biểu
cảm gián tiếp tình cảm của mình.
GV: Tự sự, miêu tả là hai yếu tố
không thể thiếu trong văn biểu cảm,
các em sẽ đợc tìm hiểu kĩ hơn về điều
này thông qua những tiết học sau.
? Em có nhận xét gì về ngôn ngữ của
bài thơ?
? Bài thơ còn thành công nhờ phép tu
- vì tác giả ít về quê
- tác giả thờng xuyên về thăm quê
bọn trẻ sẽ biết, không gọi là khách nữa
- thờng xuyên về thăm quê sống gắn bó với quê hơng
III ý nghĩa văn bản
1 Nội dung:
Từ niềm vui pha chút ngậm ngùi của ngời trở về cố hơng sau bao năm xa cách, bài thơ cho thấy tình quê hơng thầm kín mà sâu nặng của tác giả
Văn bản thơ này cho ta hiểu và thêm quý trọng tấm lòng quê bền chặt của tác giả
tình cảm đối với quê hơng, đất nớc Bởi vậy dù có đi đâu xa em vẫn luôn luôn hớng về quê hơng, quê hơng chính là…
2 Nghệ thuật:
Biểu cảm thông qua tự sự, miêu tả
- Biểu cảm gián tiếp
- Ngôn ngữ mộc mạc giản dị
- Đối lời, ý tinh tế
Trang 7từ nào?
? (Máy chiếu) Bài “Tĩnh dạ tứ” thi
tiên Lí Bạch cũng đ sử dụng thànhã
công phép đối H y so sánh với cáchã
sử dụng phép đối trong bài “Tĩnh dạ
tứ” của Lí Bạch và bài “Hồi hơng ngẫu
th” của Hạ Tri Chơng?
- Tĩnh dạ tứ (đại đối) đối giữa câu trên và câu dới
Ngẩng đầu nhìn trăng sáng > < cúi đầu nhớ cố hơng
- ở bài này tác giả sử dụng hình thức tiểu đối (đối ngay trong một câu thơ)
E Luyện tập: (5 phút)
Bài tập 1:
*Câu hỏi thảo luận:
Bài thơ “Cảm nghĩ trong đêm thanh tĩnh” của Lý Bạch và bài “Ngẫu
nhiên viết nhân buổi mới về quê” của Hạ Tri Chơng có điểm gì chung về đề
tài và phơng thức biểu đạt?
* HS làm việc trong phiếu học tập
- Đề tài: Thể hiện tình yêu thiết tha, sâu nặng đối với quê hơng.
- Phơng thức biểu đạt: Biểu cảm gián tiếp (thông qua yếu tố tự sự
hoặc miêu tả)
Bài tập 2:
Điền vào chỗ trống những từ ngữ thích hợp trong đoạn văn?
F Hớng dẫn học, dặn dò:
- Đọc thuộc lòng và diễn cảm bài thơ
- Học thuộc ghi nhớ, nắm chắc nội dung, nghệ thuật của bài
- Soạn bài: “Bài ca nhà tranh bị gió thu phá”
- Tìm đọc tài liệu về thơ Đờng