Giáo trình phân tích thiết kế hệ thống thông tin

B că1.1: xác đ nhăcácăv năđ ,ăc ăh iăvƠăy uăt ăchiăph iătheo các tiêu chí... B că1.4:ăl păbi uăvƠăl păk ăho chăngơnăsáchăchoăd ăánă B că2.1:ăNghiênăc uăl nhăv căv năđ ă... Các ràng bu c

BÀI 1 H ăTH NGăTHÔNGăTIN

TÓM T T

M c đích chính c a bài này cung c p cho chúng ta các khái ni m v h

th ng, h th ng thông tin, các mô hình h th ng th ng tin, cách x lý

thông tin trên máy tính

h th ng tri t h c, h th ng pháp lu t, h th ng kinh t , h th ng thông tin

đã tr nên quen thu c M t cách đ n gi n và v n t t, ta có th hi u: H

th ng là m t t p h p v t ch t và phi v t ch t nh ng i, máy móc, thông tin, d li u, các ph ng pháp x lý, các qui t c, quy trình x lý, g i là các

ph n t c a h th ng Trong h th ng, các ph n t t ng tác v i nhau và cùng ho t đ ng đ h ng t i m c đích chung

th ng mà m c tiêu t n t i c a nó là cung c p thông tin ph c v cho ho t

đ ng c a con ng i trong m t t ch c nào đó Ta có th hi u h th ng thông tin là h th ng mà m i liên h gi a các thành ph n c a nó c ng nh

m i liên h gi a nó v i các h th ng khác là s trao đ i thông tin M t s

ví d v h th ng thông tin

Hình 1.2 H th ng thông tin có máy tính tham gia

- H th ng x lý giao d ch (Transaction processing system – TPS) là m t h

th ng thông tin có ch c n ng thu th p và x lý d li u v các giao d ch nghi p v

- H th ng thông tin qu n lý (Management information system - MIS) là

m t h th ng thông tin cung c p thông tin cho vi c báo cáo h ng qu n lý

d a trên vi c x lý giao d ch và các ho t đ ng c a t ch c

- H th ng h tr quy t đ nh (Decision support system – DSS) là m t h

th ng thông tin v a có th tr giúp xác đ nh các th i c ra quy t đ nh, v a

có th cung c p thông tin đ tr giúp vi c ra quy t đ nh

- H th ng thông tin đi u hành (Excutive information system – EIS) là m t

h th ng thông tin h tr nhu c u l p k ho ch và đánh giá c a các nhà

qu n lý đi u hành

- H th ng chuyên gia (Expert System) là h th ng thông tin thu th p tri

th c chuyên môn c a các chuyên gia r i mô ph ng tri th c đó nh m đem

l i l i ích cho ng i s d ng bình th ng

- H th ng truy n thông và c ng tác (Communication and collaboration

system) là m t h th ng thông tin làm t ng hi u qu giao ti p gi a các

nhân viên, đ i tác, khách hàng và nhà cung c p đ c ng c kh n ng c ng tác gi a h

- H th ng t đ ng v n phòng (Office automation system) là m t h th ng

thông tin h tr các ho t đ ng nghi p v v n phòng nh m c i thi n lu ng công vi c gi a các nhân viên

- H th ng ph i đ c thi t k , t ch c trong ng c nh chung c a nhi u m t kinh t xã h i, t c là nó ng d ng lý thuy t h th ng

1.2 PH NGăTH CăX ăLụăTHÔNGăTINăTRONGăMỄYăTệNH

X lý t ng tác là x lý th c hi n t ng ph n, ph n x lý b i con ng i và

b i máy tính đ c th c hi n xen k nhau Trong quá trình x lý t ng tác, máy tính đóng vai trò tr giúp tích c c X lý t ng tác là ph ng th c

đ c l a ch n cho các h th ng ph i x lý nhi u thông tin có m i quan h

ph c t p v i nhau, khó mô t b ng các công th c, các ph ng trình toán

ti n t ngân hàng là m t ví d v x lý giao d ch Kh i đ u là ki m tra l i các thông tin nh p vào, ti p theo ki m tra s t ng thích c a các thông tin này v i các d li u đã có trong h th ng, trên c s k t qu ki m tra, h

th ng s đáp ng yêu c u c a khách hàng

X lý theo lô hay còn g i là x lý tr n gói, ho c x lý theo m , là ti n trình

t p h p nh ng thông tin s n có ho c t o ra thông tin m i theo đ nh k Ví

d v x lý theo lô là l p báo cáo đ nh k hàng tu n, hàng tháng Ph ng

th c x lý theo lô thích h p v i nh ng ti n trình x lý thông tin mà trong đó: Vi c truy c p thông tin di n ra đ nh k , Khuôn d ng và ki u d li u hoàn toàn xác đ nh, Thông tin khá n đ nh trong kho ng th i gian gi a hai

ti n trình x lý liên ti p

X lý tr c tuy n đ c s d ng trong nh ng h th ng mà t i đó đòi h i x lý

t ng dòng thông tin, t ng m u tin ngay t i th i đi m nó m i xu t hi n,

m t cách tr c ti p trong đ i tho i gi a các đ i tác Ví d nh d ch v g i

ti n t i ngân hàng, các x lý t i phòng bán vé máy bay, tàu ho , ho c d ch

v thông tin t i t ng đài th ng là các x lý tr c tuy n c tr ng c a các

x lý tr c tuy n là: Vi c truy c p thông tin x y ra hoàn toàn ng u nhiên, Khuôn d ng và ki u thông tin không hoàn toàn xác đ nh, Thông tin thay

đ i liên t c ngay trong khi th c hi n ti n trình x lý

X lý th i gian th c là các ti n trình máy tính ph i đ m b o các yêu c u r t

ng t nghèo c a h th ng v th i gian Thông th ng các x lý th i gian

th c xu t hi n trong các h th ng có liên k t v i các h th ng ngoài nh

h th ng đi u ki n nhi t đ lò luy n thép ho c lò n u s i, h th ng đi u khi n đ ng bay c a tên l a ho c các h th ng mô ph ng X lý th i gian

H th ng thông tin c ng nh b t k h th ng nào khác, nó có m t cu c s ng cùng v i các chu k s ng có nh ng đ c tr ng riêng Nó đ c sinh ra, phát tri n và cu i cùng thì b thay th (lo i b ) b i m t h th ng khác tiên ti n

h n, hi n đ i h n Ta có th chia cu c s ng, hay còn g i là vòng đ i (life cycle), c a h th ng thông tin ra làm các giai đo n nh sau:

- Giai đo n chu n b : Giai đo n này tính t khi trong t ch c xu t hi n nhu

c u xây d ng h th ng thông tin m i nh m cung c p thông tin chính xác,

k p th i cho vi c đi u hành các ho t đ ng s n xu t trong t ch c

- Giai đo n hình thành và phát tri n: Trong giai đo n này, các d đ nh xây

d ng h th ng thông tin đ c tri n khai th c hi n trong th c t Các chuyên gia phân tích h th ng, nhà qu n lý và các l p trình viên cùng nghiên c u, kh o sát, phân tích, thi t k và xây d ng h th ng thông tin

qu n lý H th ng thông tin đ c th nghi m, cài đ t và chu n b đ a vào

s d ng

- Giai đo n khai thác và s d ng: Thông th ng đây là giai đo n dài nh t

trong vòng đ i c a h th ng thông tin qu n lý Trong giai đo n này h

th ng đ c v n hành ph c v cho nhu c u khai thác và s d ng thông tin trong t ch c Trong quá trình s d ng, h th ng đ c b o trì ho c s a

ch a đ phù h p v i s thay đ i v thông tin ho c nhu c u thông tin

- Giai đo n thay th : Trong quá trình s d ng và khai thác h th ng, luôn

g p ph i s thay đ i v thông tin (thay đ i v dung l ng và v c u trúc),

nh ng s a ch a và thay đ i trong h th ng làm cho nó tr nên c ng k nh,

ho t đ ng kém hi u qu Vì v y, h th ng thông tin c c n ph i đ c thay

th b i h th ng thông tin m i ho c nâng c p h th ng c

Di n t s phân rã d n d n các ch c n ng t t ng th đ n chi ti t, m i nút trong bi u đ là m t ch c n ng c đi m c a bi u đ phân rã ch c n ng cho cái nhìn khái quát, t t ng th đ n chi ti t; d thành l p; có tính ch t

t nh (không th y trình t x lý); thi u s trao đ i gi a các thông tin ch c

n ng Ví d v bi u đ phân c p ch c n ng:

Hình 1.3 Bi u đ phân c p ch c n ng

- Bi u đ lu ng d li u là m t lo i bi u đ nh m m c đích di n t m t quá trình x lý thông tin v i các yêu c u sau: S di n t là m c logic, ngh a

là nh m tr l i câu h i: “Làm gì?” mà b qua câu h i “Làm nh th nào?” Ch rõ các ch c n ng (con) ph i th c hi n đ hoàn t t quá trình x

lý c n mô t Ch rõ các thông tin đ c chuy n giao gi a các ch c n ng

đ , súc tích và ng n g n DFD cung c p cho ng i s d ng m t cái nhìn

t ng th v h th ng và c ch l u chuy n thông tin trong h th ng đó

- M c đích c a DFD là giúp chúng ta th y đ c đ ng sau nh ng cái gì th c

1.2 Phân lo i và nêu ý ngh a c a các h th ng thông tin c b n ?

1.3 Nêu khái ni m v các ph ng th c x lý thông tin trong máy tính? Cho

ví d minh h a ?

M t s bài t p l n: là nh ng bài t p nh m đánh giá k t qu h c t p Yêu c u

là th c hi n xây d ng m t h th ng thông tin qu n lý qua các b c nh :

Kh o sát th c t và xác l p các yêu c u; Phân tích h th ng; Thi t k h

th ng; Xây d ng và cài đ t h th ng H c viên ch n m t trong các đ tài

Qu n lý thông tin giáo viên, các quá trình,

s kiên liên quan đ n giáo viên…

đ i h c Qu n lý thông tin tuyqu thi đ i h c… n sinh đ i h c, k t

khách hàng, phân lo i h p đ ng, qu n lý

m c tiêu th đi n

BÀI 2 KH OăSỄTăHI NăTR NGăVÀă

THUăTH PăTHÔNGăTIN

Tóm t t: Nghiên c u các ph ng pháp đ kh o sát th c t nh m thu th p các

thông tin ph c v cho vi c phân tích h th ng M t s ph ng pháp kh o

sát thu th p thông tin c th nh sau: ph ng v n, s d ng phi u h i, l y

m u, phân tích tài li u đ nh l ng / đ nh tính, quan sát

Làm cho ng i đ c ph ng v n c m th y tho i mái

Cho phép ng i ph ng v n t p trung vào cách bi u đ t c a ng i đ c

ph ng v n:

Ph n ánh trình đ v n hóa, các giá tr , thái đ và ni m tin

Cung c p m c đ chi ti t cao

Phát hi n các câu h i m i mà ch a đ c khai thác

Làm cho ng i đ c ph ng v n th y thú v h n

Giúp ng i ph ng v n d đi u ch nh nh p đ h n

H u ích khi ng i ph ng v n không chu n b tr c

- Các nh c đi m:

Có th thu đ c quá nhi u chi ti t không liên quan

Có th m t đi tính đi u khi n cu c ph ng v n

Có th m t quá nhi u th i gian đ thu đ c thông tin có ích

Các câu h i này ch nên dùng khi th t c n thi t

- Các câu h i th m dò:

Các câu h i th m dò g i ra tính chi ti t h n v câu h i tr c đó

M c đích c a câu h i th m dò là: Thu đ c nhi u ý ngh a h n, Làm

sáng rõ, Khai thác và m r ng các quan đi m c a ng i đ c ph ng v n

- Ba cách c b n đ c u trúc cu c ph ng v n là:

D ng 1: m đ u v i các câu h i đóng và ti p t c v i các câu h i m

M đ u r t chi ti t, th ng là b ng các câu h i đóng

M r ng b ng các câu h i m và nh ng câu tr l i t ng quát h n

Bi t ng i đ c ph ng v n c n đ c t p trung đi vào ch đ ho c không

h ng t i ch đ

D ng 2: m đ u v i các câu h i m và ti p t c v i các câu h i đóng

M đ u v i các câu h i m , mang tính t ng quát

K t thúc b ng cách thu h p các câu tr l i có th có b ng vi c s d ng các câu h i đóng

Cung c p cách th c d dàng, không gây áp l c đ b t đ u m t cu c

ph ng v n

Có ích khi ng i đ c ph ng v n c m th y thích v i ch đ

D ng 3: m đ u v i các câu h i đóng, ti p t c v i các câu h i m và k t thúc b ng các câu h i đóng

Ti p theo các v n đ t ng quát h n đ c xem xét

K t thúc v i các câu h i c th

D ng này k t h p th m nh c a c c 2 d ng trên

M t nhi u th i gian h n các d ng khác

Luôn luôn h i “Li u còn có gì khác mà b n mu n b sung không?”

Vi t càng s m càng t t ngay sau khi ph ng v n

Cung c p m t b n tóm t t ban đ u, sau đó thì chi ti t h n

Xem l i báo cáo v i ng i đ c ph ng v n

- Ngôn ng dùng trong phi u h i nên:

t các câu h i quan tr ng nh t lên đ u tiên

Nhóm các câu h i có cùng n i dung l i v i nhau

a các câu h i ít gây tranh lu n lên trên

- T p h p t t c nh ng ng i tr l i vào cùng m t th i gian

- Phát phi u h i cho t ng cá nhân

- G i phi u h i qua đ ng b u đi n

- Phát phi u h i qua Web ho c th đi n t , có các u đi m:

H p ch n dành cho các câu tr l i có/không ho c đúng/sai

Nút tùy ch n cho các câu tr l i mang tính lo i tr l n nhau có/không

ph c v cho vi c xác đ nh thông tin di n ra trong h th ng

- Bao g m hai quy t đ nh quan tr ng:

Nh ng tài li u và website quan tr ng nào nên đ c l y m u

Nh ng ng i nào nên đ c ph ng v n và g i phi u h i

- thi t k m t m u t t, ng i phân tích h th ng c n tuân theo các b c

M u không mang tính xác su t

áng tin c y m c đ v a ph i

- L y m u ng u nhiên đ n gi n:

D a trên danh sách các con s c a t p l y m u

M i ng i ho c tài li u đ u có c h i đ c l a ch n ngang nhau

- Nghiên c u d li u c ng là m t ph ng pháp h u hi u đ ng i phân tích thu th p thông tin

- Xem xét các tài li u đ nh tính đ thu đ c:

Các thông tin ti m m quan tr ng

D u hi u trên các b n tin Website c a t ch c

- K thu t quan sát phân tích b y ph n t môi tr ng:

BÀI 3 PHÂN TÍCH H ăTH NG

Là giai đo n phát tri n trong m t d án, t p trung vào các v n đ nghi p v ,

ví d nh nh ng gì h th ng ph i làm v m t d li u, các th t c x lý và giao di n, đ c l p v i k thu t có th đ c dùng đ cài đ t gi i pháp cho

v n đ đó

Là giai đo n phát tri n t p trung vào vi c xây d ng và cài đ t mang tính k thu t c a h th ng (cách th c mà công ngh s đ c s d ng trong h

th ng)

- Nh n m nh vi c v các mô hình h th ng d ng đ h a đ tài li u hóa và

ki m tra h th ng hi n t i c ng nh h th ng đ c đ xu t

- Cu i cùng thì mô hình h th ng tr thành b n thi t k chi ti t cho vi c thi t

k và xây d ng m t h th ng đ c c i thi n

- Phân tích h ng c u trúc (Structured Analysis): là ki u phân tích h ng

mô hình, là m t k thu t l y quá trình làm trung tâm đ phân tích m t h

th ng đang có và xác đ nh các yêu c u nghi p v cho h th ng m i

Chú ý: a ra mô hình minh h a các thành ph n c a h th ng: các quá trình (các ch c n ng, thao tác) và nh ng thành ph n liên quan là đ u vào, đ u

ra và các file

- Nh n m nh vi c xây d ng các b n m u th đ xác đ nh nhanh các yêu c u nghi p v và c a ng i dùng đ i v i m t h th ng m i

- Xây d ng b n m u tìm hi u m t k thu t dùng đ xác đ nh các yêu c u nghi p v c a ng i dùng b ng cách đ h ph n ng v i m t b n cài đ t nhanh và thô c a các yêu c u đó

B că1.1: xác đ nhăcácăv năđ ,ăc ăh iăvƠăy uăt ăchiăph iătheo các tiêu chí

Tính h u ích: M t h th ng m i ho c gi i pháp có th t ng l i nhu n ho c

gi m chi phí hàng n m lên/xu ng bao nhiêu?

Tính u tiên: d a vào nh ng câu tr l i trên, m c u tiên gi a các v n đ ,

c h i và y u t chi ph i là nh th nào?

Gi i pháp kh thi: vào giai đo n đ u c a d án, gi i pháp kh thi có th di n

đ t d ng gi n đ n sau: nguyên, S a nhanh, Thay đ i đ n gi n đ

c ng c h th ng hi n có, Thi t k l i h th ng hi n có, Thi t k m t h

th ng m i

B că1.2:ăTh oălu năs ăb ăph măvi

K t qu : Báo cáo ph m vi d án (gi i h n c a d án)

B că1.3:ă ánhăgiáătínhăkh ăthiăc aăd ăánă

“Li u d án này có đáng đ c xem xét ?”

Phân tích chi phí / l i ích

Quy t đ nh

Phê duy t d án

H y b d án

Xem xét l i ph m vi d án (v i ngân sách và l ch bi u đã đ c đi u ch nh)

B că1.4:ăl păbi uăvƠăl păk ăho chăngơnăsáchăchoăd ăánă

B că2.1:ăNghiênăc uăl nhăv căv năđ ă

Nghiên c u các nguyên nhân và h qu c a t ng v n đ (chú ý: m t h qu

K t qu : các mô hình quá trình nghi p v hi n t i

B că2.4:ăXácăl păcácăm cătiêuăc iăthi năh ăth ngă

Xác đ nh các m c tiêu c th c i thi n h th ng và các ràng bu c đ i v i

m i v n đ

Các m c tiêu ph i chính xác, có th đo đ c

Các ràng bu c v l ch bi u, chi phí, công ngh và chính sách

K t qu : các m c tiêu c i thi n h th ng và báo cáo đ xu t

B că2.5:ăC pănh tăk ăho chăd ăánă

các ch c n ng nghi p v , các đ u vào, đ u ra, d li u đ c l u tr

Các yêu c u phi ch c n ng: các đ c tr ng, đ c đi m xác đ nh m t h th ng

th a đáng: hi u su t, tài li u, ngân sách, tính d h c và s d ng, ti t ki m chi phí, ti t ki m th i gian, an toàn

K t qu : phác th o các yêu c u ch c n ng và phi ch c n ng: các m c tiêu

c i thi n và đ u vào, đ u ra, các quá trình, d li u đ c l u tr liên quan

đ đ t đ c m c tiêu

B că3.2:ăPhơnăm că uătiênăchoăcácăyêuăc uă

Các yêu c u mang tính b t bu c có u tiên cao h n các yêu c u khác

Time boxing: đ a ra h th ng d i d ng m t t p các phiên b n k ti p nhau trong m t kho ng th i gian

Phiên b n đ u tiên đáp ng các yêu c u thi t y u và có m c u tiên cao nh t

B că3.3:ăC pănh tăk ăho chăd ăánă

N u các yêu c u v t quá phiên b n đ u tiên: thu h p ph m vi ho c t ng

ngân sách

K t qu : các yêu c u h th ng đã đ c th ng nh t (các yêu c u và m c u tiên đã đ c b sung)

B că4.1:ăPhơnătíchăcácăyêuăc uămangătínhăch căn ng

Các mô hình h th ng lôgíc: h th ng ph i làm gì (ch không ph i làm nh

th nào)

Xây d ng các b n m u đ xác l p các yêu c u giao di n ng i dùng K t

qu : các mô hình d li u (ERD), các mô hình quá trình (DFD), các mô hình giao di n (bi u đ ng c nh, bi u đ Use case), các mô hình đ i

t ng (các bi u đ UML) c a h th ng đ c đ xu t

B că4.2:ăKi mătraăcácăyêuăc uămangătínhăch căn ng

Ki m tra tính đ y đ , xem xét l i, th c hi n các thay đ i và b sung đ i v i các mô hình h th ng và các b n m u đ đ m b o r ng các yêu c u đã

đ c xác đ nh th a đáng

Liên k t các yêu c u phi ch c n ng v i các yêu c u mang tính ch c n ng

Là giai đo n chuy n ti p gi a phân tích h th ng và thi t k h th ng

B că5.1:ăxácăđ nhăcácăgi iăphápăđ ăc ă

Xác đ nh t t c các gi i pháp đ c có th có

K t qu : ma tr n các h th ng (gi i pháp) đ c

B că5.2:ăPhơnătíchăcácăgi iăphápăđ ăc

Vi c phân tích tính kh thi đ c th c hi n v i t ng đ c mà không quan tâm t i tính kh thi c a các đ c khác

Phân tích tính kh thi:

Tính kh thi v k thu t: Li u gi i pháp có phù h p v i th c t công ngh ?

Li u đ i ng d án có chuyên gia k thu t đ thi t k và xây d ng gi i

pháp?

Tính kh thi v ho t đ ng: Li u gi i pháp có th c hi n đ c yêu c u c a

ng i dùng? m c đ nào? Gi i pháp s thay đ i môi tr ng làm vi c

c a ng i dùng nh th nào? Ng i dùng s c m th y nh th nào v gi i pháp nh v y?

Tính kh thi v kinh t : Li u gi i pháp có chi phí hi u qu ?

Tính kh thi l ch bi u: Li u gi i pháp có th đ c thi t k và xây d ng

trong m t kho ng th i gian ch p nh n đ c hay không?

B că5.3:ăSoăsánhăcácăgi iăphápăđ ăc ă

mu n đ i v i m t h th ng thông tin M t yêu c u có th mô t các ch c

n ng, đ c tr ng (thu c tính) và các ràng bu c

có trong m t h th ng thông tin đ nó th a mãn nhu c u nghi p v và có

và s không hài lòng đó có th khi n h không s d ng h th ng

- Chi phí b o trì và nâng c p h th ng có th quá cao

- H th ng có th không ch c ch n và d có l i và ng ng ho t đ ng

- Uy tín c a các chuyên gia trong đ i d án có th b gi m sút b i b t k

th t b i nào, cho dù là do ai gây ra thì c ng s b xem là l i c a c đ i d

án

- D ătheoădõi: các yêu c u liên k t tr c ti p t i các ch c n ng và đ c tr ng

- Chính th c hóa các yêu c u: l p tài li u yêu c u, truy n đ t đ n các nhân

s tham gia Vi c l p tài li u yêu c u g m: các ch c n ng và d ch v mà

h th ng có th cung c p

CÂU H I TH O LU N

3.1 Phân bi t Phân tích h th ng và Thi t k h th ng

3.2 Th nào là k thu t phân tích h ng c u trúc

3.3 Nêu và phân tích các giai đo n phân tích h th ng

BÀI 4 MÔăHỊNHăHịAăCH CăN NG

Tóm t t: Bài này t p trung vào vi c mô hình hóa các ch c n ng trong quá trình

phân tích N i dung bao g m khái ni m và các nguyên t c xây d ng bi u đ

phân c p ch c n ng và bi u đ lu ng d li u

Trong bài 3, chúng ta đã bi t v các ho t đ ng phân tích h th ng, nh ng

ho t đ ng đó là nh m m c đích v các mô hình h th ng Các mô hình h

th ng đóng vai trò quan tr ng trong phát tri n h th ng Dù là ng i s

d ng hay ng i phân tích h th ng thì b n đ u ph i gi i quy t nh ng v n

đ phi c u trúc Và m t cách đ c u trúc v n đ là v các mô hình

Mô hình là m t bi u di n hình t ng c a th c t Các mô hình có th đ c xây d ng cho các h th ng hi n có đ giúp chúng ta hi u k h n v nh ng

h th ng đó Ho c c ng có th xây d ng mô hình cho các h th ng đ c

đ xu t nh m tài li u hóa các yêu c u nghi p v ho c thi t k k thu t

Mô hình hóa ch că n ngă (Process Modeling) v i bi u đ lu ng d li u

(Data Flow Diagram - DFD) nh m m c đích tr l i câu h i: H th ng làm gì? Mô hình hóa ch c n ng là k thu t dùng đ t ch c và tài li u hóa c u trúc và lu ng d li u xuyên qua các quá trình c a m t h th ng ho c các

ch c n ng đ c th c hi n b i các quá trình h th ng

Môăhìnhăhóaăd ăli uă(Data Modeling) v i bi u đ quan h th c th (Entity

Relationship Diagram - ERD) nh m tr l i câu h i: H th ng có nh ng d

li u nào? Mô hình hóa d li u là k thu t dùng đ t ch c và mô hình hóa

d li u c a m t h th ng nh m xác đ nh các yêu c u nghi p v cho m t

c s d li u ôi khi mô hình hóa d li u còn đ c g i là mô hình hóa

c s d li u

Môăhìnhăhóaăđ iăt ngă(Object Modeling) v i ngôn ng mô hình h p nh t

(Unified Modeling Language - UML) nh m tr l i câu h i: Cái gì và t i sao? (lôgíc c a h th ng)

hi u rõ h n v h th ng: các c h i đ đ n gi n hóa, t i u hóa (Tái c u

trúc quy trình)

liên k t các hành vi và c u trúc c a h th ng (các yêu c u nghi p v v : thông tin/d li u và ch c n ng/quy trình)

tr c quan hóa và đi u khi n ki n trúc h th ng (thi t k )

ki m soát nh ng r i ro trong quá trình phát tri n

4.1.3 Cácăthaoătácămôăhìnhăhóaăch căn ng

4.1.3.1. L p k ho ch chi n l c h th ng:

Các mô hình quá trình nghi p v c a t ch c mô t các ch c n ng nghi p v quan tr ng

4.1.3.2. Tái c u trúc quy trình nghi p v :

Các mô hình ch c n ng “As is” làm đ n gi n vi c phân tích các đi m

Mô hình hóa các yêu c u lôgíc (các quá trình và lu ng d li u c n có dù

h th ng đ c xây d ng th nào – DFD lôgíc) c a h th ng đ c đ

4.2 MÔ HÌNH LOGIC

Mô hình lôgíc cho bi t h th ng là gì và làm gì Nó đ c l p v i vi c cài đ t

k thu t Nó minh h a b n ch t c a h th ng Mô hình lôgíc còn có th

đ c g i là mô hình b n ch t, mô hình khái ni m mô hình nghi p v

Mô hình v t lý không ch th hi n h th ng là gì và làm gì mà còn th hi n

cách th c h th ng đ c cài đ t m t cách v t lý và k thu t Nó ph n ánh các l a ch n công ngh Mô hình v t lý còn có th đ c g i là mô hình cài đ t hay mô hình k thu t

Các nhà phân tích h th ng đã nh n th y giá tr c a vi c tách riêng vi c nghiên c u nghi p v v i vi c nghiên c u k thu t ó là lý do t i sao h

s d ng các mô hình h th ng lôgíc đ minh h a các yêu c u nghi p v và các mô hình h th ng v t lý đ minh h a các thi t k k thu t

Các ho t đ ng c a ng i phân tích h th ng t p trung ch y u vào các mô hình h th ng lôgíc vì nh ng lý do sau:

- Các mô hình lôgíc lo i b t t ng thiên l ch do nh h ng b i cách

th c cài đ t h th ng đã có ho c ý ki n ch quan c a m t ng i nào đó

v cách cài đ t cho h th ng Do đó, chúng khuy n khích tính sáng t o

- Các mô hình lôgíc làm gi m kh n ng b sót các yêu c u nghi p v trong tr ng h p con ng i b chi ph i quá nhi u vì các k t qu mang tính k thu t Nh vi c tách bi t nh ng gì h th ng ph i làm v i cách

th c h th ng th c hi n mà chúng ta có th phân tích t t h n các yêu

c u nh m đ m b o tính hoàn thi n, chính xác và nh t quán

- Các mô hình lôgíc cho phép truy n đ t v i ng i dùng cu i d i d ng ngôn ng phi k thu t ho c ít k thu t h n

BFD là s đ phân rã có th b c các ch c n ng c a h th ng t t ng th đ n chi ti t M i ch c n ng có th có m t ho c nhi u ch c n ng con, t t c

đ c th hi n trong m t khung c a s đ

Ý ngh a c a BFD:

- Gi i h n ph m vi c a h th ng c n ph i phân tích

- Ti p c n h th ng v m t logic nh m làm rõ các ch c n ng mà h

th ng th c hi n đ ph c v cho các b c phân tích ti p theo

- Phân bi t các ch c n ng và nhi m v c a t ng b ph n trong h th ng,

t đó l c b nh ng ch c n ng trùng l p, d th a

Tuy nhiên, BFD không có tính đ ng, nó ch cho th y các ch c n ng mà không th hi n trình t x lý c a các ch c n ng đó c ng nh là s trao đ i thông tin gi a các ch c n ng Do đó, BFD th ng đ c s d ng làm mô hình ch c n ng trong b c đ u phân tích

4.3.2 Ph ngăphápăxơyăd ngăBFD

4.3.2.1. Phân m c các ch c n ng:

BFD đ c xây d ng theo mô hình phân m c, m i m t ch c n ng có th g m

m t ho c nhi u ch c n ng con trong s đ

ki m soát

N u g p tr ng h p có quá nhi u ch c n ng con thì có th gi i quy t b ng cách t o thêm m c trung gian đ nhóm các ch c n ng con l i C n đ m

b o tính cân b ng c a s đ , ngh a là các ch c n ng thu c cùng m t m c nên có s t ng đ ng nhau v kích th c và đ ph c t p

M i ch c n ng ph i mang m t tên duy nh t, không trùng l p v i ch c n ng

khác; tên ph i th hi n khái quát các ch c n ng con c a nó, ph n ánh

- Qu n lý tài nguyên (tài s n, ngu n nhân l c, con ng i…)

Khi đã xác đ nh đ c lo i mà nó thu c vào thì s đ t tên cho ch c n ng cao

nh t này Ti p theo, đ xác đ nh các ch c n ng con thì t ch c n ng chính, ta đ t nó trong chu k s ng g m các giai đo n:

- Xác đ nh nhu c u

- Mua bán

- B o hành, b o d ng

- Thanh lý ho c chuy n nh ng

M i giai đo n có th có m t ho c nhi u ch c n ng con Ví d , v i ch c

n ng Bán hàng thì giai đo n xác đ nh nhu c u có th có ch c n ng con

là Qu n lý thông tin khách hàng, giai đo n mua bán thì có th là C p

nh t đ n hàng…

Ng i phân tích ph i xác đ nh đ c m c nào là th p nh t, khi đó s d ng

vi c phân tích ch c n ng nh n bi t m t ch c n ng m c th p nh t

b ng cách xét xem có ph i ch c n ng đó ch có m t nhi m v ho c m t nhóm các nhi m v nh

Khi xây d ng BFD c n đ m b o tính đ n gi n, rõ ràng và chính xác c a s

đ V i các h th ng l n, có th trình bày BFD trên nhi u trang, trang 1 là BFD m c cao nh t (m c 0), ti p theo ng v i m i ch c n ng s đ c phân tích các trang sau t i ch c n ng m c th p nh t thì d ng

Nh c thanh toán quá h n

Ng ng cung c p

đi n

Th ng kê khách hàng

Khách hàng tra c u

Trong ch ng này, chúng ta t p trung vào vi c mô hình hóa ch c n ng lôgíc trong giai đo n phân tích h th ng Nh trên đã nói, mô hình hóa ch c

n ng là m t k thu t đ t ch c và tài li u hóa c u trúc và lu ng d li u

c ng nh lôgíc, đ ng l i và các th t c đ c th c hi n b i các quá trình

c a m t h th ng M t trong các mô hình ch c n ng phân tích h th ng chính là s đ lu ng d li u

M t s đ lu ng d li u (Data Flow Diagram – DFD) là m t công c đ h a

đ mô t lu ng d li u luân chuy n trong m t h th ng và nh ng ho t

đ ng x lý đ c th c hi n b i h th ng đó S đ lu ng d li u còn có

các tên g i khác là bi u đ b t, bi u đ bi n đ i và mô hình ch c n ng

T i sao s d ng DFD?

- S mô t b ng ngôn ng h ng t i s gi i thích, nó có th b sót nh ng thông tin quan tr ng

- S mô t đ h a minh h a đ c lu ng d li u trong m t t ch c thông

qua DFD

Bi u đ lu ng d li u đã r t ph bi n h n 20 n m nay nh ng l i ích c a DFD đã đ c đ i m i nh vào tính ng d ng c a nó trong vi c tái c u trúc quy trình nghi p v (business process redesign – BPR) Khi mà t

ch c nh n th y r ng h u h t các h th ng x lý d li u đã tr nên l i th i, không hi u qu và r m rà v th t c thì đó là lúc có th thu l i ích m i

nh vào vi c t ch c l i các quy trình nghi p v i u này đ c ti n hành

tr c tiên b ng vi c mô hình hóa các quy trình nghi p v nh m m c đích phân tích, thi t k l i và/ho c c i thi n chúng Ti p theo, công ngh thông tin có th đ c áp d ng m t cách sáng t o cho các quy trình nghi p v đã

đ c c i thi n nh m t i đa hóa giá tr thu v cho t ch c

4.4.2 Vai trò c a DFD

DFD tài li u hóa m t thao tác/ho t đ ng/ch c n ng nghi p v c a m t h

th ng thành m t quá trình DFD mô t cách th c d li u đ c x lý trong

và t i biên gi i c a h th ng DFD th hi n chi ti t s ph thu c l n nhau

gi a các quá trình c a h th ng, các s d ch chuy n d li u ho c thông tin

gi a các quá trình

DFD lôgíc mô t lu ng thông tin c a m t h th ng

DFD v t lý mô t cách th c m t h th ng thông tin đ c cài đ t v t lý (ai làm, b ng cách nào, b ng công c nào)

Mô t cách th c m t h th ng thông tin đ c cài đ t v t lý (ai làm, b ng cách nào, b ng công c nào)

Có vài b ký hi u DFD mà ph bi n là Gane/Sarson và Demarco/Yourdon Trong đó, b ký hi u Gane & Sarson đ c s d ng ph bi n h n

Tác nhân ngoài

Lu ng d li uQuá trìnhKho d li u

4.5.2 Tác nhân ngoài

Khái ni m:

M t tác nhân ngoài là m t ngu n cung c p ho c nh n thông tin d li u

c a h th ng

M t tác nhân ngoài không ph i là m t ph n c a h th ng, nó th hi n

m i quan h gi a h th ng v i môi tr ng bên ngoài

Nhãn: Tên c a tác nhân ngoài ph i là m t danhăt

M t tác nhân ngoài xác đ nh m t ng i, m t đ n v c a t ch c hay m t t

ch c khác n m ngoài ph m vi c a d án nh ng có t ng tác v i h th ng đang đ c nghiên c u

Các tác nhân ngoài xác đ nh “biên gi i” hay ph m vi c a h th ng đang

đ c mô hình hóa Khi ph m vi thay đ i, các tác nhân ngoài có th tr thành các quá trình và ng c l i

Tác nhân ngoài th ng là:

Phòng ban, b ph n trong t ch c nh ng n m ngòai ph m vi h th ng

M t chi nhánh ho c t ch c bên ngoài

- M t kho d li u là m t kho l u tr d li u, nó ch a thông tin

- Kho ch a v t lý là phi v t ch t, nó có th là m t t h s , sách ho c file

máy tính

Nhãn: Tên c a kho d li u ph i b t đ u b ng danhăt , nó nói lên n i

dung thông tin

- Các đ a đi m: ví d nh n i sinh, tòa nhà, phòng, chi nhánh…

- Các đ i t ng: ví d nh sách, máy móc, s n ph m, nguyên li u thô,

b n quy n ph n m m, gói ph n m m, công c , ph ng ti n v n t i…

Có th xác đ nh các kho d li u v i các y u t Tài nguyên – S ki n – Tác

các th hi n c a các th c th d li u (đ c mô t trong m t bi u đ quan

- M t lu ng d li u không bi u di n m t tài li u hay m t v t th v t lý: nó

bi u di n s trao đ i thông tin trong tài li u ho c v v t th Nhãn: Ph i

có tên và không trùng l p v i các lu ng d li u khác Tên ph i th hi n logic c a thông tin ch không ph i d ng v t lý c a nó và ph i b t đ u

ho c đi u ki n vào Nhãn: S d ng m t đ ngăt ăđ gán nhãn cho hành

đ ng th c hi n b i quá trình (không ph i là tên c a ng i hay phòng ban

th c hi n nó trong DFD v t lý)

- M t quá trình ph i có ítănh tăm tălu ng d li u vào và ítănh tăm tălu ng

d li u ra

Thanh toán Hóa đ n

Các lo i quá trình lôgíc:

- Ch c n ng: m t t p các ho t đ ng ti p di n liên quan t i m t nghi p v ; ví

d nh vi c bán hàng

- S ki n (hay giao d ch, ho t đ ng): m t công vi c ph i đ c hoàn thành toàn b (ho c nh m t ph n c a m t ch c n ng); ví d nh vi c thu ti n thanh toán (là m t công đo n trong vi c bán hàng)

- Quá trình c b n (hay thao tác): m t ho t đ ng ho c thao tác chi ti t, r i

r c đ c yêu c u đ đáp l i m t s ki n Thông th ng, m t s thao tác

- i u ki n đ tách: n u các ti n trình này không th c hi n đ ng th i ho c không cùng m t n i ho c không do m t ng i th c hi n Khi đó, ta ki m tra quá trình tách b ng cách cu i lu ng d li u ta đ t câu h i:

Ti n trình ti p theo có th th c hi n th i gian khác đ c không?

l ng Ti n l ng chi lIn phi u ng Phi u Chi Công nhân

Bi u đ lu ng d li u m c ng c nh (Context data flow diagram) là m t mô hình ch c n ng đ c dùng đ tài li u hóa ph m vi c a m t h th ng Nó

còn đ c g i là mô hình môi tr ng xây d ng bi u đ ng c nh, c n

ph i:

Xác đ nh biên gi i c a h th ng

Xác đ nh các tác nhân ngoài

Không chi ti t v các quá trình và kho d li u c a h th ng

Chi n l c c th xây d ng bi u đ ng c nh:

- Coi c h th ng là m t “h p đen”, xem nó là m t ch c n ng duy nh t

và ch quan tâm t i ph n bên ngoài c a nó mà không ph i xét t i nh ng

- Xác đ nh các kho d li u ngoài R t nhi u h th ng đòi h i truy nh p vào các t p ho c c s d li u c a h th ng khác

V m t bi u đ ng c nh d a trên t t c các thông tin đã x lý Chú ý ch minh h a nh ng lu ng d li u th hi n nh ng m c tiêu chính c a h

th ng nh m tránh vi c bi u đ ng c nh có quá nhi u lu ng d li u

vào/ra

K thu t ph bi n đ c dùng đ xây d ng DFD là k thu t phân m c D a theo BFD c a h th ng, chúng ta s xây d ng DFD theo nhi u m c, m i

m c th hi n trên m t ho c nhi u trang Nên đ t tên cho m i trang b ng tên c a ch c n ng đang đ c phân tích trên trang đó Nh v y v i trang phân tích t i m c 0 thì tên c a nó chính là tên c a h th ng

Bi u đ ng c nh

- Xác đ nh h th ng và gi i h n c a nó (ng c nh)

- Xác đ nh các tác nhân ngoài (ng i cung c p, ng i nh n thông tin h

th ng c a)

- Xác đ nh các lu ng d li u ngoài (đ u vào, đ u ra)

- Chú ý: b n thân toàn b h th ng là m t quá trình (nó nh n đ u vào và

Qui t c 1: m i bi u t ng có riêng m t nhãn duy nh t đ tránh gây hi u

Qui t c 5: M t quá trình ph i luôn có lu ng d li u vào và ra

Qui t c 6: Không c n có m t lu ng d li u (mà không có s bi n đ i) liên

k t v i m t quá trình (vì ho t đ ng nh v y là vô giá tr )

Qui t c 7: Các quá trình cha và các quá trình con t ng ng c a nó ph i có các lu ng d li u vào ra gi ng nhau (nh ng các quá trình con có th có

lu ng d li u c a riêng nó)

Qui t c 8: Các lu ng d li u không th t phân tách đ c

Qui t c 9: M t gói d li u có th g m nhi u ph n t d li u đ c truy n đi

đ ng th i t i c ng m t đích

Qui t c 10: Không đ c s d ng m i tên hai chi u vì lu ng vào (c p nh t)

và lu ng ra (trích thông tin) c a m t kho d li u mang n i dung thông tin

khác nhau

1 V DFD lôgíc d ng top-down c a h th ng hi n có: V các bi u đ DFD

v t lý d ng top-down đ bi u di n s cài đ t v t lý hi n t i c a h th ng bao g m các gi i h n c a nó

2 Chuy n đ i các DFD v t lý thành các DFD lôgíc t ng ng c a nó

3 V các DFD lôgíc d ng top-down bi u di n m t h th ng đ c c i thi n

4 Mô t t t c các lu ng d li u, kho d li u, quy t c và th t c trong m t t

đi n d li u

7 Tài li u hoá các lu ng d li u và quá trình trong t đi n d li u

Các quá trình trong DFD có th th c hi n song song (vào cùng m t th i

Là vi c b o đ m r ng m t lu ng d li u ch ch a d li u c n thi t cho quá trình nh n nó

Tác nhân trong

nh

ngh aă Nhi m v x lý thông

tin

Thông tin vào / ra

m t ch c

n ng x lý

N i l u

tr thông tin trong

m t th i gian

Ng i hay t

ch c ngoài

h th ng có giao ti p v i