Giáo trình Tâm lý học người trưởng thành

[r]

GIÁO TRÌNH TÂM LÍ H C NG Ọ ƯỜ I  

TS. TR N TH  THU MAIẦ Ị

Ch  đ o  t  ch c  biên so n  giáo  trình: TS. Nguy n  Kim  H ng, Hi u trỉ ạ ổ ứ ạ ễ ồ ệ ưởng 

Trường Đ i h c S  ph m TP. H  Chí Minhạ ọ ư ạ ồ

Quy t đ nh thành l p H i đ ng th m đ nh giáo trình: S  1267/QĐ­ĐHSPdo Hi uế ị ậ ộ ồ ẩ ị ố ệ  

Trưởng PGS. TS. Nguy n Kim H ng kí ngày 27 tháng 5 năm 2013ễ ồ

Quy t đ nh phê duy t s  d ng giáo trình: s  1333/QĐ­ĐHSP do Hi u Trế ị ệ ử ụ ố ệ ưởng  PGS. TS. Nguy n Kim H ng kí ngày 06 tháng 6 năm 2013ễ ồ

Mã s  sách chu n qu c t  ­ ISBN: 978­604­918­049­1 ố ẩ ố ế

MỤC LỤC

L I NÓI Đ UỜ Ầ

Tâm lí h c ngọ ười trưởng thành là m t môn h c cung c p m t s  hi u bi t cộ ọ ấ ộ ố ể ế ơ 

b n v  đi u ki n phát tri n tâm lí và nh ng đ c đi m tâm lí đ c tr ng c a ngả ề ề ệ ể ữ ặ ể ặ ư ủ ười 

trưởng thành. T  đó, có cách nhìn đúng v  các thu n l i và khó khăn c a ngừ ề ậ ợ ủ ườ ưởi tr ng  thành, và có cách  ng x  phù h p v i h  Qua môn h c này ngứ ử ợ ớ ọ ọ ười h c đ c hìnhọ ượ   thành nh ng ki n th c: hi u đ c các đi u ki n phát tri n tâm lí c a ngữ ế ứ ể ượ ề ệ ể ủ ười trưởng  thành, nh n di n và gi i thích đậ ệ ả ược s  phát tri n nh n th c, tình c m, nhân cách…ự ể ậ ứ ả  

c a ngủ ười trưởng thành; nh ng kĩ năng: v n d ng nh ng nét tâm lí đ c tr ng c aữ ậ ụ ữ ặ ư ủ  

ngườ ưởi tr ng thành đ  gi i thích các v n đ    l a tu i trể ả ấ ề ở ứ ổ ưởng thành tr  tu i, trung niênẻ ổ  

và người cao tu i, tìm đổ ược các gi i pháp thích h p gi i quy t các hi n t ng đ cả ợ ả ế ệ ượ ặ  

tr ng c a t ng l a tu i, s  d ng m t s  tr c nghi m trong nghiên c u v  ngư ủ ừ ứ ố ử ụ ộ ố ắ ệ ứ ề ườ ưởi tr ng 

thành; và đ ng th i hình thành thái đ  yêu thích tìm hi u tâm lí ngồ ờ ộ ể ườ ưởi tr ng thành, có 

s  quan tâm và thái đ  tích c c nh  là m t nhà Tâm lí h c khi nghiên c u, giao ti p,ự ộ ự ư ộ ọ ứ ế  

ng x  v i ng i tr ng thành

Quy n giáo trình Tâm lí h c ngể ọ ườ ưởi tr ng thành này là s n ph m k  th a các tả ẩ ế ừ ư 

li u c a nh ng nhà khoa h c nghiên c u v  Tâm lí h c ngệ ủ ữ ọ ứ ề ọ ười trưởng thành và nhi uề   năm nghiên c u và gi ng d y, nh m đáp  ng yêu c u gi ng d y, h c t p và nghiênứ ả ạ ằ ứ ầ ả ạ ọ ậ  

c u cho sinh viên, h c viên cao h c, nghiên c u sinh các trứ ọ ọ ứ ường Đ i h c đ i v i mônạ ọ ố ớ   Tâm lí h c ngọ ườ ưởi tr ng thành. 

C u trúc c a giáo trình bao g m 4 chấ ủ ồ ương:

Ch ươ ng 1: Lí lu n chung v  Tâm lí h c ngậ ề ọ ườ ưởi tr ng thành

Ch ươ ng 2: Tâm lí h c ngọ ườ ưởi tr ng thành tr  tu iẻ ổ

Ch ươ ng 3: Tâm lí h c ngọ ười trung niên

Ch ươ ng 4: Tâm lí h c ngọ ười cao tu iổ

­

L n đ u tiên, giáo trình Tâm lí h c ngầ ầ ọ ười trưởng thành được biên so n theoạ  

chương trình và phương pháp đào t o theo h  th ng tín ch , ch c ch n không tránhạ ệ ố ỉ ắ ắ  

kh i nh ng thi u sót nh t đ nh. R t mong nh n đỏ ữ ế ấ ị ấ ậ ược nh ng ý ki n đóng góp và chiaữ ế  

s  c a các nhà khoa h c, quý đ ng nghi p và b n đ c đ  giáo trình ti p t c đẻ ủ ọ ồ ệ ạ ọ ể ế ụ ược  hoàn thi n h n.ệ ơ

Trân tr ng c m  n.ọ ả ơ

Tác gi   ả

CHƯƠNG 1: LÍ LU N CHUNG V  TÂM LÍ H C NGẬ Ề Ọ ƯỜI TRƯỞNG THÀNH

T  khi Tâm lí h c l a tu i tr  thành m t ngành khoa h c đ c l p vào cu i th  kừ ọ ứ ổ ở ộ ọ ộ ậ ố ế ỉ 

th  XIX, đ u th  k  XX đã xu t hi n nh ng quan đi m nghiên c u v  thanh niên: quanứ ầ ế ỉ ấ ệ ữ ể ứ ề  

đi m phát sinh sinh h c v  s  phát tri n chú ý ch  y u đ n nh ng y u t  quy t đ nhế ọ ề ự ể ủ ế ế ữ ế ố ế ị   sinh h c c a s  phát tri n, mà t  đó các thu c tính tâm lí ­ xã h i xu t phát ho c tọ ủ ự ể ừ ộ ộ ấ ặ ương 

h p (S. Holl, A. Gezell), quan đi m phát sinh xã h i hợ ể ộ ướng s  chú ý ch  y u vào cácự ủ ế   quá trình xã h i hóa và vào nh ng nhi m v  mà xã h i đ t ra trong m t giai đo nộ ữ ệ ụ ộ ặ ộ ạ  

đường đ i phù h p (K. Levin), quan đi m phát sinh tâm lí l y s  phát tri n c a các quáờ ợ ể ấ ự ể ủ   trình và ch c năng tâm lí riêng c a h c thuy t đ ng thái ­ tâm lí c a Erik Erikson. [2,ứ ủ ọ ế ộ ủ   26­43]

Các nhà Tâm lí h c nghiên c u ngọ ứ ười trưởng thành có xu hướng làm sáng tỏ 

nh ng đ c đi m tâm lí l a tu i trữ ặ ể ứ ổ ưởng thành và ti n trình phát tri n nhân cách cá nhânế ể   qua các giai đo n c a ngạ ủ ườ ưởi tr ng thành

1.1.1. Đ i t ng c a Tâm lí h c ng i tr ng thành ố ượ ủ ọ ườ ưở

Đ i t ng nghiên c u c a Tâm h c ng i tr ng thành là các hi n t ng tâm lý ố ượ ứ ủ ọ ườ ưở ệ ượ   (quá trình tâm tr ng thái tâm lí, thu c tính tâm lí – ph m ch t tâm trong t ng giai đo n ạ ộ ẩ ấ ừ ạ  

l a tu i ng i tr ng thành ứ ổ ườ ưở  C  th , Tâm lí h c ngụ ể ọ ườ ưởi tr ng thành nghiên c u:ứ

­ Đ ng l c c a s  phát tri n tâm lí ngộ ự ủ ự ể ười trưởng thành, làm rõ nguyên nhân, 

đi u ki n, các nhân t  gây  nh hề ệ ố ả ưởng đ c bi t quan tr ng đ n s  hình thành và phátặ ệ ọ ế ự   tri n tâm lí con ngể ười trong m i giai đo n c a l a tu i trỗ ạ ủ ứ ổ ưởng thành, ch  ra nhân t  nàoỉ ố   đóng vai trò ch  đ o trong s  phát tri n tâm lí. C  th , đó chính là nh ng đi u ki n vủ ạ ự ể ụ ể ữ ề ệ ề 

th  ch t, đi u ki n s ng và các d ng ho t đ ng, nh ng mâu thu n n y sinh trong quáể ấ ề ệ ố ạ ạ ộ ữ ẫ ả   trình s ng và ho t đ ng c a cá nhân trong t ng giai đo n c a l a tu i trố ạ ộ ủ ừ ạ ủ ứ ổ ưởng thành

­ Nh ng đ c đi m c a các quá trình tâm lí và ph m ch t tâm lí c a cá nhân ữ ặ ể ủ ẩ ấ ủ ở  các giai đo n khác nhau c a ngạ ủ ườ ưởi tr ng thành. Đây là c  s  quan tr ng đ  t  đó, cóơ ở ọ ể ừ   cách nhìn đúng v  các thu n l i và khó khăn c a ngề ậ ợ ủ ười trưởng thành, và có cách  ngứ  

x  phù h p v i h ử ọ ớ ọ

­ Nh ng quy lu t hình thành và phát tri n c a các quá trình tâm lí và nhân cáchữ ậ ể ủ  

người trưởng thành, xem xét s  phát tri n tâm lí c a ngự ể ủ ười trưởng thành được phát  tri n ra sao. Vi c tìm ra các quy lu t phát tri n tâm lí s  giúp chúng ta th y rõ đ c quáể ệ ậ ể ẽ ấ ượ  

trình n y sinh, hình thành và phát trien c a các hi n tả ủ ệ ượng tâm lí người trưởng thành, 

t  đó d  đoán trừ ự ước đ c s  phát tri n ho c lí gi i đượ ự ể ặ ả ược nhi u hi n tề ệ ượng tâm lí khác  nhau trong t ng giai đo n c a l a tu i trừ ạ ủ ứ ổ ưởng thành

1.1.2. Nhi m v  c a Tâm lí h c ng i tr ng thành ệ ụ ủ ọ ườ ưở

Nhi m v  c a Tâm lí h c ngệ ụ ủ ọ ười trưởng thành là nghiên c u nh ng đ i tứ ữ ố ượng  trên, t  đó rút ra nh ng quy lu t chung c a s  phát tri n nhân cách ngừ ữ ậ ủ ự ể ười trưởng  thành, nh ng nhân t  ch  đ o s  phát tri n nhân cách ngữ ố ỉ ạ ự ể ườ ưởi tr ng thành; nh ng bi nữ ế  

đ i tâm lí c a ngổ ủ ườ ưởi tr ng thành d i  nh hướ ả ưởng c a ho t đ ng h c t p, lao đ ng vàủ ạ ộ ọ ậ ộ  

cu c s ng c a chính h … T  đó cung c p nh ng k t qu  nghiên c u v  m t lí lu n vàộ ố ủ ọ ừ ấ ữ ế ả ứ ề ặ ậ  

ng d ng c n thi t, đ  có s  quan tâm thích đáng và thái đ  phù h p, tích c c khi

nghiên c u, giao ti p,  ng x  v i ngứ ế ứ ử ớ ườ ưởi tr ng thành

1.1.3. Ý nghĩa c a Tâm lí h c ng i tr ng thành ủ ọ ườ ưở

Vi c nghiên c u c a Tâm lí h c ngệ ứ ủ ọ ười trưởng thành có ý nghĩa h t s c quanế ứ  

tr ng trong th c ti n cu c s ng. Vi c hi u bi t nh ng đ c đi m tâm lí con ngọ ự ễ ộ ố ệ ể ế ữ ặ ể ườ ở i 

t ng giai đo n khác nhau c a l a tu i trừ ạ ủ ứ ổ ưởng thành giúp chúng ta bi t cách c  x , cóế ư ử   thái đ  thích h p khi giao ti p v i h  N m b t độ ợ ế ớ ọ ắ ắ ược nh ng quy lu t phát tri n tâm lí sữ ậ ể ẽ  giúp chúng ta theo dõi được s  phát tri n, d  tính trự ể ự ước s  phát tri n, đ ng th i phátự ể ồ ờ  

hi n k p th i nh ng d u hi u b t bình thệ ị ờ ữ ấ ệ ấ ường   ngở ười trưởng thành, lí gi i đ cả ượ   nguyên nhân, t  đó có s  h  tr  c n thi t đ  giúp đ  h ừ ự ỗ ợ ầ ế ể ỡ ọ

Nh ng ki n th c v  Tâm lí h c l a tu i và Tâm lí h c S  ph m cũng s  giúpữ ế ứ ề ọ ứ ổ ọ ư ạ ẽ   chúng ta lí gi i đả ược nh ng nguyên nhân thành công hay th t b i trong giao ti p,  ngữ ấ ạ ế ứ  

x  v i ngử ớ ười trưởng thành, đ c bi t trong các quá trình d y h c và giáo d c thanhặ ệ ạ ọ ụ   niên, t  đó đ  ra các bi n pháp kh c ph c k p th i, giúp chúng ta xây d ng đ cừ ề ệ ắ ụ ị ờ ự ượ  

nh ng phữ ương pháp giáo d c hi u qu , thích  ng v i thanh niên.ụ ệ ả ứ ớ

Tr  thành ngở ườ ới l n (người trưởng thành) là m t trong nh ng chuy n ti p quanộ ữ ể ế  

tr ng nh t trong các giai đo n l a tu i c a đ i ngọ ấ ạ ứ ổ ủ ờ ười, nh ng th t khó  n đ nh chínhư ậ ấ ị   xác s  chuy n ti p này di n ra khi nào. Các nghiên c u v  tu i trự ể ế ễ ứ ề ổ ưởng thành s  đ nhẽ ị   nghĩa v  tu i trề ổ ưởng thành và các d u hi u c a tu i trấ ệ ủ ổ ưởng thành

1.2. Lí lu n v  tu i trậ ề ổ ưởng thành

1.2.1. Khái ni m v  tu i tr ng thành ệ ề ổ ưở

Khi nào thì m t ngộ ườ ạ ếi đ t đ n trưởng thành? Tính theo năm tu i không giúp íchổ  

gì trong trường h p này, b i vì m t ngợ ở ộ ười có th  để ược xem là trưởng thành   tu i 20ở ổ  

nh ng ngư ười khác mãi đ n tu i 40 v n không có hi v ng gì v  vi c trế ổ ẫ ọ ề ệ ưởng thành. 

Người trưởng thành là m t khái ni m t ng h p độ ệ ổ ợ ược xem xét c  trên bình di n Sinhả ệ  

h c, Tâm lí h c, Xã h i h c.ọ ọ ộ ọ

Các nhà nghiên c u d a trên kh  năng tính d c cho r ng, “nh n” và “trao” tìnhứ ự ả ụ ằ ậ   yêu m t cách đích th c và sâu s c ho c bi t bi u l  hành vi âu y m hay nhu c u b nộ ự ắ ặ ế ể ộ ế ầ ả   năng tính d c là bi u hi n c a s  trụ ể ệ ủ ự ưởng thành. H  cho r ng nh ng cá nhân trọ ằ ữ ưởng  thành ph i có ý th c v  m c đích cu c s ng c a mình và kh  năng duy trì nòi gi ng.ả ứ ề ụ ộ ố ủ ả ố   Các nghiên c u nh n m nh y u t  xã h i l i cho r ng, k t b n, b  thu hút b i ngứ ấ ạ ế ố ộ ạ ằ ế ạ ị ở ười  khác hay chăm sóc b n thân trong m i quan h  tâm lí là bi u hi n c a s  trả ố ệ ể ệ ủ ự ưởng  thành

M t cách xem xét s  trộ ự ưởng thành n a là s  v n d ng kh  năng đ  đ ng đ uữ ự ậ ụ ả ể ươ ầ  

t t v i nh ng bi n c  hay nh ng quy t đ nh mà h u h t ai cũng ph i đ i m t c  thố ớ ữ ế ố ữ ế ị ầ ế ả ố ặ ụ ế  vài l n trong đ i. Trong nh ng giai đo n c a thuy t Erikson, s  trầ ờ ữ ạ ủ ế ự ưởng thành   tu i vở ổ ị  thành niên ph i bao g m vi c hoàn thành khi gi i quy t các kh ng ho ng tăng trả ồ ệ ả ế ủ ả ưởng 

 tu i  u th  và thi u niên, kh  năng ti n t i k t thân v i ng i khác (kh  năng tính

d c), m t vài ngụ ộ ười thì lo l ng v  v n đ  hắ ề ấ ề ướng d n con cái hay v n đ  truy n sinhẫ ấ ề ề   (Whitboume và Waterman, 1979). [32]

L. Hoffman & Manis (1979) xem xét s  trự ưởng thành là s  t  nh n th c. Cái gìự ự ậ ứ   khi n con ngế ười ta c m th y mình trả ấ ưởng thành? L. Hoffman và Manis đã kh o sát v iả ớ 

h n 2.000 nam n  có gia đình v  đ  tài: Đâu là s  ki n quan tr ng nh t trong đ i màơ ữ ề ề ự ệ ọ ấ ờ   làm h  c m th y h  th t s  trọ ả ấ ọ ậ ự ưởng thành. Tr  thành cha m  và vi c nâng đ  ai đó làở ẹ ệ ỡ  

d u hi u đấ ệ ược h  th a nh n nhi u nh t cho s  trọ ừ ậ ề ấ ự ưởng thành (L. Hoffman và Manis,  1979). [32]

Th t khó khi đ nh nghĩa v  tu i trậ ị ề ổ ưởng thành vì nó luôn bi n đ i và ph c t p. Sế ổ ứ ạ ự 

trưởng thành c n đ n m t ti n trình đi u ch nh liên t c nh ng thay đ i không ng ngầ ế ộ ế ề ỉ ụ ữ ổ ừ  

n i ơ ước mu n và tính trách nhi m. M t ngố ệ ộ ười có th  trể ưởng thành cho dù h  không l pọ ậ   gia đình, không con cái ho c không công vi c ngh  nghi p. Ngặ ệ ề ệ ườ ưởi tr ng thành bi t hế ọ 

là ai, h  mu n đi đâu, h  họ ố ọ ướng đ n m c đích gì.ế ụ

Theo nghiên c u c a nhi u nhà Tâm lí h c, Xã h i h c, khái ni m tu i trứ ủ ề ọ ộ ọ ệ ổ ưởng  thành được xác đ nh d a theo m t t  h p các tiêu chí sau đây (Theo Vũ Th  Nho,ị ự ộ ổ ọ ị   2000):

­ S  chín mu i, v  m t sinh lí, th  ch t nghĩa là s  h i t  đ y đ  nh ng đi uự ồ ề ặ ể ấ ự ộ ụ ầ ủ ữ ề  

ki n sinh h c đ  làm v , làm ch ng, làm cha, làm m , cũng nh  làm m t ngệ ọ ể ợ ồ ẹ ư ộ ười lao 

đ ng th c s  trong gia đình và xã h i.ộ ự ự ộ

­ Có đ y đ  nh ng quy n h n và nghĩa v  c a m t ngầ ủ ữ ề ạ ụ ủ ộ ười công dân nh  đi b uư ầ  

c ,  ng c , ch u trách nhi m trử ứ ử ị ệ ước pháp lu t v  m i hành vi, ho t đ ng c a mình.ậ ề ọ ạ ộ ủ

­ Đã k t thúc vi c h c t p   nh ng m c đ  khác nhau.ế ệ ọ ậ ở ữ ứ ộ

­ Có ngh  nghi p  n đ nh.ề ệ ổ ị

­ Có lao đ ng đ  nuôi s ng b n thân và gia đình.ộ ể ố ả

­ Đã xây d ng gia đình riêng (l y v , l y ch ng).ự ấ ợ ấ ồ

­ Có cu c s ng kinh t  đ c l p không ph  thu c vào cha m  ho c ngộ ố ế ộ ậ ụ ộ ẹ ặ ườ ỡ ầi đ  đ u  [12]

Người trưởng thành là m t khái ni m t ng h p độ ệ ổ ợ ược xem xét c  trên bình di nả ệ   Sinh h c, Tâm lí h c, Xã h i h c. Nh ng công trình nghiên c u cho th y s  chín mu iọ ọ ộ ọ ữ ứ ấ ự ồ  sinh h c thọ ường đi trước, s m h n tu i chín mu i v  tâm lí và xã h i khá nhi u. B iớ ơ ổ ồ ề ộ ề ở 

v y, dậ ưới góc đ  Tâm lí h c mà xét, tu i trộ ọ ổ ưởng thành toàn di n c a con ngệ ủ ười thường 

đ n ch m h n 2, 3 năm. Không nh ng th , khái ni m tu i trế ậ ơ ữ ế ệ ổ ưởng thành cũng còn tùy  thu c vào th i gian đào t o và trình đ  h c v n. Đó cũng chính là lí do giai đo n “ngộ ờ ạ ộ ọ ấ ạ ười 

trưởng thành tr  tu i” thẻ ổ ường đượ ấc l y m c t  20 tu i tr  lên, ch m h n chút ít so v iố ừ ổ ở ậ ơ ớ 

tu i công dân (18 tu i).ổ ổ

D a vào nh ng tiêu chu n trên, nh ng ngự ữ ẩ ữ ười không h c lên Cao đ ng, Đ i h cọ ẳ ạ ọ   thì đ  tu i trộ ổ ưởng thành c a h  thủ ọ ường t  20 tu i. Giai đo n ngừ ổ ạ ười trưởng thành trẻ 

tu i t  18­20 đ n 40 tu i. Tóm l i, ngổ ừ ế ổ ạ ườ ưởi tr ng thành là nh ng ngữ ười có đ  tu i t  20ộ ổ ừ  

tr  lên và hi u v  chính mình m t cách tở ể ề ộ ương đ i cũng nh  xác l p m c tiêu cu c đ iố ư ậ ụ ộ ờ  trong m t cái nhìn t ng th ộ ổ ể

1.2.2. M t s  thuy t v  tu i tr ng thành ộ ố ế ề ổ ưở

1.2.2.1. Thuy t đ ng thái tâm lí c a Erik Erikson ế ộ ủ

Theo Erik Erikson (1982) ngườ ưởi tr ng thành tr  tu i là quãng đ i tẻ ổ ờ ương  ng v iứ ớ  giai đo n th  6 trong 8 giai đo n phát tri n c a đ i ngạ ứ ạ ể ủ ờ ười: Giai đo n đ c đ c tr ngạ ượ ặ ư  

b ng s  xu t hi n nhu c u và năng l c g n gũi thân thi t v  m t tâm lí v i ngằ ự ấ ệ ầ ự ầ ế ề ặ ớ ười khác,  bao g m c  s  g n gũi tình d c. Đ i l p v i nó là tình c m  n d t và thích cô đ cồ ả ự ầ ụ ố ậ ớ ả ẩ ậ ộ   (xem b ng 1). Khi ngả ười thanh niên th ng đắ ược nh ng đ i ch i, thì h  có th  t  mìnhữ ố ọ ọ ể ự  

ti n t i đòi h i b n thân s  hi sinh và ch p nh n. H  có th  yêu ngế ớ ỏ ả ự ấ ậ ọ ể ười khác m t cáchộ   không v  k  nhi u ho c ít h n. N u mà s  "cô l p" th ng tr  trong s  tị ỉ ề ặ ơ ấ ự ậ ố ị ự ương quan v iớ  thân m t thì m i quan h  tình c m s  tr  nên lãnh đ m và gậ ố ệ ả ẽ ở ạ ượng ép, và cũng ch ngẳ  

có s  giao l u tình c m th c s  nào. Con ngự ư ả ự ự ười ta có th  quan h  tình d c không ph iể ệ ụ ả 

v i m c đích phát tri n s  thân m t, đ c bi t khi anh ta hay cô ta s  r ng s i dây tìnhớ ụ ể ự ậ ặ ệ ợ ằ ợ  

c m s  d n đ n m t quan h  cam k t gò bó. Khi hình thái quan h  tình d c buông thả ẽ ẫ ế ộ ệ ế ệ ụ ả  này đ nh hình nên cu c s ng c a m t ngị ộ ố ủ ộ ười nào đó thì có l  vì h  c m th y t  doẽ ọ ả ấ ự   (Erikson & Hall, 1987)

Erikson cho r ng nh ng khác bi t văn hóa  nh hằ ữ ệ ả ưởng đ n ti n trình tăng trế ế ưởng  trong t ng giai đo n g p ph i. Tuy nhiên, nh ng nhà nghiên c u đã ti n hành cu cừ ạ ặ ả ữ ứ ế ộ  

đi u tra theo c  c u chi u d c v  ti n trình trề ơ ấ ề ọ ề ế ưởng thành tin r ng k t qu  nghiên c uằ ế ả ứ  

c a Erikson ch   nh h ng trên nh ng n n văn hóa n i mà ch  nghĩa cá nhân đủ ỉ ả ưở ữ ề ơ ủ ược 

đ  cao nh ng trách nhi m công dân thì không đề ư ệ ược xã h i l u tâm m t cách ch t chộ ư ộ ặ ẽ  (Vaillant & Milofsky, 1980). 

B ng 1. Các giai đo n kh ng ho ng c a Er k Erikson ả ạ ủ ả ủ ỉ [Theo Nguy n Văn Đ ng ­ 4, 172­173] ễ ồ

Kh ng ho ng ủ ả K t qu  mong đ i ế ả ợ K t qu  không mong đ i ế ả ợ Năm   th   nh t ứ ấ  

Tin­ không tin

Hi v ng. Tin vào môi trọ ường và 

tương lai

S  tợ ương lai. Nghi ng ờ

Năm th  hai ứ

T  tr  ­ x u h , ự ị ấ ỗ  

nghi ngờ

Mong mu n. Kh  năng th c thiố ả ự  

s  l a ch n nh  s  t  ki m ch ,ự ự ọ ư ự ự ề ế 

c m   giác   t   ki m   soát   và   tả ự ể ự 

tr ng d n đ n mong mu n t t vàọ ẫ ế ố ố  

t  hào.ự

C m giác m t t  ch  ho c bả ấ ự ủ ặ ị 

người   ngoài   ki m   soát,   k tể ế 

qu   là   x u   h   và   nghi   ngả ấ ổ ờ 

vi c li u cá nhân có th  làmệ ệ ể   cái mình mu n ho c mu n cáiố ặ ố   mình đã làm

Năm   th   ba ứ  

đ n   năm   th ế ứ 

năm

Ch   đ ng   ­ ủ ộ  

đ ượ c d n d t ẫ ắ

Nguyên   nhân   Kh   năng   chả ủ 

đ ng hành đ ng, ch  ra phộ ộ ỉ ương 

hướng và thưởng th c s  đ ngứ ự ồ   hành

S   tr ng   ph t   T   h n   chợ ừ ạ ự ạ ế 

ho c   phô   trặ ương   s   bù   trự ừ 

vượt m c.ứ

Năm   th   sáu ứ  

đ n   tu i   d y ế ổ ậ  

thì

C n   cù   ­   kém ầ  

c i ỏ

Năng l c. Kh  năng liên h  v iự ả ệ ớ 

th  gi i kĩ năng và kĩ x o, th cế ớ ả ự   thi s  khéo léo và trí tu  nh mự ệ ằ   làm được vi c và làm t tệ ố

C m  giác  không  tả ương  x ngứ  

và th p kémấ

Thanh niên

Nh n d ng ­  ậ ạ

lúng túng vai 

trò xã h i c a  ộ ủ

cá nhân

S   chu n   xác   Kh   năng   nhìnự ẩ ả  

nh n b n thân nh  m t cá nhânậ ả ư ộ   duy nh t và tích h p đ  duy trìấ ợ ể   tính kiên đ nh.ị

Lúng túng v  vi c mình là ai.ề ệ

Ng ườ i   tr ưở ng  

thành   tr   tu i ẻ ổ  

G n   gũi   ­   cô ầ  

đ n ơ

Tình   yêu   Kh   năng   đem   b nả ả   thân   và   nh n   d ng   b n   thânậ ạ ả  

c ng hi n cho ngố ế ười khác

L n tránh tình yêu và l n tránhẩ ẩ  

c ng   hi n   cho   tình   yêu   Xaố ế   lánh người khác

Ng ườ i   trung  

niên

Sinh l c ­  ự

ng ng tr ư ệ

Chăm sóc. M  r ng khái ni m vở ộ ệ ề 

nh ng gì do tình yêu, nhu c u vàữ ầ   tai n n t o ra. Vì con cái, côngạ ạ  

vi c ho c lí tệ ặ ưởng

S ng buông th , bu n t  vàố ả ồ ẻ  

ki t   qu   trong   quan   h   liênệ ệ ệ   nhân cách

Ng ườ i cao tu i ổ

S  sung mãn ­ ự  

n i tuy t v ng ỗ ệ ọ

S   thông   thái   Phân   tích   đự ược 

n i   dung   c a   b n   thân   cu cộ ủ ả ộ  

s ng, hi u đố ể ược ý nghĩa và chân  giá tr  c a cu c s ng, ch p nh nị ủ ộ ổ ấ ậ  

Ghê   t m   cu c   s ng,   tuy tở ộ ố ệ 

v ng vì ph i ch t.ọ ả ế

th c t  là ai cũng ph i ch t.ự ế ả ế

1.2.2.2. Thuy t v  nh ng “mùa v ” c a Levinson ế ề ữ ụ ủ

M t thuy t khác v  các giai đo n phát tri n trộ ế ề ạ ể ưởng thành đã đượ ậc l p ra b iở  Daniel Levinson (Levinson & c ng s , 1978). Ông nói r ng thuy t này miêu t  m t cáchộ ự ằ ế ả ộ  

s ng đ ng nh ng “mùa c a cu c s ng con ngố ộ ữ ủ ộ ố ười”. Ông nh n m nh thuy t c a mìnhấ ạ ế ủ  

được xây d ng trên thuy t tâm lí c a Erikson. Thuy t Levinson miêu t  s  tăng trự ế ủ ế ả ự ưởng 

c a ngủ ười nam t  kho ng gi a tu i 17, chú ý t i chu i tr t t  luân phiên gi a giai đo nừ ả ữ ổ ớ ỗ ậ ự ữ ạ  

đ nh v  và giai đo n bi n đ i. Trong nh ng giai đo n đ nh v , ngị ị ạ ế ổ ữ ạ ị ị ười nam ít nhi u có thề ể 

đ t nh ng đích đi m (c a t ng giai đo n) m t cách thanh th n b i vì quá trình phátạ ữ ể ủ ừ ạ ộ ả ở   tri n thích h p đã để ợ ược gi i quy t. Giai đo n bi n đ i có th  d n đ n nh ng thay đ iả ế ạ ế ổ ể ẫ ế ữ ổ  chính y u trong c u trúc đ i s ng c a h  Vào nh ng th i đi m này, ngế ấ ờ ố ủ ọ ữ ờ ể ười nam đang 

có nh ng khát v ng đ n khuôn m u lí tữ ọ ế ẫ ưởng c a đ i s ng h , cũng nh  khám phá raủ ờ ổ ọ ư  

nh ng kh  năng m i n i h  Levinson đ t thuy t c a ông trên n n m t chu i nghiênữ ả ớ ơ ọ ặ ế ủ ề ộ ỗ  

c u sâu kín n i 40 ngứ ơ ười nam (người Mĩ da tr ng cũng nh  ngắ ư ười da đen, t ng l p laoầ ớ  

đ ng cũng nh  t ng lóp trung l u).ộ ư ầ ư

Levinson th y r ng l a tu i t  17 đ n 22 là giai đo n c a nh ng thay đ i h ngấ ằ ứ ổ ừ ế ạ ủ ữ ổ ướ  

đ n s  trế ự ưởng thành ban đ u. Trong ti n trình tăng trầ ế ưởng, cũng t a nh  s  trự ư ự ưởng  thành tính cách c a Erikson, ngủ ười nam không ng ng ti n t i trong vi c phát tri n tâmừ ế ớ ệ ể  

lí đ c l p v i cha m …Vào tu i 22, h  đ c l p hoàn toàn và chuy n vào giai đo n đ nhộ ậ ớ ẹ ổ ọ ộ ậ ể ạ ị  

v  khi h  ra s c đ t mình vào th  gi i tu i trị ọ ứ ặ ế ớ ổ ưởng thành. Cùng lúc này h  quan tâm đ nọ ế  

vi c thi t l p m i quan h  v i ngệ ế ậ ố ệ ớ ười khác phái và d n ki n thi t m t mái  m; m t giaầ ế ế ộ ấ ộ   đình ­ giai đo n phát tri n tạ ể ương giao thân m t, theo nh  các giai đo n c a Erikson.ậ ư ạ ủ   Trong vòng 6 năm sau, lúc h  kho ng 28 tu i, h  ti n vào m t giai đo n bi n đ i khác.ọ ả ổ ọ ế ộ ạ ế ổ   Đây là th i kh c h  th y đờ ắ ọ ấ ược nh ng l  h ng trong khung hình m u c a đ i s ng hữ ỗ ổ ẫ ủ ờ ố ọ 

và h  ti n hành nh ng ch n l a m i. R i vào kho ng tu i 33, h  s n sàng yên v  Cóọ ế ữ ọ ự ớ ồ ả ổ ọ ẵ ị   ngh  nghi p v ng ch c là m c đích chính c a h  và ngề ệ ữ ắ ụ ủ ọ ười đàn ông t p trung vào phátậ   tri n nh ng kĩ năng cũng nh  đào sâu v n kinh nghi m. Đ ng th i, h  cũng ho t đ ngể ữ ư ố ệ ồ ờ ọ ạ ộ  

đ  đ t đ n nh ng ể ạ ế ữ ước v ng l n lao mà h  đã t ng đ t ra cho mình ho c n  l c đ tọ ớ ọ ừ ặ ặ ồ ự ạ 

đ n m t t  ch c liên doanh hay làm ch  m t công ti nào đó…ế ộ ổ ứ ủ ộ

Nh ng c  g ng trong vi c áp d ng thuy t c a Levinson cho ngữ ố ắ ệ ụ ế ủ ườ ữi n  cũng thu 

được nh ng k t qu  tữ ế ả ương t  M t vài th c nghi m ch  ra r ng ngự ộ ự ệ ỉ ằ ười ph  n  cũng tr iụ ữ ả  qua nh ng giai đo n nh  ngữ ạ ư ười nam   tu i thi u niên, và cũng vào cùng nh ng th iở ổ ế ữ ờ 

đi m nh ng có m t vài khác bi t. S  thay đ i c a ph  n    tu i 30 th  hi n hình th cể ư ộ ệ ự ổ ủ ụ ữ ở ổ ể ệ ứ  

m t kh ng đ nh m i, khi h  có khuynh hộ ẳ ị ớ ọ ướng chuy n sang chú tâm đ n vi c chăm sócể ế ệ   gia đình (ho c ngặ ượ ạc l i). Thay vì yên v ,   tu i 30 ngị ở ổ ười ph  n  n  l c hòa h p nh ngụ ữ ỗ ự ợ ữ   quy t đ nh m i vào gu ng máy cu c s ng c a h ế ị ớ ồ ộ ố ủ ọ

1.2.2.3. Thuy t v  “nh ng bi n đ ng” c a Gould ế ề ữ ế ộ ủ

Roger L. Gould (1975, 1978) v i thuy t phát tri n   tu i trớ ế ể ở ổ ưởng thành dành cho 

c  hai gi i d a trên s  li u nghiên c u t  524 ngả ớ ự ố ệ ứ ừ ười đàn ông và ph  n  đụ ữ ược th cự   nghi m thu c t ng l p trung l u, da tr ng   Mĩ. T  nh ng câu tr  l i c a h  trongệ ộ ầ ớ ư ắ ở ừ ữ ả ờ ủ ọ  

b ng câu h i   m i khía c nh, Gould k t lu n r ng ti n trình tăng trả ỏ ở ọ ạ ế ậ ằ ế ưởng   tu i trở ổ ưởng  thành ph i tr i qua m t chu i nh ng bi n đ ng.   m i giai đo n, con ngả ả ộ ỗ ữ ế ộ Ở ỗ ạ ười ph iả 

kh ng đ nh ý ni m ph n thân, đ i m t v i kh ng ho ng  u th  và gi i quy t nh ngẳ ị ệ ả ố ặ ớ ủ ả ấ ơ ả ế ữ   xung đ t.ộ

Trong thuy t c a Gould, ngế ủ ười thành niên tr i qua b n giai đo n.   giai đo nả ố ạ Ở ạ  

th  nh t, b t đ u trong kho ng t  l a tu i thi u niên cho đ n tu i 22, con ngứ ấ ắ ầ ả ừ ứ ổ ế ế ổ ười đang 

d n hình thành tính cách và d n r i xa vòng tay c a b  m  V i ý chí t  kh ng đ nh,ầ ầ ờ ủ ố ẹ ớ ự ẳ ị   con ngườ ưới b c vào giai đo n th  hai, trong su t giai đo n này thạ ứ ố ạ ường ch u  nh hị ả ưởng 

đ  đ t đ n nh ng m c đích c a mình. Gi a kho ng tu i 28 ­ 34, con ngể ạ ế ữ ụ ủ ữ ả ổ ười ph i tr iả ả  qua giai đo n chuy n mình, trong giai đo n này chúng g i l i nh ng m c đích khi x aạ ể ạ ợ ạ ữ ụ ư  

và th c hi n vi c l p gia đình. Vào tu i 35, h  có nh ng mâu thu n sâu s c cùng v iự ệ ệ ậ ổ ọ ữ ẫ ắ ớ 

nh n th c ra ngậ ứ ưỡng c a c a tu i trung niên đang ti n g n h  m t cách d  d i. Cu cử ủ ổ ế ầ ọ ộ ữ ộ ộ  

s ng d ng nh  đ y khó khăn, đau kh  và phiêu l u. Trong su t giai đo n b p bênh ­ố ườ ư ầ ổ ư ố ạ ấ  

có khi kéo dài cho đ n sau tu i 40, dế ổ ường nh , có cái gì đó đã “xé toang” m t ph n đ iư ộ ầ ờ