Giáo trình Bồi dưỡng nghiệp vụ tư vấn học đường: Phần 1

Eileen Smith Sweet Editor,The Haworth Press – New York. Biên) (2010), Tư vấn hướng nghiêp cho học sinh.. trung học phổ thông- Thực trạng ở Vie5t Namva2 kinh nghiệm Quốc tế, NXB Khoa h[r]

HỘI KHOA HỌC TÂM LÝ GIÁO DỤC VIỆT NAM

PGS TS LÊ SƠN TS LÊ HỒNG MINH

GIÁO TRÌNH

BỒI DƯỠNG NGHIỆP VỤ

TƯ VẤN HỌC ĐƯỜNG

PHẦN 1&2

TP HCM 2014 PHÁT HÀNH NỘI BỘ EBM GROUP

PHẦN I NHẬP MÔN TƯ VẤN HỌC ĐƯỜNG

Chương 1: Tư vấn học đường ra đời và phát triển nghiệp vụ

1 Sơ lược lịch sử nghiệp vụ

2 Tư tưởng nghiệp vụ của Parsons và Rogers

3 Tư vấn học đường trên thế giới

4 Tình hình tư vấn học đường tại Việt Nam

Chương 2 : Khái niệm tư vấn học đường

1 Tư vấn học đường xưa và nay

2 Chương trình tổng thể tư vấn học đường

3 Đặc điểm, vai trò và tầm quan trọng của chương trình

4 Mục tiêu tư vấn học đường ở các cấp học

Chương 03 : Phẩm chất tư vấn viên học đường

1 Vai trò, nhiệm vụ

2 Phẩm chất, đạo đức nghề nghiệp

3 Những phẩm chất và kỹ năng cần tự rèn luyện

4 Đào tạo và sử dung tư vấn viên học đường

Chương 04 : Tư vấn tâm lý và kỹ năng cơ bản

1 Tư vấn tâm lý

2 Kỹ năng giao tiếp

3 Kỹ năng truyền thông

4 Kỹ năng khởi dậy

5 Kỹ năng hỗ trợ quyết định của thân chủ

Chương 05 : Hướng nghiệp, và các kỹ năng 82

1 Hướng nghiệp truyền thống và hiện đại

2 Kỹ năng tư vấn hướng nghiệp

3 Bộ trắc nghiệm hướng nghiệp

4 Hướng dẫn sử dụng bộ trắc nghiệm

PHẦN II XÂY DỰNG CHƯƠNG TRÌNH TỔNG THỂ TƯ VẤN HỌC ĐƯỜNG Chương 06: Chương trình tổng thể : Mô giáo dục toàn diện

1 Mô hình giáo dục toàn diện : dạy chữ, dạy người ,dạynghề,

2 Ba nhiêm vụ của chương trình tư vấn học đường tổng thể

3 Bốn nghiệp vụ chủ yếu trong tư vấn học đường ngày nay

4 Các bước tiến hành chương trình tổng thể tư vấn

Chương 07 Tổ chức tư vấn tâm lý trong tư vấn học đường

1 Tư vấn tâm lý - nhu cầu và mục đích

2 Đặc điểm tổ chức tư vấn tâm lý trong nhà trường

3 Tư vấn giản lược- những điều cần lưu ý

4 Đặc điểm tư vấn khủng hoảng

5 Ýnghĩa của tư vấn nhóm

Chương 8 : Tổ chức Hướng nghiệp trong tư vấn học đường

1 Mục đích hàng đầu của công tác tư vấn học đường

2 Hướng dẫn kế hoạch học tập cho tất cả học sinh

3 Thẩm định năng lực học sinh và phối hợp các nguồn lực hỗ trợ

4 Hỗ trợ quyết định chọn hướng học, hướng nghiệp

5 Quan hệ cộng đồng và các thông tin về nguồn nhân lực

Chương 09: Một số lý thuyết chủ yếu trong tư vấn tâm lý

1 Kiến thức chung về tâm lý học và tư vấn tâm lý

2 Phân tâm học freud, jung, Adler

3 Thuyết Hành vi , Nhận thức-Hành vi,và Trị liệu Thực nghiệm

4 Thuyết Tâm lý học Tự tâm và Thân chủ Trọng tâm Rogers

5 Các thuyết khác (Gestalt, REBT, Invitational Counseling

Chương 10: Một số lý thuyết chủ yếu trong hướng nghiệp

1 Lý htuyết về thế giới nghề nghiệp và phân loại nghề

2 Lý thuyết về tính cách con người và loại nghề

3 Lý thuyết về phân đoạn đời người và nghề nghiệp

4 Lý thuyết về trọng điểm đặc thù hướng nghiệp

5 Các lý thuyết khác ( bán cầu não, vân tay, tử vi…)

PHẦN III CHUYÊN ĐỀ TÂM LÝ HỘI THẢO TẬP HUẤN

Chuyên đề 1: Trí nhớ trí thông minh

1 Khái niệm tâm lý học trí tuệ

2 Trí nhớ và não bộ

3 Các cách ghi nhớ

4 Trí thông minh, sáng tạo

5 Cải thiện trí thông minh

Chuyên đề 2 : Giáo dục giới tính

1 Bốn giai đoan phát triển tâm sinh lý trẻ

2 Những dấu hiệu ẩn ức và nguyên nhân

3 Các nguyên tắc và phương pháp giáo dục giới tính

4 Một số kiến thức thông dụng về sức khỏe sinh sản

Chuyên đề 3 : Trị liệu tự kỹ và tăng động

1 Học sinh tăng động : Khái niệm

2 Dấu hiệu tăng động và phương thức tư vấn điều trị

3 Khái niệm trẻ tự kỷ

4 Dấu hiệu tự kỷ - Phương thức tư vấn điều trị

Chuyên đề 4 : Nghiện game và nghiện ma túy

1 Hiện tượng học sinh nghiện games – Cách phòng ngừa

2 Giới thiệu phương thức điều trị lâu dài

3 Hiện tượng nghiện ma túy – cách phòng ngừa

4 Giới thiệu phương thức điều trị lâu dài

PHỤ LỤC :

- Quy chế hoạt động Tổ tư vấn học đường ( Phòng TVTE Tp HCM năm 2000)

- Kế hoạch tổng thể tư vấn ở một trường học

- Tư vấn học đường tại một trườngtrung học phổ thông qua mạng

- Hệ thống trắc nghiệm hướng nghiệp đơn giản và khả thi ở TpHCM

- Luật giao thông , bài học vào đời vê ý thức chấp hành pháp luật

TÀI LIỆU THAM KHẢO

- Samuel T Gladding ( 2000, 4 th Ed), Counseling a comprehensive Professional, Prentice Hall, New Jersey, Columbus , Ohio

- John Schmidt (1999-3 rd Ed) Counseling in Schools – Essential Services and Comprehensive Programs, Ally and Bacon USA

- Parsons, R D., Kahn W J (2005) The School Counselor as Consultant - An Intergrated Model fro School-Based Consultation Thomson

- Special Problems in Counseling the Chemically Dependent Adolescent, (1991), Eileen Smith Sweet Editor,The Haworth Press – New York

- Howard Gardner (1997, Phạm Toàn dịch), Frames of Mind, Nxb Giaó Dục

- Dale Carnegie, (2014, fist New dịch),How to win friends and Influence Poeple – Đắc Nhân tâm- NXB trẻ.Tp HCM

- Lê Sơn, lê Hồng Minh (2010,2013) , Tài liệu Bồi dưỡng Giáo viên làm tư vấn viên học đường Tây Ninh, Khánh Hoà, Hậu Giang; Lưu hành nội bộ Trung tâm ƯDKH TLGD Phía Nam – Viện Nghiện Cứu EBM ( Giáo dục và QTKD)

- Bộ GDĐT, (2000) Quy chế tổ chức và hoạt dộng của trung tâm tổng hợp hướng nghiệp, NXB Giáo dục

- Phan trọng Ngọ và cộng sự (2001) Tâm lý học trí tuệ, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội

- Lê thi Thanh Hương (Ch Biên) (2010), Tư vấn hướng nghiêp cho học sinh trung học phổ thông- Thực trạng ở Vie5t Namva2 kinh nghiệm Quốc tế, NXB

Khoa học Xã hội Hà Nội

MỞ ĐẦU

Tổ chức giáo dục trong nhà trường kể từ thời Komensky (1592-1670), đến nay đã có nhiều thay đổi, nhưng bản chất giáo dục học sinh biết làm người hành

xử phù hợp đạo lý con người, quan tâm vấn đề phát triển nhân tính theo thời đại của nhà trường, là một hoạt động giáo dục trọng yếu, không thể bị xem thường bên cạnh hoạt động dạy và học kiểu truyền đạt kiến thức, từ thầy sang trò

Giáo dục học sinh làm người ngoài những giờ công dân, giờ chính trị,…nhà trường hiện nay rất cần những giáo dục viên chuyên trách được đào tạo làm tư vấn học đường Thực hiện tinh thần công văn 2564/HSSV ngày 5/4/2005 và

công văn 9971/BGD&ĐT, ngày 28/10/2005) của Bộ GDĐT và công văn số

30-2009/CV-TWH của chủ tịch Hội KHTL-GD VN Phạm Minh Hạc, Trung tâm Ứng

dụng KH TLGD Phía Nam đứng ra phối hợp với các Sở GDĐT tỉnh thành tổ chức các lớp bồi dưỡng Nghiệp vụ Tư vấn Học đường Trong 3 năm 2010-2013, đã bồi dưỡng 6 khóa học, ở các tỉnh Khánh Hòa, Tây Ninh, Hậu Giang… cho gần 1000 học viên, là những giáo viên các trường phổ thông trung học và trung học cơ sở

có dự kiến trở thành tư vấn viên học đường Mục tiêu khóa học: Giúp giáo viên hiểu được và thực hành tốt nguyên tắc nghiệp vụ và giữ gìn uy tín, phẩm chất, tư cách tư vấn viên tâm lý học đường (khác với thói quen cũ của người giáo viên chuẩn mực, trang nghiêm), khi phải làm giáo dục viên vừa là tư vấn viên tiếp xúc trực tiếp cá nhân, thân thiện, chia sẽ, lắng nghe những điều riêng tư, bảo mật trong tư vấn tâm lý học sinh Đồng thời, khóa học sẽ phổ biến rộng rãi các kiến thức và kỹ năng ứng dụng khoa học tâm lý giáo dục rộng rãi trong ngành giáo dục, chuyên nghiệp hóa nghề nghiệp sử dụng khoa học tâm lý giáo dục, tiến đến xây dựng một hội nghề nghiệp chuyên ngành tư vấn học đường, trong Hội khoa học Tâm lý Giáo dục Việt Nam

Tài liệu này là những thông tin cơ bản, dùng trong khóa bồi dưỡng nghiệp vụ

tư vấn học đường nói trên, được mở rộng dùng cho các bạn đọc muốn tham gia khóa học và là tư liệu tham khảo chuyên ngành cho :

- Các sinh viên các chuyên ngành tâm lý giáo dục

- Các giáo viên chủ nhiệm, giáo dục viên, các tác viên, cán sự xã hội

- Các tư vấn viên ở các chương trình nhân đạo của các hội đoàn

- Quý vị tư vấn viên ở nhiều lãnh vực khác …

Kỳ vọng sau khi nghiên cứu tài liệu này :

- Người đọc sẽ hiểu và thống nhất các khái niệm, các nguyên tắc nghiệp vụ

- Biết tự hiểu mình, tự rèn luyện thay đổi phong cách ứng xử với thân chủ

- Từng bước tự rèn luyện kỹ năng lắng nghe, thấu hiểu và khơi dậy mọi nguồn lực, hỗ trợ thân chủ thay đổi tình trạng, hoàn cảnh một cách tích cực

Giáo dục phổ thông nước ta, từ những năm 1980, đã có nhiều nỗ lực trong hoạt động dạy làm người bên cạnh dạy chữ và rất quan tâm công tác hướng nghiệp cho học sinh Từ năm 2000 đến nay, một số trường học còn quan tâm đến công tác tư vấn tâm lý, tổ chức một số phòng tư vấn học đường Tuy vậy, trong toàn ngành giáo dục cho đến nay, chưa có một hệ thống tư vấn học đường hoàn chỉnh bao gồm tư vấn về tâm sinh lý, thái độ sống và hướng nghiệp Cuốn sách này sẽ là tài liệu cung cấp kiến thức nghiệp vụ cơ bản, góp phần xây dựng hệ thống tư vấn học đường, một tiêu chí của nhà trường thân thiện và hiện đại

Nội dung cuốn sách này chia làm 3 phần Phần 1:Tư vấn học đường nhập môn, gồm khái niệm và kỹ năng căn bản của tư vấn học đường Phần 2: Phương thức xây dựng chương trình tổng thể tư vấn học đường và lý huyết chuyên ngành

tư vấn tâm lý và hướng nghiệp Phần 3: là các chuyên đề hội thảo tập huấn gồm một số tư liệu tâm lý, tư vấn trị liệu và hướng nghiệp cần thiết Sách được viết theo dạng cẩm nang, hướng dẫn thực hành Bước đầu, các tác giả cố gắng tổng hợp các nội dung tập huấn trong nước và tài liệu lý thuyết của các chuyên gia nước ngoài, cùng với kinh nghiệm nhiều năm làm tư vấn trẻ em, làm chuyên viên tư vấn trong trường học và làm công tác nghiên cứu giáo dục, quản lý giáo dục Xin nhận nơi đây lòng biết ơn các chuyên gia bậc thầy đã truyền đạt nghề nghiệp, cung cấp tư liệu cho cuốn sách, cám ơn quý anh chị thâm niên trong ngành, quý anh chị giảng viên nòng cốt tư vấn trẻ em (Save the Children), quý thân hữu tác viên xã hội đã góp ý sửa chữa và hỗ trợ xuất bản Rất mong được sự tiếp tục hỗ trợ và đóng góp ý kiến của quý vị cao minh, quý đồng nghiệp để cuốn sách nhập môn, kim chỉ nam vào nghề, ngày càng được hoàn thiện hơn

Tác giả

PGS TS Lê Sơn

- Hiệu trưởng Trường Bắc Lý –

- Viện trưởng Viện Giáo dục học – Viện KHGD VN (1965)

- Viện phó Viện Khoa học Giáo dục các tỉnh Phía Nam (1991)

- Giám đốc TT Ứng dụng KHTLGD Phía Nam (1994)

TS Lê Hồng Minh

- GĐ TT Dạy nghề Quận 3 tp HCM (1983-1990) PGD TT VOTEC (1991-1997)

- Chuyên viên tư vấn hướng nghiệp - VP Tư vấn trẻ em, UBBVCSTE TpHCM (1997); TT tư vấn Giáo dục Tâm lý và Thể chất ( CONCEPP-1999) - TT Điều dưỡng và Cai nghiện Thanh Đa ( 2003)

- Giám đốc TT Hướng nghiệp và Hỗ trợ Việc làm SV Đại học Gia Định (2010)

- Phó GĐ TT Ứng dụng KHTLGD Phía Nam (2010)

- Viện trưởng Viện EBM (Giáo dục &QTKD) (2010)

PHẦN I NHẬP MÔN TƯ VẤN HỌC ĐƯỜNG

Chương 01 : Tư vấn học đường ra đời và phát triển

Chương 02 : Khái niệm tư vấn học đường

Chương 03 : Phẩm chất tư vấn viên học đường

Chương 04 : Tư vấn tâm lý và kỹ năng cơ bản

Chương 05 : Hướng nghiệp, và các kỹ năng

CHƯƠNG 1

TƯ VẤN HỌC ĐƯỜNG RA ĐỜI VÀ PHÁT TRIỂN

1 SƠ LƯỢC LỊCH SỬ NGHIỆP VỤ TƯ VẤN HỌC ĐƯỜNG

Hoạt động hướng nghiệp, một phần quan trọng của tư vấn học đường ngày nay, bắt nguồn từ công trình nghiên cứu “Tổng quan thị trường nghề nghiệp trên thế giới” từ đầu thế kỷ 17 của một người Ý, Tomasco Gazoni, được dịch ra nhiều

thứ tiếng, tiếng Anh là “ The Universal Plaza of All the Professions of the

World” Năm 1631, Poowell, một người Anh xuất bản cuốn “Tom of All Trades

or The Plain Pathways to Perferment”, một cuốn sách gồm các hình ảnh thông tin về các ngành nghề Năm 1747, xuất bản cuốn “London Tradesman’ liệt kê tích hợp tất cả ngành nghề đang phát triển ở Luân đôn làm kim chỉ nam cho người lao động trẻ vào đời

Cùng với sự ra đời và lớn mạnh của triết học quan tâm đến con người, tôn trọng cá nhân và quyền dân chủ, sự phát triển của khoa học tâm lý thực nghiệm, tâm lý về nhân cách, xã hội và sự phát triển của ngành thống kê học Đặc biệt là ngành tâm lý trị liệu, tâm thần học Năm 1909, William Healy thành lập “ Trung

tâm chuyên khoa điều hướng trẻ em” ( Child Guidance Clinic), chăm sóc tâm lý

giáo dục cho các trẻ hư khu ổ chuột, đã tác động mạnh vào phong trào tư vấn hướng dẫn giáo dục, hướng nghiệp Tuy vậy, lịch sử nghiệp vụ tư vấn học đường được ghi nhận xuất phát và lớn mạnh ở Mỹ, từ công tác hướng nghiệp trong học đường vào những năm đầu của thế kỷ 20 Trong thập kỷ 1900-1909, có 3 người được xem là những người đầu tiên khởi xướng và hệ thống hóa nghiệp vụ tư vấn

học đường là Jesse B.Davis, Frank Parsons, và Cliffort Beer.(Gladding,2000,

Counseling,a comprehensive profession).mà chủ yếu là tư vấn hướng nghiệp

+ Jesse B Davis

Jesse B Davis được coi là người đầu tiên đề xuất một chương trình hướng

nghiệp trong trường học có hệ thống Năm 1907, ông được làm hiệu trưởng

trường trung học phổ thông, đã khuyến khích các giáo viên dạy tiếng Anh sử dụng

các bài luận văn, bài học liên quan mô tả nghề nghiệp, nói lên những hứng thú,

những đặc điểm cần phát triển và những vấn đề về tư tưởng và hành vi không thích hợp cần hạn chế đối với một số nghề nghiệp Đồng thời với Jess B Davis

nhiều trường học ở nhiều nơi khác cũng thực hiện mô hình đó

+ Frank Parsons (1854–1908) :

Tư vấn hướng nghiệp, chọn nghề thật sự lớn mạnh kể từ khi Frank Parsons,

người mà sau này được coi là “cha đẻ của hướng nghiệp”, thành lập “Văn phòng tư

vấn hướng nghiệp” ở Boston năm 1908, ( Boston `s Vocational Bureau) và xuất

bản sách “Chọn nghề” (Choosing a Vocation) Frank Parson với phòng tư vấn tâm

lý về nghề nghiệp, đã sử dụng các khái niệm của tâm lý học như những đặc điểm khí chất, tính khí của mỗi con người và đối chiếu với những nhân tố được xem là những yêu cầu cơ bản của nghề nghiệp để đánh giá sự phù hợp (đặc điểm người/nghề), các lý thuyết tâm lý về những xung động của vô thức (Freud,Adler,Jung), sau đó phát triển thành ngành học Frank Parson đã sử dụng

các tiến bộ và cách tính toán về xác suất, di truyền, độ lệch chuẩn, hệ số tương

quan của khoa học thống kê khởi xướng từ thế kỷ trước, đặc biệt các khái niệm

thống kê của nhà nhân chủng học Francis Galton (1822-1911),và Karl Pearson, để

thiết lập và tiến hành trắc nghiệm, chẩn đoán tâm lý nghề nghiệp trong tư vấn hướng nghiệp

Frank Parsons nổi tiếng là một học giả thông thái, một nhà văn hấp dẫn hoạt động không ngừng nghỉ, xứng đáng là cha đẻ của hướng nghiệp, là người khởi đầu trào lưu tư vấn hướng nghiệp Không ai tiên đoán được sự lớn mạnh của phong trào, từ khi ông đào tạo vài chục người năm 1909, đến năm 1994, số người được đào tạo tư vấn viên học đường đã lên đến con số 115.000 người

Từ thời khởi đầu, đối với ông tư vấn viên hướng nghiệp cần có những tính chất sau đây:

- Kiến thức thực hành tâm lý về hướng nghiệp

- Kinh nghiệm đầy đủ về mối quan hệ nhân bản,

- Khả năng làm việc với những người trẻ tuổi

- Hiểu biết về những điều kiện và yêu cầu của sự thành đạt

- Được chuẩn bị đầy đủ thông tin về chương trình học tập

và các phương tiện cần thiết

- Có phương pháp phân tích khoa học