Đề cương bài giảng Phương pháp dạy học chuyên ngành và kỹ năng dạy học

Mục đích của hệ thống kiểm tra đánh giá kết quả học tập .... Các lĩnh vực cần kiểm tra đánh giá...[r]

1

ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT HƯNG YÊN

KHOA SƯ PHẠM KỸ THUẬT

TẬP THỂ KHOA SƯ PHẠM KỸ THUẬT

ĐỀ CƯƠNG BÀI GIẢNG

PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC CHUYÊN NGÀNH

VÀ KỸ NĂNG DẠY HỌC

(Lưu hành nội bộ)

Hưng Yên, năm 2015

LỜI NÓI ĐẦU

ư vào giảng dạy trong các trường Sư phạm Kỹ thu t Đ y là bước phát triển t t yếu c kho học Sư phạm Kỹ thu t v b n cạnh nh ng tri th c sư phạm nền tảng chung cho nhiều ngành nhiều l nh v c cần c nh ng hướng d n dạy học nh ng nội dung iển h nh trong các m n học kỹ thu t - c ng nghệ thuộc l nh v c dạy-học nghề

Với m c ti u tr n y ể ph c v giảng dạy và học t p học phần này ch ng

t i bi n soạn cuốn Phương pháp dạy học chuyên ngành và Kỹ năng dạy học Phương pháp dạy học chuy n ngành và k năng dạy học là m n học nghiệp v sư phạm chuy n s u trong CTĐT GVKT Học phần này giới thiệu nh ng nền tảng kho học hiện ại về phương pháp sư phạm nhà trường là hệ thống lí thuyết về phương pháp và k năng dạy học nh ng ặc iểm và ng d ng cơ bản c n trong dạy học l nh v c k thu t ở nhà trường GDNN Học phần này giới thiệu khái quát

nh ng v n ề cơ bản về ối tư ng nhiệm v phương pháp nghi n c u và ặc iểm nội dung các m n học kỹ thu t quy tr nh dạy học một số nội dung iển h nh; ịnh hướng v n d ng phương pháp phương tiện vào dạy học các nội dung thuộc

m n học kỹ thu t; ph n tích ặc iểm c kỹ năng dạy học các yếu tố nội dung

c các kỹ năng chuẩn bị kỹ năng l n lớp và kỹ năng kiểm tr ánh giá; ph n tích chương tr nh viết m c ti u ph n tích nội dung c m n học chuy n ngành và luyện t p các kỹ năng dạy học ở một số bài học iển h nh thuộc chuy n ngành

Trong quá tr nh bi n soạn kh tránh khỏi thiếu s t tác giả mong bạn ọc

g p ý kiến nh n xét ể cuốn tài liệu ngày càng hoàn thiện hơn

Xin ch n thành cám ơn!

TRƯỜNG ĐHSPKT HƯNG YÊN

TÁC GIẢ

MỤC LỤC

Chương 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC KỸ THUẬT 1

1.1 Kỹ thuật và triết học kỹ thuật 1

1.1.1 Phương pháp của khoa học kỹ thuật công nghệ 1

1.2.2 Nguyên tắc dạy học 2

1.2 Khoa học – Kỹ thuật – Công nghệ 9

1.2.1 Khoa học 9

1.2.2 Kĩ thuật 9

1.2.3 Công nghệ 10

1.2.4 Sự ảnh hưởng của khoa học - kỹ thuật – công nghệ t i dạy - học ngh 10

1.3 Hệ thống và hệ thống kỹ thuật 11

1.4 Các mô hình lý luận dạy học kỹ thuật 12

1.4.1 Mô hình định hư ng công nghiệp và sản xuất (industrial/production oriented) 12

1.4.2 Mô hình định hư ng theo lao động thủ công (craft-oriented) 13

1.4.3 Mô hình thiết kế thuật (“design”) 13

1.4.4 Mô hình Khoa học tự nhiên ứng dụng (applied science) 13

1.4.5 Mô hình Công nghệ tương lai (modern technology) 14

1.4.6 Mô hình Công nghệ đại cương (general technology) 15

1.4.7 Mô hình Các năng lực then chốt (key competencies) 16

1.4.8 Mô hình Khoa học- Công nghệ - Xã hội (STS: Science-Technology-Society ) 16

1.4.9 Mô hình giáo dục kĩ thuật tổng hợp 17

1.5 Các nội dung đặc trưng của môn học kỹ thuật 18

1.6 Đặc điểm của nội dung môn học kỹ thuật 19

1.6.1 Tính cụ thể và tính trừu tượng 19

1.6.2 Tính tích hợp của nội dung các môn học kỹ thuật 20

1.6.3 Tính thực tiễn 21

Câu hỏi ôn tập chương 1 22

Chương 2: THIẾT KẾ DẠY HỌC KỸ THUẬT 23

2.1 Cấu trúc của phương pháp dạy học 23

2.2 Lý luận về kỹ năng dạy học 26

2.2.1 Khái niệm v kỹ năng 26

2.2.2 Kỹ năng dạy học 29

2.2.3 ệ thống các kỹ năng dạy học cơ ản 30

2.3.4 Tiêu chí nhận diện đánh giá các kỹ năng dạy học 32

2.2.5 Mô hình kỹ năng trên cơ sở ph n tích nhiệm vụ dạy học 35

2.3 Các chiến lược dạy học kỹ thuật hiệu quả 38

2.4 Thiết kế bài học 39

2.4.1 Thiết kế ài học lý thuyết 39

2.4.2 Thiết kế ài học thực hành 56

2.4.3 Thiết kế ài học tích hợp 75

2.5 Thiết kế học liệu và phương tiện dạy học 77

2.5.1 Khái quát v nguồn học liệu 77

2.5.2 Các giai đoạn phát triển nguồn học liệu 78

2.5.3 Qui trình xây dựng nguồn học liệu đa phương tiện trong chương trình dự án GDKT & DN 80

2.6 Thiết kế công cụ kiểm tra đánh giá 81

2.6.1 Khái niệm kiểm tra 81

2.6.2 Khái niệm đánh giá 81

2.6.3 Mục đích của hệ thống kiểm tra đánh giá kết quả học tập 81

2.6.4 Các lĩnh vực cần kiểm tra đánh giá 83

2.6.5 ình thức và phương pháp kiểm tra đánh giá kết quả học tập 83

2.6.6 Phương pháp kiểm tra đánh giá 93

Câu hỏi ôn tập chương 2 102

Chương 3: THỰC HIỆN DẠY HỌC KỸ THUẬT 103

3.1 Sử dụng phương pháp vấn đáp 103

3.1.1 Mục đích của việc giáo viên đặt ra các c u hỏi 103

3.1.2 Các dạng c u hỏi 104

3.1.3 Các cấp độ c u hỏi 104

3.1.4 Qui trình vấn đáp 105

3.2 Trình diễn một kỹ năng dạy nghề 106

3.2.1 Khái niệm v trình diễn một kỹ năng 106

3.2.2 Các giai đoạn cơ ản của một trình diễn kĩ năng 106

3.3 Tổ chức và quản lý hoạt động nhóm 109

3.3.1 Mục đích của hoạt động nhóm trong dạy học 109

3.3.2 Quản lý hoạt động nhóm trong dạy học 109

3.3.3 Qui trình quản lý hoạt động nhóm trong dạy học 110

3.4 Đưa và nhận thông tin phản hồi 111

3.4.1 Khái niệm ph n loại thông tin phản hồi 111

3.4.2 Kĩ thuật đưa và nhận thông tin phản hồi 112

3.4.3 Các tiêu chuẩn của một thông tin phản hồi 112

3.5 Giao tiếp và ứng xử sư phạm 113

3.6 Thực hành phương pháp dạy học bài lý thuyết 114

3.7 Thực hành phương pháp dạy học bài thực hành 117

3.8 Thực hành phương pháp dạy học bài tích hợp 121 Câu hỏi bài tập chương 3 125

Chương 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC KỸ THUẬT

15 tiết (10 LT; 5T )

1.1 Kỹ thuật và triết học kỹ thuật

1.1.1 Phương pháp của khoa học kỹ thuật công nghệ

So sánh với nh ng nghi n c u c kho học t nhi n việc ph n tích kho học kỹ thu t c m c ích t m r c u tr c phương pháp ph c v cho việc nghi n c u

và ào tạo Bằng các ph n tích c m nh (LOHNMANN 1953-1954) ch ng minh rằng c u tr c kho học kỹ thu t ư c tạo bởi các nguy n tắc kho học và các

ại lư ng cơ bản cho phép tổ ch c sắp xếp h p lý c u tr c nội dung phương pháp Đặc trưng phương pháp lu n c kho học kỹ thu t theo h nh … ch yếu ư c thể hiện t p trung vào một số mặt s u:

Đối tư ng

Hệ thống nội dung Phương pháp nh n th c

Ch c năng

KHOA HỌC KỸ THUẬT

chính là chiến lư c th c hiện

Nhằm iều chỉnh các hoạt ộng bằng cách th c th c hiện

xu t phát từ các quy lu t dưới dạng quy tr nh quy tắc chương tr nh

Mục tiêu: Hoàn thành xong chương 1, người học có khả năng:

- Ph n tích ư c khái niệm kho học kỹ thu t và c ng nghệ; các hệ thống kỹ thu t

- Ph n tích ư c các m h nh lý lu n dạy học kỹ thu t

- Nh n diện ư c m i trường dạy học và các loại bài học trong chuy n m n k thu t

- Xác ịnh ư c các iều kiện cơ sở v t ch t thiết bị dạy học ánh giá m c ộ áp

ng y u cầu dạy học m n học k thu t

- Phát hiện cơ hội t nh huống mở rộng kiến th c các khả năng ng d ng li n hệ th c

tế c nội dung m n học

- Phát hiện các iều kiện tổ ch c dạy học theo các m h nh k thu t khác nh u

- Phát hiện ư c các v n ề li n qu n ến th c tiễn dạy học k thu t

- 2-

PHƯƠNG

THỨC

Tích h p Định hướng v n d ng

Qu n hệ gi m c ích với phương tiện

Bảng 1.1 Phương pháp khoa học kỹ thuật công nghệ

Trong kho học kỹ thu t việc x y d ng nội dung kh ng chỉ từ các quy lu t

c quá tr nh dạy học các giả thuyết mà còn xu t phát từ nh ng òi hỏi chuy n biệt cho mỗi một hoạt ộng

Từ nh ng ph n tích tr n y th y rằng các hướng d n nhằm chế tạo và sử

d ng kỹ thu t m tả nội dung học t p cơ bản trong các m n học c nghề ào tạo Việc l nh hội các hướng d n kỹ thu t như là một kh u quyết ịnh gi dạy th c hành và dạy lý thuyết trong ào tạo nghề Trong dạy lý thuyết nghề th việc nh n

th c các mối tuơng qu n gi các quy lu t và hướng d n sư d ng là ch yếu Trọng t m c dạy th c hành là h nh thành kỹ năng kỹ xảo nhằm v n d ng các hướng d n ể giải quyết các nhiệm v m ng tính ph c h p là cơ bản

Các hệ thống kỹ thu t

và v t liệu c

Các quá tr nh sản xu t

và việc kh i thác các hệ

thống kỹ thu t v t liệu

Các kiến th c lý thuyết và

th c tiễn về kỹ thu t c Các kiến th c lý thuyết và

th c nghiệm về c ng nghệ

c

Nội dung (các giả thiết) Nội dung (các giả thiết)

Các hệ thống kỹ thu t

hoặc c ng nghệ cần

ư c tạo r

Thiết kế hệ thống kỹ thu t mới

V t liệu và c ng nghệ Các hướng d n nhằm sản

xu t và sử d ng kỹ thu t

Các giả thi t Hướng d n hoạt ộng

Các thiết kế và hướng

d n cần ư c x y d ng

Phương pháp c u tr c và thiết kế

Các y u cầu c tính biến

ổi

Bảng 1.2 Đối tượng của khoa học kỹ thuật công nghệ

1.2.2 Nguyên tắc dạy học

Nhằm th c hiện ch c năng ịnh hướng hành ộng c phương pháp dạy học chuyên ngành kỹ thu t cần phát triển các hướng d n hoạt ộng dạy học cho giáo

vi n Tr n cơ sở nh ng kiến th c phương pháp lu n c kho học chuy n ngành ể

x y d ng các nguy n tắc phương pháp cho việc l p kế hoạch th c hiện và ánh giá việc dạy học kỹ thu t Như v y các nguy n tắc phương pháp c cơ sở xu t phát từ phương pháp c kho học kỹ thu t c m c ti u nhằm th c hiện nhiệm v ịnh hướng hoạt ộng trong quá tr nh l p kế hoạch dạy học nhưng trước ti n là nhằm nhiệm v c u tr c nội dung học t p m n học kỹ thu t Từ nh ng ặc trưng c phương pháp lu n kho học c thể d n r các nguy n tắc s u y:

1- Thống nhất giữa tính thực thi của khoa học kỹ thuật với tính kinnh tế và tính xã hội

Kỹ thu t kh ng chỉ ơn giản ư c phát triển từ nh ng quy lu t t nhi n kh ng

ư c phép trái với quy lu t t nhi n Kỹ thu t lu n ịnh hướng vào tính th c thi Trong kỹ thu t ồng thời lu n c nh ng m c ti u về giá trị và c ịnh hướng văn

h C u tr c kỹ thu t b o gồm cả y u cầu x hội Khả năng hiểu biết về c u tr c

kỹ thu t gi p giáo vi n trong x y d ng bài giảng xác ịnh các ề m c s o cho người học nắm ư c s thống nh t gi y u cầu x hội với nh ng ịnh hướng giá trị

Tại s o lại như v y? V h i lý do một là nội dung b n trong c n b o hàm

c u tr c logic c kỹ thu t h i là trong về mặt c u tr c tổ ch c c n là s biểu hiện c nhu cầu m c ti u các ịnh hướng văn h và s phát triển c lịch

sử x hội

Nguy n tắc thống nh t gi tính khả thi và y u cầu x hội òi hỏi trong khi

bi n soạn các ề m c trong dạy học kỹ thu t phải lu n ch ý tới n ặc biệt là d n

r hệ thống các quy phạm kỹ thu t xu t phát từ quy lu t phải tùy thuộc vào các y u cầu c trong quy phạm kh ng chỉ c các ti u chuẩn là tính khả thi tính khách

qu n mà còn tính ng ắn tr n cơ sở khả năng th c thi c m c ti u và khả năng

ạt ư c m c ti u kinh tế m c ti u về m i trường và tính tối ưu

Việc ánh giá thường xuy n s phát triển c hệ thống kỹ thu t theo nguy n tắc này sẽ gi p cho việc h nh thành và c ng cố các kiến th c về giá trị cũng như s khẳng ịnh rằng m c ti u c các nhiệm v kỹ thu t kh ng chỉ là s hò n hảo c cách th c giải quyết mà cách th c giải quy t phải tùy thuộc vào iều kiện c thể và các yếu tố kinh tế m i trường ể th c hiện

Nhằm ch ng minh tính khả thi kỹ thu t tr n cơ sở c v t liệu mới ví d : v t liệu cắt mới hoặc tr n cơ sở các nguy n tắc tác d ng mới ví d : tr n cơ sở c l ser

mà kỹ thu t phải ư vào ào tạo nghề trong c s thống nh t c các khả năng kỹ thu t và òi hỏi c x hội Do v y việc ào tạo nghề kh ng chỉ d vào việc học ở nơi làm việc mà còn xu t phát từ việc giải quyết các nhiệm v l p kế hoạch thiết kế chi ti t trong giờ học

2- Nguyên tắc thống nhất giữa việc định hướng mục tiêu và định hướng sử dụng

Kho học kỹ thu t về tổng thể lu n ịnh hướng vào m c ti u từ cho th y nội dung học t p cần ư c c u tr c d vào phạm trù m c ích – phương tiện thành phương tiện kỹ thu t quá tr nh và phương tiện Theo nguy n tắc ngày trong dạy học kỹ thu t cần lưu ý tới các iểm s u y:

- Phương tiện kỹ thu t quá tr nh và phương pháp cần ư c liên kết theo phạm trù nguyên nhân – tác ộng, và phân tích bằng các phạm trù c u trúc – trạng thái,

m c ích – phương tiện, phí tổn – sử d ng

- Tìm ra các thành phần c u tr c cơ bản c a mỗi hệ thống bằng việc mô tả dưới hình th c hệ thông có v n ề qu tạo r ư c một tr t t cho việc nghiên

- 4-

c u sâu các mỗi quan hệ hình học và năng lư ng Do trước tiên cần phân tích tác ộng c a quá trình sản xu t theo phạm trù nguyên nhân – tác ộng Ví d : trong gi c ng cơ khí, không chỉ chú ý tới nh ng tác ộng cơ bản như s tách phoi

mà còn phải làm rõ nh ng tác ộng khác nh u như s mài mòn, s biến dạng cơ

s biến dạng nhiệt

Tr n cơ sở c cặp phạm trù m c ích – phương tiện (m c ích: khối lư ng phoi cắt lớn nh t ộ mài mòn và nhiệt phát sinh nhỏ nh t ể t m kiếm phương tiện) Phương tiện ư c t m tr n cơ sở c giải pháp dung hò gi ại lư ng ặc trưng c quá tr nh cắt gọt tr n cơ sở nh ng quy lu t (l c cắt – mài mòn) c kỹ thu t cắt theo phương tr nh T ylor Nh ng ph n tích tr n y theo phạm trù này tạo iều kiện thu n l i ể t m r các quy lu t theo h i m h nh n u tr n là nh ng hướng d n hoạt ộng cơ bản cho việc xác ịnh các th ng số c ng nghệ cũng như việc tính toán các giá trị cắt gọt

Trong kho học kỹ thu t việc sử d ng lu n là mối qu n t m hàng ầu Các nghi n c u lý thuyết ng y từ l c b n ầu phải ch ý tới khả năng th c hiện tới việc phát triển các quy tr nh quy phạm hoạt ộng ể ịnh hướng cho hoạt ộng

th c tiễn c con người gi p con người làm ch ư c kỹ thu t Để th c hiện m c

ti u tr n y trong dạy học cần ch ý:

- Nội dung học t p phải ư c xây d ng và sắp xếp theo tiêu chí là nh ng thao tác h p lý tạo iều kiện cho việc tìm kiếm các giải quyết thích ng với nh ng òi hỏi c a xã hội có tính biến ổi

- Nh ng thao tác nhằm làm ch phương tiện kỹ thu t cũng như quá tr nh xử lý thông tin cần phải làm rõ

- Các quy phạm kỹ thu t phương pháp xu t phát từ nh ng quy lu t phải phù

h p với quá trình xử lý thông tin

- Nh ng nội dung cần iều chỉnh hoạt ộng, xử lý thông tin nhằm xác ịnh giá trị công nghệ cần ư c làm nổi b t dưới dạng nào tạo thu n l i cho việc nắm bắt và chuyển giao

- Nội dung c a các bảng tiêu chuẩn cần ư c tr nh bày tr n cơ sở các quy lu t

ư c l nh hội và tiêu chuẩn tối ưu h trong mối quan hệ với hệ thống iều khiển iều chỉnh có v n ề c phương tiện hay c a quá trình

- Khả năng v n d ng c lý thuyết kỹ thu t sẽ kh ng phát triển nếu kh ng c toán học song cần tr nh bày ơn giản ặc biệt là trong các tài liệu dùng ào tạo nghề Do v y cần: Đơn giản h các m tả toán học ph c tạp theo c ng th c F ust Trong các biến số kho o ạc kh tính toán ư c biến ổi thành các hằng số như là các giá trị trung gi n ể sử d ng; M tả mối qu n hệ ph thuộc dưới dạng bảng hoặc ồ thị

Hình 1.1 Quá trình sản xuất là một hệ thống vấn đề

NW: Tác ộng

ph c Tổn h o v t liệu

S mòn d ng c cắt

Tổn h o nhi n liệu

Phương th c gi c ng Phương tiện gi c ng

F: Y u cầu

N ng c o tối s c sản

xu t

Sử d ng năng lư ng và nhi n liệu ít nh t Giá sản xu t th p nh t Kích thước và ộ lệch cho phép

C các tính ch t h p lý cho c ng việc sử d ng

Năng lư ng

Nguy n liệu

Thông tin

Nhi n liệu

Năng lư ng

U: Hoàn cảnh

S biến ổi c kích thước ph i

S biến ổi v t liệu

S biến ổi nhiệt ộ