Giáo dục phải phát triển tối đa mọi năng lực tiềm ẩn trong mỗi con ngƣời, làm cho họ làm chủ đƣợc những tình huống, đƣơng đầu đƣợc với những thách thức sẽ gặp phải trong cuộc đời m[r]
Trang 1KHOA SƯ PHẠM KỸ THUẬT
ĐỀ CƯƠNG BÀI GIẢNG
PHÁT TRIỂN CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC VÀ
TỔ CHỨC QUẢN LÝ QUÁ TRÌNH DẠY HỌC
(Lưu hành nội bộ)
Hưng Yên, 2015
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KỸ THUẬT HƯNG YÊN
KHOA SƯ PHẠM KỸ THUẬT
Trang 2
-MỤC LỤC
Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ PHÁT TRIỂN CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC
1.1 Một số khái niệm liên quan 5
1.2 Các quan điểm trong phát triển chương trình giáo dục 9
1.1.2 Cách tiếp cận nội dung (content appoach) 9
1.1.2 Cách tiếp cận mục tiêu (objective approach) 10
1.1.3 Cách tiếp cận phát triển (developmental aparoach) .11
1.3 Các cấp độ của chương trình đào tạo 14
1.3.1 Chương trình khung 14
1.3.2 Chương trình chi tiết 16
1.3.3 Chương trình môn học 16
1.4 Cấu trúc của chương trình khung 16
1.4.1 Quy định về cấu trúc và khối lượng kiến thưc tối thiểu cho cấp đào tạo bậc đại học 16
1.4.2 Quy định về cấu trúc và khối lượng kiến thức tối thiểu cho các cấp đào tạo trong đào tạo nghề 19
1.4.3 Quy định về cấu trúc và khối lượng kiến thức tối thiểu cho các cấp đào tạo trong trung cấp chuyên nghiệp 21
1.5 Một số kiểu chương trình đào tạo 23
1.5.1 Kiểu chương trình môn học 23
1.5.2 Kiểu chương trình mô đun 25
Chương 2: MÔ HÌNH VÀ PHƯƠNG PHÁP PHÁT TRIỂN CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC 2.1 Mô hình phát triển chương trình giáo dục 34
2.1.2 Phát triển chương trình nhờ nhóm tư vấn 35
2.1.3 Phát triển chương trình có sự tham gia của nhiều bên liên quan 36
2.2 Phát triển chương trình theo tiếp cận năng lực 36
Trang 32.2.1 Phát triển chương trình đao tạo theo phương pháp phân tích nghề 36
2.2.2 Phát triển chương trình giáo dục theo tiếp cận CDIO 53
Chương 3: KIỂM ĐỊNH CHẤT LƯỢNG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC 3.1 Các quan điểm kiểm định chất lượng chương trình giáo dục 59
3.1.1 Khái niệm 59
3.1.2 Các kiểu (loại) đánh giá chương trình 61
3.1.4 Đặc trưng của Kiểm định chất lượng giáo dục 63
3.2 Chuẩn đánh giá chương trình giáo dục 63
3.2.1 Tiêu chuẩn đánh giá chương trình giáo dục 63
3.2.2 Tiêu chí đánh giá chương trình môn học 67
3.3 Nguyên tắc kiểm định chất lượng chương trình giáo dục 79
3.4 Phương pháp và công cụ kiểm định chất lượng chương trình giáo dục 79
3.5 Đánh giá trong và đánh giá ngoài chương trình giáo dục 80
3.5.1 Đánh giá trong 80
3.5.2 Đánh giá ngoài 84
Chương 4: TỔ CHỨC QUÁ TRÌNH DẠY HỌC 4.1 Một số vấn đề chung về tổ chức 91
4.1.1 Khái niệm tổ chức 91
4.1.1 Mô hình tổ chức 92
4.2 Tổ chức quá trình dạy học 96
4.2.1 Khái niệm quá trình dạy học 96
4.2.2 Cấu trúc tổ chức của quá trình dạy học 99
4.2.3 Các hình thức tổ chức quá trình dạy học 100
4.2.4 Các xu hướng hiện đại về tổ chức quá trình dạy học 109
4.3 Lập kế hoạch tổ chức quá trình dạy học 113
4.3.1 Yêu cầu và trình tự lập kế hoạch 113
4.3.2 Các loại kế hoạch 116
4.4 Tổ chức các hoạt động trong quá trình dạy học 122
Trang 44.4.1 Hoạt động của công tác phương pháp 122
4.4.2 Tổ chức quá trình học tập lý thuyết và thực hành 127
Chương 5: QUẢN LÝ QUÁ TRÌNH DẠY HỌC 5.1 Một số vấn đề chung về quản lý 133
5.1.1 Khái niệm quản lý 133
5.1.2 Đặc điểm của lao động quản lý 135
5.1.3 Chức năng của công tác quản lý 136
- Chức năng kế hoạch hóa 136
5.1.4 Nguyên tắc và phương pháp quản lý giáo dục – đào tạo 136
5.1.5 Phong cách quản lý 138
5.2 Khái niệm quản lý quá trình dạy học 138
5.3 Chức năng của công tác quản lý trong quá trình dạy học 139
5.4 Nội dung quản lý của quá trình dạy học 140
5.4.1 Quản lý mục tiêu, nội dung, chương trình, kế hoạch dạy học 140
5.4.2 Quản lý hoạt động của lực lượng giáo viên 145
5.4.3 Quản lý hoạt động của học sinh học nghề 153
5.4.4.Quản lý thiết bị, tài liệu giảng dạy và học tập 161
5.4.5.Quản lý chất lượng dạy học 163
TÀI LIỆU THAM KHẢO……… ……… 174 PHỤ LỤC
Trang 5LỜI NÓI ĐẦU
Để đáp ứng yêu cầu nghề nghiệp trong xu thế giáo dục hiện nay, bên cạnh năng lực dạy học, năng lực giáo dục, người giáo viên cần có năng lực tổ chức quá trình dạy học, năng lực quản lý quá trình dạy học; năng lực phát triển chương trình giáo dục Học phần Phát triển chương trình giáo dục và tổ chức quản lý quá trình dạy học là môn học nghiệp vụ sư phạm có mục tiêu hình thành cho sinh viên sư phạm những năng lực trên Môn học này giới thiệu những nền tảng khoa học hiện đại về : Chương trình, chương trình khung, khung chương trình, chương trình chi tiết, chương trình môn học MH/ MD; các quan điểm phát triển chương trình giáo dục, kiểu và các cấp bậc của chương trình giáo dục; ngành, nghề và ngành nghề đào tạo; chất lượng, kiểm định, quy trình, nội dung và phương pháp kiểm định chất lượng chương trình đào tạo, Công tác tổ chức trong quá trình dạy học: các hình thức tổ chức dạy học, các loại kế hoạch dạy học, cấu trúc bài dạy lý thuyết, bài dạy thực hành Quản lý quá trình dạy học: quản lý mục tiêu, chương trình; quản lý hoạt động của giáo viên, quản lý hoạt động của học sinh, quản lý cơ sở vật chất, quản lý chất lượng dạy học
Trong quá trình biên soạn, cuốn sách bám sát chương trình để phục vụ tốt cho đối tượng chính là sinh viên Sư phạm kỹ thuật công nghiệp, giảng viên giảng dạy Sư phạm kỹ thuật công nghiệp; giáo viên dạy nghề trong các trường cao đẳng nghề, trung cấp nghề, trung tâm dạy nghề Ngoài ra đây cũng là tài liệu tham khảo dành cho các cán bộ quản lý đào tạo, các chuyên gia cũng như các bạn đọc quan tâm đến lĩnh vực phát triển chương trình giáo dục, tổ chức quản lý quá trình dạy học
Trong quá trình biên soạn khó tránh khỏi thiếu sót, tác giả mong bạn đọc góp ý kiến nhận xét để cuốn tài liệu ngày càng hoàn thiện hơn
Xin chân thành cám ơn!
TRƯỜNG ĐHSPKT HƯNG YÊN
TẬP THỂ TÁC GIẢ
Trang 6Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ PHÁT TRIỂN CHƯƠNG TRÌNH ĐÀO TẠO
1.1 Một số khái niệm liên quan
- Chương trình giáo dục/ đào tạo
Chương trình giáo dục hay chương trình đào tạo có những lúc dùng với nghĩa giống nhau Tuy nhiên, chương trình giáo dục thường được sử dụng rộng rãi hơn cả
Và cũng có quan niệm cho rằng chương trình giáo dục đã bao hàm chương trình đào tạo
Thuật ngữ “chương trình giáo dục/đào tạo” được xem xét ở đây tương đương với từ curriculum trong tiếng Anh (sau đây sẽ gọi là chương trình đào tạo – CTĐT)
Có rất nhiều quan niệm khác nhau về giáo dục, do đó cũng có nhiều định nghĩa khác nhau về chương trình giáo dục Chẳng hạn:
Nếu coi giáo dục là quá trình truyền thụ nội dung kiến thức thì chương trình giáo dục là bản phác thảo về nội dung giáo dục qua đó người dạy biết mình cần phải dạy những gì và người học biết mình cần phải học những gì (Chương trình = Nội dung)
Học xong chương 1, người học có khả năng:
- Phân biệt được khái niệm và các quan điểm phát triển chương trình;
- Phân tích được cấu trúc của chương trình khung theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo và chương trình khung trong đào tạo nghề;
- Phân tích được các kiểu chương trình trong giáo dục chuyên nghiệp;
- Phân tích được ưu và hạn chế của các quan điểm phát triển chương trình
- Xây dựng được quy trình và nội dung các bước phát triển một chương trình cụ thể;
- Xây dựng được cấu trúc của một chương trình đào tạo cho một ngành/ nghề cụ thể;
- Phát triển được chương trình chi tiết cho một học phần MH/ MD cụ thể;
Trang 7Nếu coi giáo dục là công cụ để đào tạo nên các sản phẩm với các tiêu chuẩn đã được xác định sẵn thì chương trình giáo dục là một kế hoạch giáo dục phản ánh các mục tiêu giáo dục mà nhà trường theo đuổi, nó cho biết nội dung cũng như phương pháp dạy và học cần thiết để đạt được mục tiêu đề ra (White, 1995) (Chương trình = Nội dung + Mục tiêu + Phương pháp )
Nếu coi chương trình giáo dục là quá trình, còn giáo dục là sự phát triển thì
“CTĐT là một bản thiết kế tổng thể cho một hoạt động đào tạo (đó có thể là một khoá học kéo dài vài giờ, một ngày, một tuần hoặc vài năm) Bản thiết kế tổng thể đó cho biết toàn bộ nội dung cần đào tạo, chỉ rõ ra những gì có thể trông đợi ở người học sau khoá học, nó phác hoạ ra quy trình cần thiết để thực hiện nội dung đào tạo, nó cũng cho biết các phương pháp đào tạo và các cách thức kiểm tra đánh giá kết quả học tập,
và tất cả những cái đó được sắp xếp theo một thời gian biểu chặt chẽ” (Wentling, 1993) (chương trình = Mục tiêu giáo dục + Nội dung giáo dục + Phương pháp và qui trình giáo dục + Đánh giá kết quả giáo dục)
Như vậy, quan niệm về CTĐT không đơn giản là cách định nghĩa mà nó thể hiện rất rõ quan điểm về đào tạo
- Phát triển chương trình giáo dục (curriculum development)
Phát triển chương tình giáo dục/ đào tạo là một quá trình liên tục phát triển và hoàn thiện chương trình đào tạo hòa quyện vào trong quá trình giáo dục/ đào tạo Và khi đó người ta chia quá trình trình đó thành 5 bước:
+ Phân tích tình hình: nhu cầu, điều kiện…
+ Xác định mục đích chung và mục tiêu (aims andobectives);
+ Thiết kế (design);
+ Thực thi (implementaion);
+ Đánh giá (evaluation)
Trang 8Hơn nữa, trong quá trình này cần phải được hiểu như là một quá trình liên tục
và khép kín, do đó 5 bước nêu trên không phải được sắp xếp thẳng hàng mà phải được xếp theo một đường xoáy kiểu lò xo lên cao dần (xem hình1)
Hình 1: Các bước phát triển chương trình đào tạo Cách sắp xếp như trên cho thấy rõ đây là một quá trình liên tục để hoàn thiện
và không ngừng phát triển CTĐT, khâu nọ ảnh hưởng trực tiếp đến khâu kia, không thể tách rời từng khâu riêng rẽ hoặc không xem xét đến tácđộng hữu cơ của các khâu khác Chẳng hạn, khi bắt đầu thiết kế một CTĐT cho một khoá học nào đó người ta thường phải đánh giá CTĐT hiện hàng (khâu đánh giá CTĐT), sau đó kết hợp với việc phân tích tình hình cụ thể, các điều kiện dạy và học trong và ngoài trường, nhu cầu đào tạo của người học và của xã hội.v.v… (khâu phân tích tình hình) để đưa ra mục tiêu đào tạo của khoá học.Tiếp đến trên cơ sở của mục tiêu đào tạo mới xác định nội dung đào tạo, lựa chọn các phương pháp giảng dạy, phương tiện hỗ trợ giảng dạy, phương pháp kiểm tra, thi thích hợp để đánh giá kết quả học tập Tiếp đến cần tiến
II Xác định mục tiêu
I Phân tích tình hình
III Thiết kế CTĐT
V Đánh giá CTĐT
IV Thực thi CTĐT
Trang 9hành thử nghiệm (tryout) CTĐT ở quy mô nhỏ xem nó có thực sự đạt yêu cầu hay cần phải điều chỉnh gì thêm nữa Toàn bộ công đoạn trên được xem như giai đoạn thiết kế CTĐT Kết quả của giai đoạn thiết kế CTĐT sẽ là một bản CTĐT cụ thể,nó cho biết mục tiêu đào tạo, nội dung đào tạo, các điều kiện và phương tiện hỗ trợ đào tạo, phương pháp kiểm tra đánh giá kết quả học tập cũng như việc phân phối thời gian đào tạo
Sau khi thiết kế xong CTĐT có thể đưa nó vào thực thi (implementation), tiếp đến là khâu đánh giá (evalation) Tuy nhiên, việc đánh giá CTĐT không phải chỉ chờ đến giai đoạn cuối cùng này mà cần được thực hiện trong mọi khâu Chẳng hạn, ngay trong khi thực thi có thể chương trình sẽ tự bộc lộ những nhược điểm của nó, hay qua ý kiến đóng góp của người học, người dạy có thể biết nó phải hoàn thiện nó như thế nào Sau đó, khi khoá đào tạo kết thúc (thực thi xong một chu kỳ đào tạo) thì việc đánh giá tổng kết cả một chu kỳ này phải được đề ra Người dạy, người xây dựng quản lý CTĐT phải luôn tự đánh giá CTĐT ở mọi khâu qua mỗi buổi học, mỗi năm, mỗi khoá học để rồi vào năm học mới kết hợp với khâu phân tích tình hình, điều kiện mới sẽ hoàn thiện hoặc xây dựng lại mục tiêu đào tạo Rồi dựa trên mục tiêu đào tạo mới, tình hình mới lại thiết kế lại hoặc hoàn chỉnh hơn CTĐT
Cứ như vậy CTĐT sẽ liên tục được hoàn thiện và phát triển không ngừng cùng với quá trình đào tạo
Như vậy khái niệm “phát triển CTĐT” xem việc xây dựng chương trình
là một quá trình chứ không phải là một trạng thái hoặc một giai đoạn tách biệt của quá trình đào tạo Đặc điểm của cách nhìn nhận này là luôn phải tìm kiếm các thông tin phản hồi ở tất cả các khâu về CTĐT để kịp thời điều chỉnh từng khâu của quá trình xây dựng và hoàn thiện chương trình nhằm không ngừng đáp ứng tốt hơn với yêu cầu ngày càng cao về chất lượng đào tạo của xã hội.Với quan điểm của phát triển CTĐT, ngoài yêu cầu quan trọng là người xây dựng chương trình cần phải có cái nhìn tổng thể bao quát toàn bộ quá trình đào tạo, cần lưu ý đảm bảo độ mềm dẻo cao khi soạn
Trang 10thảo chương trình: phải để cho người trực tiếp điều phối thực thi chương trình và người dạy có được quyền chủ động điều chỉnh trong phạm vi nhất định cho phù hợp với hoàn cảnh cụ thể nhằm đạt được mục tiêu đề ra
- Khung chương trình (Curriculum Framework) Khung chương trình là văn bản Nhà nước qui định khối lượng tối thiểu và cơ cấu kiến thức cho các chương trình đào tạo Khung chương trình xác định sự khác biệt
về chương trình tương ứng với các trình độ đào tạo khác nhau
1.2 Các quan điểm trong phát triển chương trình giáo dục
Trong lịch sử phát triển giáo dục có thể thấy có ba cách tiếp cận khác nhau trong việc xây dựng CTĐT: cách tiếp cận nội dung (content appoach), cách tiếp cận mục tiêu (objective approach) và cách tiếp cận phát triển (developmental aparoach)
1.1.2 Cách tiếp cận nội dung (content appoach)
Nhiều người cho rằng CTĐT chỉ là bản phác thảo nội dung đào tạo Với quan niệm này, giáo dục là quá trình truyền thụ nội dung - kiến thức Đây là cách tiếp cận
cổ điển trong xây dựng CTĐT, theo đó mục tiêu của đào tạo chính là nội dung kiến thức Cách tiếp cận này hiện nay rất phổ biến ở nước ta Theo cách tiếp cận này, CTĐT chẳng khác gì bản mục lục của một cuốn sách giáo khoa Phương pháp dạy thích hợp với cách tiếp cận này phải nhằm mục tiêu truyền thụ được nhiều kiến thức nhất, người học thụ động nghe theo người dạy Việc đánh giá kết quả học tập sẽ gặp khó khăn vì mức độ nông sâu của kiến thức không được thể hiện rõ ràng
Với tốc độ phát triển khoa học và công nghệ như vũ bão, kiến thức gia tăng theo hàm mũ, CTĐT được thiết kế theo nội dung sẽ bế tắc không thể truyền thụ đủ nội dung trong một thời gian hạn chế, và nội dung truyền thụ cũng nhanh chóng lạc hậu Những người quen với cách tiếp cận nội dung thường kêu ca thời gian dành cho chương trình quá ngắn, không thể truyền thị đủ nội dung cần thiết Cách tiếp cận theo nội dung cho đến nay đã trở nên lạc hậu, phần lớn quốc gia và trường đại học không còn sử dụng cách tiếp cận này trong việc xây dựng CTĐT
Trang 111.1.2 Cách tiếp cận mục tiêu (objective approach)
Vào giữa thế kỷ 20 cách tiếp cận mục tiêu bắt đầu được sử dụng ở Mỹ Theo cách tiếp cận này, CTĐT phải được xây dựng xuất phát từ mục tiêu đào tạo Dựa trên mục tiêu đào tạo người lập chương trình mới quyết định lựa chọn nội dung, phương pháp đào tạo cũng như cách đánh giá kết quả học tập Mục tiêu đào tạo ở đây được thể hiện dưới dạng mục tiêu đầu ra: những thay đổi về hành vi của người học Cách tiếp cận mục tiêu chú trọng đến sản phẩm đào tạo và coi đào tạo là công cụ để tạo nên các sản phẩm với các tiêu chuẩn định sẵn Theo cách tiếp cận này người ta quan tâm những thay đổi sau khi kết thúc khoá học ở người học về hành vi trong các lĩnh vực nhận thức, kỹ năng và thái độ Mục tiêu phải được xây dựng rõ ràng sao cho có thể định lượng được và dùng nó làm tiêu chí để đánh giá hiệu quả của quá trình đào tạo Dựa vào mục tiêu đào tạo có thể đề ra nội dung kiến thức đào tạo, phương pháp giảng dạy cần thực hiện để đạt được mục tiêu đề ra và phương pháp đánh giá thích hợp theo các mục tiêu đào tạo
Với cách tiếp cận mục tiêu có thể chuẩn hoá quy trình xây dựng CTĐT cũng như quy trình đào tạo theo một công nghệ nhất định Giống như một quy trình công nghệ, các bước đều được thiết kế chặt chẽ nhằm tạo ra sản phẩm với một chất lượng đồng đều theo các chỉ tiêu kỹ thuật Chính vì thế người ta mới đưa ra khái niệm về
“công nghệ giáo dục” và CTĐT được xây dựng theo kiểu này còn được gọi là “CTĐT kiểu công nghệ” (technological curriculum)
Ưu điểm của cách xây dựng chương trình theo cách tiếp cận mục tiêu:
1) Mục tiêu đào tạo cụ thể và chi tiết tạo thuận lợi cho việc đánh giá hiệu quả
và chất lượng CTĐT 2) Người học và người dạy biết rõ cần phải dạy và học như thế nào để đạt được mục tiêu 3) Cho phép xác định các hình thức đánh giá kết quả học tập của người học
Nhược điểm: 1) Sản phẩm đào tạo phải đồng nhất ở đầu ra trong khi nguyên
liệu đầu vào là những con người lại rất khác nhau về năng lực và hoàn cảnh, nguồn gốc, văn hoá…2) Việc rèn đúc mọi người học theo một khuôn mẫu nhất định làm người học vẫn ở trạng thái bị động, giáo điều, máy mó, thiếu tính sáng tạo Các khả