Giáo trình Tâm lý học sáng tạo

[r]

GIÁO TRÌNH TÂM LÝ H C SÁNG T O Ọ Ạ

GIÁO TRÌNH

Tác gi : PH M THÀNH NGH ả Ạ Ị

L I GI I THI U Ờ Ớ Ệ

Tâm lý h c sáng t o là lĩnh v c tri th c v  con đọ ạ ự ứ ề ường con ngườ ại t o 

d ng cái m i, có tính đ c đáo và có giá tr  trong các lĩnh v c ho t đ ng khácự ớ ộ ị ự ạ ộ   nhau. Khó khăn l n nh t c a nghiên c u trong tâm lý h c sáng t o là   chớ ấ ủ ứ ọ ạ ở ỗ  các phát minh, sáng ch  liên quan đ n th i kh c th u hi u, “loé sáng" đế ế ờ ắ ấ ể ược  nhi u nhà sáng t o nh c đ n nh ng vi c nghiên c u hi n tề ạ ắ ế ư ệ ứ ệ ượng vô th c,ứ  

ti m th c b ng các phề ứ ằ ương pháp khách quan g p nhi u khó khăn. Th i đi mặ ề ờ ể  

th u hi u, "loé sáng" m i đ  đấ ể ớ ủ ược các nhà sáng t o k  l i thông qua t  quanạ ể ạ ự   sát và tr i nghi m. Trong khi đó nhi m v  c i thi n kh  năng t  duy sáng t oả ệ ệ ụ ả ệ ả ư ạ  

đã được nhi u nhà nghiên c u nh c t i. Gi i quy t v n đ  theo "lôgíc sángề ứ ắ ớ ả ế ấ ề  

t o" cũng có th  giúp t o ra s n ph m m i đ c đáo (Phan Dũng, 2007).ạ ể ạ ả ẩ ớ ộ   Trong th c t , quá trình sáng t o v n hàm ch a nhi u đi u bí  n, bao g mự ế ạ ẫ ứ ề ề ẩ ồ  

c  quy trình có tính lôgíc và quá trình mang tính tr c giác. Làm th  nào đả ự ế ể  tăng cường năng l c sáng t o c a con ngự ạ ủ ườ ẫi v n còn là câu h i m  ch a cóỏ ở ư   câu tr  l i tho  đáng. Nhi u k t qu  nghiên c u trong tâm lý h c sáng t oả ờ ả ề ế ả ứ ọ ạ   phát hi n ra r ng các y u t  b i c nh bên ngoài và các y u t  ch  quan bênệ ằ ế ố ố ả ế ố ủ   trong tác đ ng t i vi c t o ra s n ph m m i, đ c đáo. Nh ng tác đ ng này làộ ớ ệ ạ ả ẩ ớ ộ ữ ộ  

ph c t p, phi tuy n tính. Vi c t o ra môi trứ ạ ế ệ ạ ường c i m , khuy n khích m oở ở ế ạ  

hi m, thay đ i cách nhìn và đ c bi t s  say s a theo đu i công vi c là nh ngể ổ ặ ệ ự ư ổ ệ ữ  

y u t  quan tr ng tác đ ng tích c c đ n vi c ra đ i s n ph m sáng t o.ế ố ọ ộ ự ế ệ ờ ả ẩ ạ

Trong cu c s ng hàng ngày, con ngộ ố ười thường xuyên ph i suy nghĩ vàả   hành đ ng đ  gi i quy t v n đ  m i n y sinh trong công vi c và cu c s ngộ ề ả ế ấ ề ớ ả ệ ộ ố  

m t cách sáng t o do đi u ki n gi i quy t v n đ  thay đ i cùng v i s  thayộ ạ ề ệ ả ế ấ ề ổ ớ ự  

đ i thổ ường xuyên c a môi trủ ường xung quanh. Do đó, có th  nói ho t đ ngể ạ ộ  

c a con ngủ ườ ởi   nh ng m c đ  khác nhau đ u có liên quan đ n sáng t o.ữ ứ ộ ề ế ạ  

Ki n th c v  b n ch t c a sáng t o, c  s  sinh h c, xã h i c a sáng t o,ế ứ ề ả ấ ủ ạ ơ ở ọ ộ ủ ạ  

m i quan h  gi a sáng t o v i các hi n tố ệ ữ ạ ớ ệ ượng tâm lý khác nh  trí thông minh,ư  

t  duy, tư ưởng tượng, đ ng c  cũng nh  ki n th c v  phộ ơ ư ế ứ ề ương pháp nghiên 

c u sáng t o r t c n thi t đ i v i nh ng ngứ ạ ấ ầ ế ố ớ ữ ười làm công tác nghiên c u,ứ  

gi ng d y và các nhà chuyên môn làm vi c trong lĩnh v c tâm lý h c. Cu nả ạ ệ ự ọ ố   giáo trình "Tâm lý h c sáng t o” này có m c tiêu cung c p nh ng ki n th cọ ạ ụ ấ ữ ế ứ  

nh  v y cho h c viên.ư ậ ọ

Giáo trình được trình bày trong 7 chương. Chương I nêu nh ng v n đữ ấ ề  chung v  sáng t o và tâm lý h c sáng t o nh  quan ni m v  sáng t o, cácề ạ ọ ạ ư ệ ề ạ   thu c tính, c p đ  sáng t o, các trộ ấ ộ ạ ường phái và xu hướng nghiên c u sángứ  

t o.ạ

Chương II trình bày phương pháp nghiên c u trong tâm lý h c sángứ ọ  

t o. Trong chạ ương này 4 nhóm phương pháp chính, tr c đ c tâm lý, th cắ ạ ự   nghi m sáng t o, nghiên c u trệ ạ ứ ường h p và tr c đ c l ch s  đợ ắ ạ ị ử ược trình bày  cùng v i nh ng k t qu  nghiên c u đã có c a các h c gi ớ ữ ế ả ứ ủ ọ ả

Chương III phân tích b n ch t c a sáng t o nh  m t quá trình g mả ấ ủ ạ ư ộ ồ   nhi u giai đo n mà m t xích trung tâm c a quá trình là s  chuy n hóa t   pề ạ ắ ủ ự ể ừ ấ    sang th u hi u, xu t hi n ý t ng sáng t o. Khái ni m dòng sáng t o c a

Csikszentmithalyi (1996) đ c bàn đ n nh  m t s  đ m chìm vào di n bi nượ ế ư ộ ự ắ ễ ế  

s  ki n mà ch  th  không còn ý th c rõ ràng s  t n t i c a chính mình. Vi cự ệ ủ ể ứ ự ồ ạ ủ ệ  

gi i quy t v n đ  sáng t o đả ế ấ ề ạ ược phân tích theo m t s  cách ti p c n nhộ ố ế ậ ư 

ti p c n lý thuy t trí tu  t  duy theo chi u ngang, ti p c n theo thành t  v.v…ế ậ ế ệ ư ề ế ậ ố

Chương IV phân tích c  s  sinh h c và xã h i c a sáng t o. Các c  sơ ở ọ ộ ủ ạ ơ ở  sáng t o   c p đ  t  bào th n kinh, bán c u đ i não, tác đ ng c a môiạ ở ấ ộ ế ầ ầ ạ ộ ủ  

trường gia đình, giáo d c, môi trụ ường làm vi c, môi trệ ường xã h i đ i v iộ ố ớ 

sáng t o đ c phân tích, trong đó văn hoá đạ ượ ược coi là có nhi u tác đ ng đ nề ộ ế   sáng t o c a con ngạ ủ ười

Chương V phân tích các quan ni m v  m i quan h  gi a sáng t o vàệ ề ố ệ ữ ạ   trí thông minh, t  duy sáng t o, tư ạ ưởng tượng. Có nhi u quan đi m nghiên c uề ể ứ  

m i quan h  trí thông minh và sáng t o, m i tác gi  có cách ti p c n riêng vàố ệ ạ ỗ ả ế ậ  

có quan ni m riêng, đi u đó không h  mâu thu n v i b n ch t c a sáng t oệ ề ề ẫ ớ ả ấ ủ ạ  

là quá trình đi đ n cái m i. T  duy sáng t o có vai trò quan tr ng trong phátế ớ ư ạ ọ  

hi n ra cái m i; t  duy sáng t o không ch  bao g m thành ph n lôgíc, cácệ ớ ư ạ ỉ ồ ầ  

y u t  phi lôgíc, ti n lôgíc, y u t  tr c giác có vai trò quan tr ng trong t  duyế ố ề ế ố ự ọ ư   sáng t o. Tạ ưởng tượng là thành ph n không th  thi u c a sáng t o, m c dùầ ể ế ủ ạ ặ  

có ngu n g c t  th c ti n nh ng tồ ố ừ ự ễ ư ưởng tượng đóng vai trò quan tr ng trongọ  

t o d ng c  ch  phi lôgíc c a sáng t o.ạ ự ơ ế ủ ạ

Chương VI trình bày các đ c đi m nhân cách c a ngặ ể ủ ười sáng t o vàạ  

đ ng c  sáng t o. Không đi sâu vào c u trúc kinh đi n c a nhân cách,ộ ơ ạ ấ ể ủ  

chương này đi m qua m t s  đ c đi m nhân cách, có th  là nh ng đ c đi mể ộ ố ặ ể ể ữ ặ ể  

c a xu hủ ướng, năng l c hay tính cách, có m t   nh ng ngự ặ ở ữ ười sáng t o. Cũngạ  

t i chạ ương này v n đ  đ ng c  sáng t o đấ ề ộ ơ ạ ược phân tích khá chi ti t. Đ ng cế ộ ơ  trong có vai trò quy t đ nh t i sáng t o; đ ng c  ngoài h  tr  cung c p thôngế ị ớ ạ ộ ơ ỗ ợ ấ   tin có ý nghĩa xóa b  s  ki m soát hay duy trì tính liên t c c a ho t đ ng h cỏ ự ể ụ ủ ạ ộ ọ  

t p và lao đ ng góp ph n thúc đ y sáng t o.ậ ộ ầ ẩ ạ

Chương VII trình bày v n đ  sáng t o trong t  ch c và vi c giáo d c,ấ ề ạ ổ ứ ệ ụ   phát tri n tính sáng t o. M c dù sáng t o là m t hi n tể ạ ặ ạ ộ ệ ượng tâm lý còn nhi uề  

đi u ch a đề ư ược làm rõ, các nhà nghiên c u v n kh ng đ nh tri n v ng phátứ ẫ ẳ ị ể ọ   tri n năng l c sáng t o   ngể ự ạ ở ười h c và phát huy tính sáng t o   ngọ ạ ở ười lao 

đ ng.ộ

Đây là tài li u dùng cho h c viên sau đ i h c nên v n đ  đ c trìnhệ ọ ạ ọ ấ ề ượ   bày khá c i m , đ a ra nhi u quan đi m, ý ki n v  m t v n đ  H c viên cóở ở ư ề ể ế ề ộ ấ ề ọ  

c  h i tr i nghi m các góc nhìn khác nhau và có th  l a ch n cho mình quanơ ộ ả ệ ể ự ọ  

đi m thích h p.ể ợ

Giáo trình được vi t v i th i lế ớ ờ ượng 3 tín ch , là tài li u h c t p c a h cỉ ệ ọ ậ ủ ọ   viên cao h c tâm lý h c thu c Khoa Tâm lý h c, Trọ ọ ộ ọ ường Đ i h c Khoa h cạ ọ ọ  

Xã h i và Nhân văn, Đ i h c Qu c gia Hà N i. Cu n sách còn là tài li u thamộ ạ ọ ố ộ ố ệ  

kh o cho nghiên c u sinh, các nhà nghiên c u tâm lý h c và nh ng ai quanả ứ ứ ọ ữ   tâm t i v n đ  sáng t o và phát tri n sáng t o   con ngớ ấ ề ạ ể ạ ở ười. Cu n sách khôngố   tránh kh i nh ng thi u sót, nh ng ý ki n đóng góp c a đ c gi  và đ ngỏ ữ ế ữ ế ủ ộ ả ồ   nghi p xin g i v  đ a ch  email: ptnghi2008@gmail.com.ệ ử ề ị ỉ

Hà N i, ngày 12 tháng 2 năm 2012 ộ Tác gi : GS.TS. Ph m Thành Ngh ả ạ ị

Ch ươ ng 1. NH NG V N Đ  CHUNG Ữ Ấ Ề

I. SÁNG T O VÀ CÁC THU C TÍNH Ạ Ộ

1. Quan ni m v  sáng t o trong l ch s  phát tri n nh n th c ệ ề ạ ị ử ể ậ ứ

M c đích c a ph n này là đi m qua nh ng quan ni m v  sáng t o vàụ ủ ầ ể ữ ệ ề ạ   làm rõ s  thay đ i quan ni m v  sáng t o trong l ch s  nh n th c. Quan ni mự ổ ệ ề ạ ị ử ậ ứ ệ  

v  sáng t o cũng có l ch s  c a nó.   giai đo n đ u c a s  phát tri n nh nề ạ ị ử ủ Ở ạ ầ ủ ự ể ậ  

th c, nghiên c u khoa h c và sáng t o không đứ ứ ọ ạ ược coi là có liên h  v i nhau.ệ ớ   Khi con người phát hi n ra nh ng quy lu t trong th  gi i v t lý, b t đ u xu tệ ữ ậ ế ớ ậ ắ ầ ấ 

hi n ni m tin r ng con ngệ ề ằ ười có th  hi u để ể ược b n ch t c a t  nhiên màả ấ ủ ự   không có s  can thi p c a l c lự ệ ủ ự ượng siêu nhân. Sáng t o cũng nh  v y, lúcạ ư ậ  

đ u, s  sáng t o c a con ngầ ự ạ ủ ười ch a đư ược th a nh n, con ngừ ậ ười có phát  minh, sáng ch  là do h  mang theo tính sáng t o đế ọ ạ ượ ự ược l c l ng th n thánhầ  

g i vào. Ngày nay đã có ni m tin r ng con ngử ề ằ ười có th  sáng t o và khoa h cể ạ ọ  

có th  giúp chúng ta hi u để ể ược cách nào đ  sáng t o. Tuy nhiên, r t g n đâyể ạ ấ ầ  

thôi, nghiên c u sáng t o trong tâm lý h c m i đứ ạ ọ ớ ược các nhà khoa h c quanọ   tâm

a. Quan đi m ban đ u v  sáng t o ể ầ ề ạ

Các h c gi  đ u nh t trí r ng quan ni m ban đ u, nguyên th y vọ ả ề ấ ằ ệ ầ ủ ề  sáng t o c a phạ ủ ương Tây là câu chuy n đệ ược k  trong kinh thánh, theo đóể  

đ c Chúa Tr i đ a s  sáng t o xu ng tr n th  Boorstin (1992:42) vi t “Vứ ờ ư ự ạ ố ầ ế ế ề 

s  nh n th c kh  năng c a mình, giao k t là đi m quan tr ng. S  giao k tự ậ ứ ả ủ ế ể ọ ự ế   cho r ng con ngằ ườ ế ố ại k t n i l i thành c ng đ ng b i lòng tin c a h  vào Đ ngộ ồ ở ủ ọ ấ   sáng t o ­ Đ c Chúa Tr i. H  kh ng đ nh quy n l c sáng t o c a mình quaạ ứ ờ ọ ẳ ị ề ự ạ ủ  

s  liên h , k t n i v i các ph m ch t c a Chúa, qua quan h  máu th t và tự ệ ế ố ớ ẩ ấ ủ ệ ị ự  nguy n c a h  v i Chúa".ệ ủ ọ ớ

Quan đi m này t n t i cho đ n th  k  th  II sau công nguyên sau đóể ồ ạ ế ế ỷ ứ   suy y u d n và đế ầ ược thay th  b ng thuy t m i c a Thánh Augustine (354 ­ế ằ ế ớ ủ   430). Lúc này C  đ c giáo đóng vai trò quan tr ng trong vi c tuyên b  quy nơ ố ọ ệ ố ề   năng sáng t o. Thuy t m i này ph n ánh s  khác bi t r t l n gi a cách nhìnạ ế ớ ả ự ệ ấ ớ ữ  

nh n c a phậ ủ ương Đông và phương Tây v  m c đích và vai trò c a con ngề ụ ủ ười  trong quá trình sáng t o. Theo Hinđu giáo (1500­900 trạ ước công nguyên) và  Nho giáo (551­479 trước công nguyên), Lão giáo và Ph t giáo thì sáng t o làậ ạ  

s  phát hi n và s  b t chự ệ ự ắ ước. Ph t giáo và Nho giáo nh n m nh vòng đ i sậ ấ ạ ờ ự  hài hòa và cân b ng, do đó t  tằ ư ưởng sáng t o không th  có trong th  gi i âmạ ể ế ớ  

dương t  s  không (Boorstin, 1992:17). Theo Plato, không có gì m i có thừ ố ớ ể 

t o ra đạ ược, ngh  thu t là s  c  g ng thích nghi hay b t chệ ậ ự ố ắ ắ ước hình th c lýứ  

tưởng. Tính đ c đáo, đi m nh n trong sáng t o, không ph i là thu c tính c aộ ể ấ ạ ả ộ ủ   sáng t o trong l ch s  c  đ i. Trong su t g n 1200 năm, t  tạ ị ử ổ ạ ố ầ ư ưởng này không 

có đ i tr ng, không có l c lố ọ ự ượng ph n đ i. Trong th i trung c , tài năng, khả ố ờ ổ ả  năng khác thường c a cá nhân con ngủ ười (thường ch  là đàn ông) là bi uỉ ể  

hi n c a l c lệ ủ ự ượng tinh th n bên ngoài mà cá nhân ch  là ngầ ỉ ười được g iử  

g m đ  mang theo mà thôi.ắ ể

Th i k  Ph c h ng có nh ng thay đ i đáng k  trong cách nhìn nh nờ ỳ ụ ư ữ ổ ể ậ   sáng t o.   th i k  này đã b t đ u xu t hi n quan đi m cho r ng tài năngạ Ở ờ ỳ ắ ầ ấ ệ ể ằ   sáng t o ngh  thu t c a cá nhân con ngạ ệ ậ ủ ười không ph i là thu c tính c a l cả ộ ủ ự  

lượng th n bí mà là c a chính cá nhân con ngầ ủ ười đó. H n n a, s  thay đ iơ ữ ự ổ  trong cách nhìn nh n này không còn b  cô l p mà là s  chuy n bi n c a toànậ ị ậ ự ể ế ủ  

b  xã h i, bao g m c  "s  t  ch i thân ph n nông nô, s  chi n th ng c aộ ộ ồ ả ự ừ ố ậ ự ế ắ ủ  

ti ng Anh, s  đi lên c a các ngành ngh  nh  lu t h c và y h c và s  phátế ự ủ ề ư ậ ọ ọ ự   tri n c a xu hể ủ ướng phi tôn giáo. S  thay đ i đó r t m nh m  và tinh t  choự ổ ấ ạ ẽ ế  

đ n kho ng nh ng năm 1500­1700. M c dù có s  chuy n bi n này, sáng t oế ả ữ ặ ự ể ế ạ  

v n còn là lĩnh v c r t m  nh t và th m chí m t s  tri t gia còn không có ýẫ ự ấ ờ ạ ậ ộ ố ế  

đ nh xem xét v n đ  này.ị ấ ề

b. Cu c cách m ng trong nghiên c u sáng t o ộ ạ ứ ạ

Trong h u h t nh ng năm Ph c h ng, nhi u tranh lu n c a các nhàầ ế ữ ụ ư ề ậ ủ   tri t h c và nh ng phát minh khoa h c đã phá v  nh ng quan đi m văn hóaế ọ ữ ọ ỡ ữ ể  

và tôn giáo cũ. Phát minh c a ba nhà bác h c l i l c ­ Copemir s (1473­ủ ọ ỗ ạ ư 1543), Galileo (1564­1642) và Newton (1642­1727) ­ đã cung c p ch ng cấ ứ ứ  cho s  thay đ i này. Nh ng phát hi n c a h  đòi h i s  thay đ i trong nhìnự ổ ư ệ ủ ọ ỏ ự ổ  

nh n quy lu t c a th  gi i t  nhiên và công nh n m i liên h  c a t  nhiên v iậ ậ ủ ế ớ ự ậ ố ệ ủ ự ớ 

s  t n t i c a con ngự ồ ạ ủ ười. Trong th  k  th  18, hai cách ti p c n liên quanế ỷ ứ ế ậ  

đ n quy t đ nh lu n và ch  nghĩa cá nhân đã đ nh hình t  duy phế ế ị ậ ủ ị ư ương Tây: 

s  khai sáng đự ược g n k t v i tri t h c trí tu  mà bi u hi n rõ nh t c a nó làắ ế ớ ế ọ ệ ể ệ ấ ủ  

s  t n công vào nh ng th  l c đự ấ ữ ế ự ược nhà n c phong ki n b o v  d a trênướ ế ả ệ ự  

nh ng căn c  ph n khoa h c. Trong khi đó, khoa h c t  nhiên đữ ứ ả ọ ọ ự ược c ng c ,ủ ố  

th  ch  hóa và s  d ng nh ng phể ế ử ụ ữ ương pháp khoa h c trong nghiên c u.ọ ứ   Cùng v i cu c cách m ng trong khoa h c là nh ng thay đ i đáng k  trongớ ộ ạ ọ ữ ổ ể   văn hóa phương Tây; v  th  c a kinh thánh đã thay đ i. Trong hàng trămị ế ủ ổ   năm, kinh thánh là ngu n tài li u th n thánh v  trí tu  và đ o đ c nh ng đ nồ ệ ầ ề ệ ạ ứ ư ế  

cu i th  k  18 kinh thánh đã tr  thành tài li u th  t c. Prickett (1996) cho hayố ế ỷ ở ệ ế ụ  

trong su t th i gian cu i th  k  18, Kinh thánh đã tr i qua s  thay đ i đángố ờ ố ế ỷ ả ự ổ  

k  theo hể ướng gi i thích r t ti n b  và tr  thành cu n sách r t khác so v iả ấ ế ộ ở ố ấ ớ 

100 năm trước đó, th m chí nh ng ngậ ữ ười phê bình gay g t nh t cũng ph iắ ấ ả  công nh n r ng kinh thánh đã khác xa v i vi c th n thánh hóa. Kinh thánh đãậ ằ ớ ệ ầ  

kh ng đ nh v ng ch c s  thay đ i trên th  gi i; n i dung kinh thánh m mẳ ị ữ ắ ự ổ ế ớ ộ ề  

d o và ph  c p. Kinh thánh đẻ ổ ậ ược xem nh  là m t s n ph m văn hóa có sư ộ ả ẩ ự 

th  hi n khá gi ng v i các tài li u th  t c khác.ể ệ ố ớ ệ ế ụ

Khi phong trào Khai sáng ch ng l i quy n l c th n bí và "trí tu  tônố ạ ề ự ầ ệ   giáo", t  do đã tr  thành m t ph n không th  thi u đ c c a quá trình này.ự ở ộ ầ ế ế ượ ủ  

Đó là quy n cá nhân đề ược khám phá chính th  gi i c a mình mà không c nế ớ ủ ầ  

b t c  s  cho phép, s  hấ ứ ự ự ướng d n hay can thi p nào c a l c lẫ ệ ủ ự ượng siêu  nhân. M c dù ý tặ ưởng v  sáng t o ch a có gì thay đ i trong su t nh ng nămề ạ ư ổ ố ữ  

t  1500 đ n 1700, đã có s  thay đ i đáng k  di n ra và t o n n t ng tho ýừ ế ự ổ ể ễ ạ ề ả  

tưởng nghiên c u. S  ph c t p có th  th y   vi c h p nh t gi a mô hìnhứ ự ứ ạ ể ấ ở ệ ợ ấ ữ   khoa h c và k  thu t mà nhi u ngọ ỹ ậ ề ười tin r ng đây là s  b t đ u c a n n vănằ ự ắ ầ ủ ề   minh phương Tây, "t  th  gi i n i đ  v t đ c x p đ t theo b n ch t ý từ ế ớ ơ ồ ậ ượ ế ặ ả ấ ưởng  tuy t đ i sang th  gi i c a s  ki n di n ra theo quy lu t c a t  nhiên. Nhệ ố ế ớ ủ ự ệ ễ ậ ủ ự ư 

v y, đã có s  thay đ i trong quan ni m và th c ti n v  ngu n g c c a sángậ ự ổ ệ ự ễ ề ồ ố ủ  

t o và ý nghĩa c a các nghiên c u th c ch ng. Nh ng quan ni m này ngàyạ ủ ứ ự ứ ữ ệ   càng được c ng c  nh  s  ra đ i c a nh ng phát minh trong khoa h c tủ ố ờ ự ờ ủ ữ ọ ự  nhiên và thiên văn h c.ọ

c. Nh ng ti n đ  th  ch  và tri t lý cho nghiên c u sáng t o ữ ề ề ể ế ế ứ ạ

Giai đo n Khai sáng   Anh qu c đã t o ti n đ  cho nh ng nghiên c uạ ở ố ạ ề ề ữ ứ  

th c nghi m. Khai sáng đã t o ra c  s  tri t h c và xã h i cho s  đ i l p v iự ệ ạ ơ ở ế ọ ộ ự ố ậ ớ  chính quy n (tôn giáo, ch  đ  quân ch  và các th  l c chính tr  khác), cùngề ế ộ ủ ế ự ị  

v i đó là s  l n m nh c a khoa h c ch ng l i t  tớ ự ớ ạ ủ ọ ố ạ ư ưởng c a chính quy n.ủ ề  

Nh ng c  s  này t o đi u ki n cho s  đáp  ng nhu c u c p thi t c a t  doữ ơ ở ạ ề ệ ự ứ ầ ấ ế ủ ự   ngôn lu n, báo chí và t  do cá nhân. T  do trong tranh lu n, ch ng h n, làậ ự ự ậ ẳ ạ  

đi u ki n c t lõi c a t  duy duy lý th  hi n hàng ngày và đề ệ ố ủ ư ể ệ ược c ng c  b iủ ố ở  các ch ng c  khoa h c. T t c  nh ng ý tứ ứ ọ ấ ả ữ ưởng đó được đ a ra tranh lu n vàư ậ  

được đ nh hình trong th  k  18 và 19. Khoa h c đ c lu t pháp công nh n.ị ế ỷ ọ ượ ậ ậ  

Hi p h i Hoàng gia đ c Charles II công nh n t  năm 1662 đã tr  thành đ aệ ộ ượ ậ ừ ở ị  

ch  cho các cu c g p g  c a các nhà khoa h c và Hi p h i này đã đ ng raỉ ộ ặ ỡ ủ ọ ệ ộ ứ   công nh n k t qu  nghiên c u c a các nhà khoa h c. Hi p h i còn phátậ ế ả ứ ủ ọ ệ ộ   hành  n ph m c a các thành viên, các bài vi t cá nhân không đấ ẩ ủ ế ược truy nề  

bá riêng. Báo khoa h c in  n trong Hi p h i ngày càng có uy tín. Đ c bi tọ ấ ệ ộ ặ ệ 

Hi p h i tr  nên có uy tín h n khi hòa gi i đệ ộ ở ơ ả ược s  tranh lu n dai d ng gi aự ậ ẳ ữ   Robert Hooke và Isaac Newton. Hi p h i đ a ra ph n  ng c a mình v i tệ ộ ư ả ứ ủ ớ ư  cách là m t t  ch c c a nh ng ngộ ổ ứ ủ ữ ười làm khoa h c và là n i  n hành các k tọ ơ ấ ế  

qu  nghiên c u khoa h c: Vi c t p trung ho t đ ng này t o thêm quy n l cả ứ ọ ệ ậ ạ ộ ạ ề ự  

và tính th c ti n c a khoa h c. Hai h u qu  c a vi c th  ch  hóa này là: cáự ễ ủ ọ ậ ả ủ ệ ể ế   nhân b  h n ch  xu t hi n trên  n ph m, trong khi đó Hi p h i Hoàng giaị ạ ế ấ ệ ấ ẩ ệ ộ   khuy n khích s  xu t hi n c a các nhà khoa h c thiên tài trong trao đ i vàế ự ấ ệ ủ ọ ổ   chuy n hể ướng quan tâm c a Hi p h i t  nh ng v n đ  cá nhân sang sủ ệ ộ ừ ữ ấ ề ự  quan tâm đ n tính quy lu t c a t  nhiên và vi c phát hi n ý nghĩa th c ti nế ậ ủ ự ệ ệ ự ễ  

c a khoa h c. Nh ng l i ích đó đánh d u giá tr  c a quy lu t t  nhiên và t mủ ọ ữ ợ ấ ị ủ ậ ự ầ   quan tr ng c a th c nghi m khoa h c trong th  gi i v t lý. Nh ng cu c tranhọ ủ ự ệ ọ ế ớ ậ ữ ộ  

lu n v  ý tậ ề ưởng, c a suy đoán không đủ ược coi tr ng. Các k t qu  nghiên c uọ ế ả ứ  

s  d ng các phử ụ ương pháp th c ch ng có kh  năng t o ra nh ng l i ích th cự ẳ ả ạ ữ ợ ự  

ti n đ c chú ý. M c dù th  gi i v t lý đễ ượ ặ ế ớ ậ ược xem là ngu n g c trồ ố ước tiên 

được ch p nh n và con ngấ ậ ườ ượi đ c coi là m t b  ph n c a t  nhiên, nh ngộ ộ ậ ủ ự ữ   nghiên c u v  b n ch t con ngứ ề ả ấ ườ ẫi v n ch a đư ược chú ý m t cách nghiêm túcộ   trong giai đo n này.ạ

d. Nh ng tranh lu n d ữ ậ ườ ng nh  không bao gi  k t thúc ư ờ ế

S  phát tri n c a khoa h c đã di n ra trự ể ủ ọ ễ ước khi quan ni m sáng t oệ ạ  

đượ ạc t o d ng. Trong n a cu i th  k  18, ni m tin khoa h c v  quy lu t c aự ử ố ế ỷ ề ọ ề ậ ủ  

t  nhiên đã đự ược ch p nh n. S  ch ng minh c a khoa h c trong cu c s ngấ ậ ự ứ ủ ọ ộ ố  

th c ti n nh  áp d ng nh ng sáng ch  trong khoa h c t  nhiên, máy quayự ễ ờ ụ ữ ế ọ ự  

s i, máy h i n c đã làm tăng t c cu c cách m ng công nghi p và đ a đ nợ ơ ướ ố ộ ạ ệ ư ế  

s  d n đ u c a Anh qu c trong ch  t o và kinh doanh so v i các qu c giaự ẫ ầ ủ ố ế ạ ớ ố  

c nh tranh khác.ạ

Hai v n đ  đấ ề ược tranh lu n su t th  k  th  18 gi a các ngh  s , nhàậ ố ế ỷ ứ ữ ệ ỹ   văn, nhà th  và nhà tri t h c Anh qu c và châu Âu v n là: S  gi i h n t  doơ ế ọ ố ẫ ự ớ ạ ự  

c a t  duy là   ch  nào? ý nghĩa xã h i và chính tr  c a t  do là   ch  nào?ủ ư ở ỗ ộ ị ủ ự ở ỗ  

Nh ng v n đ  đó cho th y thói quen tuân th  trong su t hàng th  k  và khiữ ấ ề ấ ủ ố ế ỷ   quy n t  do đề ự ược công nh n xã h i l i thi u hi u bi t th u đáo v  sáng t oậ ộ ạ ế ể ế ấ ề ạ  

và đóng góp c a sáng t o trong cu c s ng.ủ ạ ộ ố

Tr ng tâm c a cu c tranh lu n gi a th  k  th  17 là nh ng c  g ngọ ủ ộ ậ ữ ẽ ỷ ứ ữ ố ắ   làm rõ khía c nh pháp lý c a t  do cá nhân, phân bi t v i thách th c xã h iạ ủ ự ệ ớ ứ ộ 

và chính tr  Lu t pháp và gi i h n mà chính quy n đ a ra đã đi ngị ậ ớ ạ ề ư ượ ạ ớc l i v i  quy lu t xu t hi n thiên tài, tài năng và s  c n tr  t  do c a con ngậ ấ ệ ự ả ở ự ủ ười. Trong 

l ch s  c a sáng t o, có nhi u c  g ng tìm hi u nh ng khác bi t gi a tàiị ử ủ ạ ề ố ắ ể ữ ệ ữ   năng và thiên tài b m sinh. Đ n cu i th  k  18, ngẩ ế ố ế ỷ ười ta đi đ n k t lu n r ngế ế ậ ằ  

có nhi u ngề ười có th  có tài năng trong nh ng lĩnh v c nh t đ nh và có th  đóể ữ ự ấ ị ể  

là do k t qu  c a giáo d c; thiên tài b m sinh là r t ngo i l  và theo quanế ả ủ ụ ẩ ấ ạ ệ  

ni m này đệ ược mi n tr  các quy t c, lu t t c và trách nhi m áp d ng đ i v iễ ừ ắ ậ ụ ệ ụ ố ớ 

người tài năng. Kaufman (1926) đã ch  rõ, các cu c tranh lu n dài này vỉ ộ ậ ề  quan h  và khác bi t gi a thiên tài, tính b m sinh, s  d  bi t, năng l c b mệ ệ ữ ẩ ự ị ệ ự ẩ   sinh và t  do. Cu i cùng đã làm xu t hi n h c thuy t v  ch  nghĩa cá nhân.ự ố ấ ệ ọ ế ề ủ  

Nh ng không có khái ni m sáng t o t n t i t i th i đi m đó. Hobbes (1588­ư ệ ạ ồ ạ ạ ờ ể 1679) là ngườ ầi đ u tiên công nh n t m quan tr ng c a tậ ầ ọ ủ ưởng tượng trong tư  duy. Đây là t  tư ưởng được nh c đ n nh  là đi m kh i đ u cho cu c tranhắ ế ư ể ở ầ ộ  

lu n trong th i k  Khai sáng.ậ ờ ỳ

Nh ng tranh lu n su t th  k  18 cu i cùng đã đi đ n công nh n 4 đ cữ ậ ố ế ỷ ố ế ậ ặ  

tr ng khác bi t c  b n: (1) Thiên tài không ph i sinh ra t  th  l c siêu nhân;ư ệ ơ ả ả ừ ế ự   (2) Thiên tài, m c dù là r t xu t chúng, nh ng cũng là ti m năng trong m i cáặ ấ ấ ư ề ỗ   nhân, (3) Thiên tài và tài năng có th  phân bi t v i nhau; (4) Ti m năng và sể ệ ớ ề ự 

v n hành chúng ph  thu c vào không khí chính tr  c a th i đ i.ậ ụ ộ ị ủ ờ ạ

Đ n cu i th  k  18, k t lu n này đ c ch p nh n r ng rãi, c  tài năngế ố ế ỷ ế ậ ượ ấ ậ ộ ả  

và thiên tài đ u không th  t n t i đề ể ồ ạ ược trong xã h i hà kh c; tài năng c nộ ắ ầ  

đ n giáo d c, thiên tài bi u hi n   m t s  ít ngế ụ ể ệ ở ộ ố ười và ít c n đ n giáo d cầ ế ụ  

h n, đây là đi u khác bi t gi a tài năng và thiên tài.ơ ề ệ ữ

e.  nh h Ả ưở ng c a vi c áp d ng nh ng phát minh khoa h c ủ ệ ụ ữ ọ

Cho đ n lúc này t n t i hai mô hình k t h p nhi u lu n c  và quan sátế ồ ạ ế ợ ề ậ ứ  

th c ti n liên quan đ n nghiên c u và sáng t o. Mô hình khoa h c duy lýự ễ ế ứ ạ ọ   mang theo quy n l c khoa h c và kh  năng áp d ng vào th c ti n đ a đ nề ự ọ ả ụ ự ễ ư ế  

nh ng k t qu  nh t đ nh. Mô hình khác, có th  g i là h  t  tữ ế ả ấ ị ể ọ ệ ư ưởng sáng t o,ạ   liên quan đ n ý nghĩa xã h i và ti m năng c a tính đ c đáo và ch  nghĩa cáế ộ ề ủ ộ ủ   nhân trong b i c nh ph i ph c tùng quy n l c và duy trì tr t t  xã h i.ố ả ả ụ ề ự ậ ự ộ

Mô hình khoa h c duy lý luôn là mô hình đọ ược dùng chính th ng v iố ớ  các lu n c  và các bậ ứ ước nghiên c u theo tr t t  M t khác, có cu c tranhứ ậ ự ặ ộ  

lu n khá dài v  ý nghĩa tôn giáo và th  l c c a sáng t o; sáng t o đòi h iậ ề ế ự ủ ạ ạ ỏ 

ph i có h  t  tả ệ ư ưởng, b i vì sáng t o đ c xác đ nh là phù h p v i b n ch tở ạ ượ ị ợ ớ ả ấ  

c a con ngủ ười và các đi u ki n chính tr  xã h i.ề ệ ị ộ

Trong khi khoa h c t  nhiên và nh ng ngọ ự ữ ười sáng ch  th c ti n nhế ự ễ ư  Arkwright và Watt b n r n v i vi c đ a ra nh ng gì mà lý trí c a con ngậ ộ ớ ệ ư ữ ủ ười và 

s  sáng ch  có th  làm đ c, hàng lo t sáng ch  và  nh hự ế ể ượ ạ ế ả ưởng m nh mạ ẽ 

c a chúng d n đ n nh ng h u qu  không d  đoán trủ ẫ ế ữ ậ ả ự ước được. Người nông  dân và người lao đ ng di chuy n kh i đ ng quê đ  đ n các khu đô th  v iộ ể ỏ ồ ể ế ị ớ  các đi u ki n sinh s ng t i t  và h  ph i làm vi c trong nh ng nhà máy thi uề ệ ố ồ ệ ọ ả ệ ữ ế