Các tỉnh Tây Nguyên có biên giới với Campuchia và Lào, bên cạnh đó nhận thức và thực hành phòng chống sốt rét của người dân thấp, tiếp cận các dịch vụ y tế cũng bị hạn chế làm cho tình t[r]
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THĂNG LONG
HOÀNG THỊ YẾN
THỰC TRẠNG MẮC SỐT RÉT CỦA NGƯỜI DÂN VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN TẠI 2 XÃ IA PNON VÀ IADOM, HUYỆN ĐỨC CƠ, TỈNH GIA LAI- NĂM 2018
TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ
Y TẾ CÔNG CỘNG
Hà Nội, 2018
Trang 2BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THĂNG LONG
HOÀNG THỊ YẾN
THỰC TRẠNG MẮC SỐT RÉT CỦA NGƯỜI DÂN VÀ MỘT
SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN TẠI 2 XÃ IA PNON VÀ IADOM,
HUYỆN ĐỨC CƠ, TỈNH GIA LAI- NĂM 2018
Trang 3ĐẶT VẤN ĐỀ
Việt Nam, từ một nước có tình hình sốt rét nặng với trên 1 triệu ca mắc, xấp
xỉ 5 nghìn ca tử vong và 144 vụ dịch sốt rét vào năm 1991 [3], sau hơn 25 năm nỗ lực phòng chống sốt rét (PCSR), đến nay tỷ lệ hiện mắc và tử vong do sốt rét đã giảm thấp Mặc dù, đến nay, mức độ lưu hành bệnh đã thu hẹp dần về phạm vi địa lý tuy nhiên sốt rét vẫn lây truyền dai dẳng tại các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên như Đak Lak, Đak Nông, Gia Lai, Kon Tum và Bình Phước thậm chí còn diễn biến nặng nề, phức tạp so với các khu vực khác trong cả nước và có khả năng bùng phát thành dịch
Các tỉnh Tây Nguyên có biên giới với Campuchia và Lào, bên cạnh đó nhận thức và thực hành phòng chống sốt rét của người dân thấp, tiếp cận các dịch
vụ y tế cũng bị hạn chế làm cho tình trạng lây nhiễm sốt rét kéo dài.Với vị trí địa hình khu vực có mức độ bao phủ rừng cao, thảm thực vật phong phú rất thuận lợi cho muỗi sốt rét phát triển, là nơi sinh sống của các cộng đồng dân tộc thiểu số có tình trạng kinh tế - xã hội kém phát triển, tập quán du canh, nhiều tập quán sinh hoạt lạc hậu, các cộng đồng thiểu số hai bên biên giới có quan hệ họ hàng và thường qua lại thăm thân nhau, tất cả những yếu tố trên góp phần làm cho tình trạng sốt rét khu vực này thêm dai dẳng và phức tạp
Hơn nữa, khu vực biên giới là nơi người dân từ các vùng sốt rét lưu hành thấp hay không có sốt rét lưu hành thường qua lại và giao thương, đa phần họ không có hoặc có miễn dịch sốt rét một phần.Đây là những đối tượng dễ phơi nhiễm và có khả năng mắc sốt rét cao và có thể mang mầm bệnh sốt rét, nguồn lây truyền cho các khu vực khác Trong những năm qua, Gia Lai là một trong số các tỉnh của khu vực Tây Nguyên có tình tình sốt rét phức tạp, là tỉnh có biên giới với Ratanakiri một tỉnh sốt rét lưu hành nặng của Campuchia
Theo số liệu báo cáo, số mắc sốt rét năm 2015 ở Gia Lai gia tăng ở nhiều nơi, đặc biệt là tại các vùng có nhiều dân đi rừng, ngủ rẫy biên giới Gia Lai có số
ca mắc sốt rét cao nhất các so với các tỉnh khu vực Tây Nguyên và cao nhất trong
10 tỉnh có số lượng ký sinh trùng sốt rét (KSTSR) cao nhất trong toàn quốc, là 1 trong 5 tỉnh có tỷ lệ kháng thuốc cao nhất cả nước [3]
Để đánh giá tình hình sốt rét trong cộng đồng người dân tộc Gia Rai ở khu
vực biên giới, đề tài “Thực trạng mắc sốt rét và một số yếu tố liên quan tại 2 xã
IaPnon và Ia Dom huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai năm 2018”, với các mục tiêu:
1 Mô tả thực trạng mắc sốt rét của người dân tộc Gia Rai tại 2 xã Ia Pnon và
Ia Dom, huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai năm 2018;
Trang 42 Phân tích một số yếu tố liên quan đến mắc sốt rét của người dân tộc Gia Rai tại 2 xã nghiên cứu
NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN VĂN :
1.Nghiên cứu cho thấy tình hình mắc sốt rét tại 2 xã Iadom và IaPnon tại huyện ĐỨC CƠ, tỉnh GIA LAI : Tổng số nghiên cứu 1104 cá thể, Tuổi trung
bình của quần thể nghiên cứu là 22,2; nhóm <5 tuổi chiếm 17,03%; từ 5- <15 tuổi chiếm 28,62% và ≥15 tuổi chiếm 54,35% Nam chiếm 39,86% và nữ chiếm
60,14% Tỷ lệ KSTSR P.falciparum vẫn là tác nhân gây bệnh chính tại 2 xã nghiên cứu (64,52%) cao hơn P.vivax (32,26%) và có 3,23% nhiễm phối hợp
cả 2 loài
Tỷ lệ hiện nhiễm chung (nhiễm KSTSR) là 5,62%; và tỷ lệ hiện mắc sốt rét giữa
2 xã (IaPnon là 5,34% và IaDom là 5,88%)
Trong số 62 KSTSR được phát hiện bằng KHV, có 64,52% là KSTSR
P.falciparum; sốt rét P.vivax chiếm 32,26% và nhiễm phối hợp chiếm 3,23%;
điều này cho thấy rằng: Tỷ lệ mắc sốt rét P.falciparum vẫn cao ở khu vực nghiên
cứu
2.Các yếu tố liên quan đến mắc sốt rét:
Sốt rét biên giới, di dân biến động: Tỷ lệ mắc sốt rét ở những người có qua
lại biên giới chiếm 11,11% cao hơn những người không qua lại biên giới (8,85%)
Những người thường qua lại biên giới vì các mục đích thăm thân và làm việc có khả năng mắc sốt rét cao 0,8 lần (OR= 0,8; [0,31 - 3,5]) so với những người không có qua lại biên giới
Tập quán canh tác và thói quen ngủ màn: tỷ lệ mắc sốt rét của người không ngủ
màn (17,86%) cao hơn người ngủ màn khi ngủ qua đêm ở rẫy (6,51%) có sự khác nhau có ý nghĩa thông kê Trong số 514 người đi rừng thì có 88 người thường ngủ qua đêm ở rừng và tỷ lệ mắc sốt rét ở nhóm ngủ rừng chiếm 18,18% (16/88) cao hơn nhóm đi rừng nhưng không ngủ lại rừng (7,28%), có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê, p<0,05
Hơn nữa, trong nhóm ngủ qua đêm ở rừng, có 12/88 người không ngủ màn và tỷ
lệ mắc sốt rét trong nhóm này rất cao (58,33%) so với nhóm có ngủ màn (11,84%), có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê, p<0,05
Tỷ lệ mắc sốt rét ở những người có qua lại biên giới chiếm 11,11% cao hơn những người không qua lại biên giới (8,85%).Những người thường qua lại biên
Trang 5giới vì các mục đích thăm thân và làm việc có khả năng mắc sốt rét cao 0,8 lần (OR= 0,8; [0,31 - 3,5]) so với những người không có qua lại biên giới
Điều kiện nhà ở, qua lại biên giới liên quan đến mắc sốt rét: Những ngưởi sống ở
nhà sơ sài mắc sốt rét chiếm 6,47% cao hơn những người sống trong nhà kiên cố (5,18%)
CẤU TRÚC LUẬN VĂN
Kết cấu luận văn : Luận văn gồm có 73 trang, trong đó Đặt vấn đề 2 trang; Tổng quan tài liệu 19 trang; Đối tượng và phương pháp nghiên cứu 09 trang; Kết quả nghiên cứu 14 trang; Bàn luận : 14 trang; Kết luận : 01 trang; Khuyến nghị : 01 trang
Kết quả nghiên cứu được trình bày trong 21 bảng và 02 biểu đồ.Luận văn cũng sử dụng 85 tài liệu tham khảo, trong đó 40 tiếng Việt, 45 tiếng Anh
Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1 ĐỊNH NGHĨA, CƠ CHẾ LÂY TRUYỀN, YẾU TỐ GÂY BỆNH SỐT RÉT
1.1 Định nghĩa bệnh sốt rét
Bệnh sốt rét là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm thường xuất
hiện ở các nước nhiệt đới do ký sinh trùng sốt rét (KSTSR) Plasmodium của người gây nên Bệnh lây truyền theo đường máu, chủ yếu do muỗi Anopheles
truyền Bệnh biểu hiện bằng những cơn sốt rét với ba triệu chứng cơ bản: Rét run, sốt, vã mồ hôi Ở người, bệnh tiến triển có chu kỳ và có hạn định nếu không bị tái nhiễm, bệnh gây miễn dịch đặc hiệu nhưng không bền vững Bệnh lưu hành ở từng địa phương, có thể gây dịch Bệnh có thuốc điều trị đặc hiệu và có thể phòng chống được [23]
1.2 Quá trình lây truyền bệnh sốt rét
Ba yếu tố cơ bản có tính chất quyết định đến các yếu tố yếu tố dịch tễ học của bệnh sốt rét trong quá trình lây truyền bệnh sốt rét, bao gồm:
Tác nhân gây bệnh là ký sinh trùng sốt rét (KSTSR), véc tơ truyền bệnh là
muỗi Anopheles và vật chủ cảm thụ là người, ba yếu tố này phải được nối liền với
nhau thì quá trình lây truyền bệnh mới xảy ra
Muỗi Anopheles truyền bệnh sốt rét phải có đủ một số điều kiện bắt buộc,
như muỗi phải nhiễm KSTSR (giao bào), muỗi phải sống đủ lâu để những giao
Trang 6bào đó phát triển thành thoa trùng, cuối cùng muỗi phải đốt người chưa có miễn dịch hoặc miễn dịch thấp thì mới có lây truyền sốt rét
Tác nhân gây bệnh sốt rét
Tác nhân gây bệnh còn gọi là mầm bệnh sốt rét được xác định là ký sinh trùng Ký sinh trùng sốt rét trong cơ thể người gây ra bệnh sốt rét, chúng chỉ có thể quan sát được bằng kính hiển vi
Ký sinh trùng sốt rét là một đơn bào, họ Plasmodidae, lớp Protozoa, loài
Plasmodium Có khoảng 120 loài Plasmodium, gồm: 22 loài ở động vật tứ chi, 19
loài ở động vật có vú với 70 loài được mô tả ở chim và bò sát Người không mắc
Plasmodium của chim và loài gậm nhấm do có miễn dịch tự nhiên với các loài Plasmodium này
Ngoài 4 loài KSTSR gây bệnh ở người là Plasmodium falciparum,
Plasmodium vivax, Plasmodium malariae và Plasmodium ovale, hiện nay chủng
KSTSR thứ 5 là Plasmodium knowlesi đã được phát hiện và được chứng minh là
có lây truyền bệnh sốt rét (từ khỉ sang) cho người Trường hợp nhiễm P.knowlesi
ở người được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1965 ở một bệnh nhân là người Mỹ trở về nước sau thời gian công tác tại Đông Nam Á, những năm sau đó càng có
nhiều báo cáo về trường hợp P.knowlesi trên người Ở Việt Nam, chủng ký sinh trùng sốt rét P.knowlesi nhiễm ở người (3 trường hợp) được phát hiện đầu tiên ở
khu vực rừng núi của tỉnh Ninh Thuận
Các báo cáo nhiễm ký sinh trùng sốt rét P.knowlesi ở người ở Đông Nam Á,
đặc biệt là ở Malaysia sau đó phát hiện ở biên giới Thái Lan và Myanmar
Các nghiên cứu về lây nhiễm KSTSR loài P.knowlessi từ động vật sang
người vẫn đang được tiếp tục thực hiện nhằm khẳng định loài KSTSR
P.knowlessi là thủ phạm lây truyền sốt rét cho người từ khỉ và tỷ lệ mắc bệnh ở
loài động vật bậc cao này cho người và loài muỗi Anopheles nào là véc tơ truyền KSTSR loài P.knowlessi sang cho người
P.knowlesi được phát hiện bằng xét nghiệm lam máu giọt dày và giọt đàn
giống như phát hiện với các loài KSTSR khác Hình thể P.knowlesi gần giống như loài KSTSR P.malariae Do vậy, đôi khi rất khó phân biệt dưới kính hiển vi
quang học hay các xét nghiệm viên it kinh nghiệm và để có thể phân biệt chính
xác giữa P.malariae và P.knowlesi thì việc sử dụng kỹ thuật sinh học phân tử là được khuyến khích hơn cả Đối với KSTSR P.malariae và P.knowlesi đều có
chung thuốc điều trị là Chloroquine và Primaquine
Trang 7Một chu kỳ phát triển của KSTSR hoàn thành đều phải trải qua 2 giai đoạn, gồm: Giai đoạn sinh sản hữu tính ở cơ thể muỗi (vật chủ chính) và giai đoạn sinh sản vô tính thực hiện ở cơ thể người (vật chủ phụ) gây ra những hiện tượng bệnh
lý
Đời sống của KSTSR trong cơ thể người có hạn định, tuỳ theo loại KSTSR
mà chúng tồn tại trong cơ thể người lâu hay ngắn Nếu không bị tái nhiễm hoặc không được điều trị, ký sinh trùng có thể tồn tại ngắn hay dài trong cơ thể của
người, cụ thể: P.falciparum từ 1-2 năm; P.vivax và P.ovalae từ 1-5 năm;
P.malariae từ 3 - 50 năm
Chu kỳ phát triển vô tính của ký sinh trùng sốt rét trong cơ thể người
Gồm 2 giai đoạn: Giai đoạn trong gan (giai đoạn tiền hồng cầu) và giai đoạn trong máu (giai đoạn hồng cầu)
▪ Giai đoạn trong gan: Muỗi Anophles có khả năng truyền bệnh khi xuất
hiện thoa trùng trong hạch nước bọt của muỗi, khi muỗi đốt người, thoa trùng vào máu để lưu thông trong máu tuần hoàn Sau 30 phút, toàn bộ thoa trùng vào gan
và phát triển tại đó, trong tế bào gan thoa trùng cuộn tròn lại rồi phát triển thành thể phân liệt, thể phân liệt vỡ ra giải phóng ra các KSTSR non gọi là (mảnh trùng) “merozoit”,
▪ Giai đoạn hồng cầu: KSTSR từ gan xâm nhập vào hồng cầu, phát triển
qua các thể: Tư dưỡng trẻ (sporozoites), tư dưỡng trưởng thành (già), thể phân liệt (schizont) non và thể phân liệt già ở giai đoạn cuối này, chúng phá vỡ hồng cầu và giải phóng các mảnh trùng non vào trong máu, tương ứng với biểu hiện các triệu chúng trên lâm sàng: Sốt, rét run và ra mồ hôi
3.CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN
Nghiên cứu của Xu J và Liu H (1996) thực hiện tại tỉnh Vân Nam nơi có biên giới với Lào, Việt Nam và Myanmar đã cho thấy: Nhiều BNSR ngoại lai là
dân tộc thiểu số với tỷ lệ nhiễm P.falciparum tăng là do kết quả di dân biến động
[85] Công nhân đến từ các tỉnh khác của Trung Quốc đến khu vực này làm việc, người dân Trung Quốc làm việc ở các nước láng giềng, qua lại biên giới làm ăn, buôn bán và người tị nạn từ Myanmar
Ngoài ra phần lớn người dân Vân Nam là người dân tộc thiểu số sống ở vùng rừng núi, xa xôi, thói quen và tập quán canh tác và sinh hoạt cũng như khó khăn trong việc tiếp cận với các dịch vụ y tế trong một hoàn cảnh rừng núi, sinh địa cảnh thuận lợi cho sốt rét phát triển, đã làm cho việc quản lý sốt rét vùng biên giới thêm khó khăn
Trang 8Lê Đình Công và CS năm 1998 và 2000 đã có nghiên cứu về sốt rét tại 3 huyện biên giới nước Lào cũng ghi nhận KSTSR là 1,3% và 14,8% tại 2 huyện Kham Keut và Mường Ét thuộc vùng SRLH nặng [6] Theo tác giả Lê Thuận (2003): Trong khi nền kinh tế được toàn cầu hóa, sự di biến động dân cư, làm ăn
tự do gia tăng và không dừng lại ở từng vùng của một quốc gia mà trên phạm vi khu vực và thế giới làm cho sốt rét ngoại lai (Imported Malaria) xâm nhập vào các vùng SRLH vừa, SRLH nhẹ và những vùng không có hay không có sốt rét, sốt rét ngoại lai trở thành một vấn đề mới trong chiến lược PCSR ở từng quốc gia
và mỗi địa phương Nghiên cứu của Lê KhánhThuận tại Nghệ An (2003), cũng cho thấy: Người dân Nghệ An đi làm ăn ở các tỉnh miền Trung-Tây Nguyên, miền đông Nam bộ, Lào đã góp phần gia tăng sốt rét ngoại lai cho tỉnh Nghệ An Phân tích của tác giả cũng cho thấy: Trong tổng số KSTSR ngoại lai thì số người dân đi làm ăn ở khu vực miền Nam là cao nhất 71,5%; nội tỉnh 16,1% và nhiễm
từ Lào là 12,3% [ 32]
Nghiên cứu của Lê Xuân Hùng tại Ea Súp năm 2006, cho thấy: Tỷ lệ KSTSR ở nhóm dân di cư dưới 2 năm là 4,3% Kết quả phân vùng dịch tễ và thực hành năm 2003 và 2009 đều nhận xét: Các địa phương có đường biên giới với Lào và CămPuChia và thuộc vùng SRLH đều có tỷ lệ mắc sốt rét cao hơn các khu vực khác [20] Theo Hồ Văn Hoàng (2014), dân di biến động có khả năng nhiễm sốt rét cao hơn người dân không di biến động Dân sống ở các khu vực tạm thời (lán trại), có tỷ lệ nhiễm KSTSR là 8,42% cao hơn so với 1,18% về tỷ lệ mắc sốt rét của người dân địa phương (nhà cố định) và tỷ lệ nhiễm giao bào trong quần thể dân di biến động chiếm 2,56% cao hơn người dân địa phương (sinh sống cố định) là 0,39%
Kết quả nghiên cứu của Tạ Thị Tĩnh (2002), cho thấy: Tỷ lệ KSTSR ở nhóm dân đi rừng, rẫy là 13,1% và nhóm ngủ qua đêm ở rừng, rẫy là 18,3% đi rừng ngủ rẫy là yếu tố khả năng cao mắc sốt rét ở nhóm [33] Nghiên cứu của Hoàng Văn Hội (2009) tại huyện Nam Đông và A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế cho thấy: Tỷ lệ mắc sốt rét ở đối tượng đi rừng ngủ rẫy, đi làm ăn xa trở về mắc sốt rét cao hơn những người nơi khác đến làm việc tại địa phương Nghiên cứu của
Hồ Văn Hoàng và cộng sự (2012) tại xã Hàm Cần, huyện Hàm Thuận Nam, tỉnh Bình Thuận cho thấy một số nguyên nhân làm sốt rét gia tăng
Nghiên cứu của Hồ Văn Hoàng trên quần thể dân di biến động tại xã Hàm
Cần, Bình Thuận (2014), cho thấy: Tỷ lệ nhiễm sốt rét P falciparum chiếm
78,26% cao hơn so với dân ở cố định (66,67%); tỷ lệ nhiễm KSTSR ở nhóm dân
Trang 9di biến động trong điều kiện ngủ ở lán trại là 8,42% so với 1,18% người dân cư
cố định ở địa phương Tỷ lệ nhiễm giao bào ở dân di biến động là 2,56% cao hơn dân cố định là 0,39%; tỷ lệ ngủ màn của dân di biến động là 71,31% thấp hơn so với 96,27% dân cố định
Nghiên cứu của Trần Quang Hào thực hiện tại Dak Nông, cho thấy: Tỷ lệ nhiễm KSTSR của nhóm dân di cư tự do chiếm 8,14% ; một số các nghiên cứu trước đây của Hồ Văn Hoàng trên quần thể dân di cư tự do tại xã DakR’mang (2006) cũng cho thấy tỷ lệ lệ nhiễm KSTSR ở dân định cư <1 năm là rất cao so với dân định cư lâu năm hơn [15]
Theo nhận xét của Nguyễn Xuân Xã (2013) trong một nghiên cứu về đặc điểm mắc sốt rét của cộng đồng dân tộc Gia Rai ở Đức Cơ, Gia Lai thì ở các khu vực rừng núi, biên giới có sinh cảnh thuận lợi cho muỗi sốt rét phát triển, là nơi sinh sống của các dân tộc thiểu số, dân di cư tự do, tập quán canh tác lạc hậu, điều kiện kinh tế xã thấp là nhóm có khả năng sốt rét chính
1.3.5.3 Điều kiện nhà ở, qua lại biên giới liên quan đến mắc sốt rét
Ngoài những yếu tố di dân biến động và ý thức ngủ màn thì điều kiện nhà ở cũng liên quan đến tỷ lệ mắc sốt rét, theo Nguyễn Xuân Xã là những người ở nhà sàn có khả năng mắc sốt rét gấp hơn 4 lần (OR=4,45) so với những người ở nhà trệt Nghiên cứu của Nguyễn Võ Hinh tình hình sốt rét tại huyện biên giới A Lưới thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế cho thấy: Tỷ lệ mắc sốt rét liên quan đến rừng núi biên giới chiếm 23,18% và có liên quan đến qua lại biên giới Lào chiếm 71,53%
Kết quả điều tra của Hoàng Hà (2013) cho thấy: Tỷ lệ nhiễm KSTSR tại khu vực biên giới Việt-Lào ở Quảng Trị là 1,81% và ở Savanakhet là 5,2% số mắc sốt rét tập trung ở nam giới trưởng thành và có ngủ qua đêm ở rừng [11] Kết quả điều trang cắt ngang (2013) tại một số xã biên giới tỉnh Đăk Nông của Văn Hoàng và Trần Quang Hào thì tỷ lệ nhiễm KSTSR chiếm 6,19% và trong số 28 người có KSTSR, thì có 28,57% số trường hợp nhiễm ở những có qua CămPuChia và 21,43% là người Căm Pu Chia sang Việt nam Trong đó có 73,08% số người nhiễm KSTSR thường qua lại biên giới bằng đường tiểu ngạch
Theo nhận xét nghiên cứu của Nguyễn Quang Thiều (2012) tại khu vực biên giới Việt –Lào ở tỉnh Quảng Trị thì tỷ lệ mắc sốt rét ở khu vực này từ 9,9-22,5/1000 dân Các nhóm dân di cư vào vùng SRLH và thiếu các biện pháp phòng chống muỗi hoặc việc phòng chống không không đúng cách tạo nên tình trạng sốt rét dai dẳng và khó kiểm soát ở các khu vực biên giới
1.3.5.4 Ký sinh trùng sốt rét kháng thuốc
Trang 10Kháng thuốc là một thách thức lớn trong phòng chống sốt rét trên toàn thế giới
Kể từ năm 1960 nhậy với chloroquin, một loại thuốc sử dụng rộng rãi trong điều trị sốt rét đã giảm Kháng thuốc đầu tiên được thông báo ở Thái Lan năm 1961 Các loại thuốc sốt rét mới được nghiên cứu sản xuất để giải quyết vấn đề nêu trên nhưng tất cả các loại thuốc này có nhiều tác dụng không mong muốn và hơn thế nữa sau một thời gian sử dụng đã bắt đầu bị kháng với chủng P.falciparum Kháng thuốc in- vivo được báo cáo với hầu hết các loại thuốc trừ artemisnin và dẫn chất
Khả năng gia tăng sốt rét và sốt rét kháng thuốc ở khu vực biên giới do người lao động di cư, người qua lại biên giới bị mắc sốt rét không được điều trị sớm, điều trị không đúng phác đồ là nguyên nhân gây bùng phát sốt rét và sốt rét kháng thuốc.Theo Amnat Khamsiriwatchara (2011): Ở Thái Lan, số trường hợp mắc sốt rét ở những người lao động di cư theo mùa từ 46% năm 2003 đã tăng lên 53% trong năm 2006, những người này có thể mang KSTSR kháng thuốc trở lại nước họ
Ở Việt Nam theo kết quả nghiên cứu của tác giả Quách Ái Đức những trường hợp kéo dài thời gian sạch KSTSR ngày D3 được phát hiện đầu tiên tại Dawk Nhau huyện Bù Đăng tỉnh Bình Phước năm 2009 với tỷ lệ 15% và lần lượt tăng lên 15,52% năm 2010 và 30,61% năm 2012
Cũng theo tác giả Vũ Văn Thái và cộng sự, tỷ lệ KST sốt rét dương tính ở ngày D3 là 11,3%, trong đó năm 2010 là 3,1% và năm 2012 tăng lên 20,0%
Chương 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Đối tượng nghiên cứu, địa điểm, thời gian
2.1.1.Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng và quần thể nghiên cứu
Là người dân tộc Gia Rai địa phương sinh sống tại 2 xã Ia Pnon và Ia Dom không phân biệt tuổi, giới, nghề nghiệp và trình độ học vấn
2.2 Địa điểm nghiên cứu
Nghiên cứu đã được tiến hành tại 4 thôn của 2 xã: Làng Tren và làng Chan (xã Ia Pnon); làng Bi, làng Móc Đen (xã Ia Dom) thuộc huyện Đức Cơ tỉnh Gia
Lai * Tiêu chuẩn loại trừ đối tượng nghiên cứu
- Không phải các đối tượng lựa chọn trên
2.1.3 Thời gian nghiên cứu
Trang 11Từ tháng 1 đến tháng 10 năm 2018
2.2 Phương pháp nghiên cứu
2.2.1 Thiết kế nghiên cứu
Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu (cắt ngang) mô tả có phân tích
2.3.2 Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu
Cỡ mẫu cho điều tra cắt ngang
Cỡ mẫu cho điều tra cắt ngang cho một xã nghiên cứu dựa vào công thức ước lượng sác xuất ngẫu nhiên [82]
Trong đó:
n: Cỡ mẫu nghiên cứu;
p: Tỷ lệ mắc sốt rét ước tính tại quần thể nghiên cứu ;
Z1- α/2: (C.I=95%) tương ứng là 1,96;
d: Độ chính xác (sai số tuyệt đối): 0,02
Trong nghiên cứu này tỷ lệ ước tính hiện mắc sốt rét (p) dựa vào kết quả điều tra của Trung tâm Phòng chống sốt rét Gia Lai là 6,12% (kết quả lần điều tra cắt ngang 2016 của TTPCSR tỉnh Gia Lai) [34], với độ chính xác tuyệt đối d=0,02, ta có:
Cỡ mẫu tối thiểu cho điều tra là 552/xã, số mẫu điều tra của 2 xã là 1104 người
Do đặc điểm của dân tộc và địa bàn nghiên cứu, nên tất cả các thành viên trong hộ gia đình đều được khám và xét nghiệm máu vì vậy hộ gia đình được sử dụng là đơn vị điều tra Số người trung bình trong 1 hộ gia đình của người Gia Rai của tỉnh Gia Lai là 5 người/hộ [34], số hộ tối thiểu cần điều tra là 220 hộ
2.3.4 Phương pháp chọn mẫu
gồm 3 bước:
• Bước 1: Chọn chủ đích 04 thôn của 2 xã bao gồm làng Bi, làng Móc Đen
xã Ia Dom và làng Tren, làng Chan xã Ia Pnon với tiêu chuẩn :
- Thôn có 100% người dân tộc Gia Rai sống tại chỗ;
- Tập quán văn hóa, canh tác, ngủ rẫy giống nhau;
n = Z21-α/2 x
p x (1-p)
d2
Trang 12- Nằm trong khu vực có sốt rét lưu hành;
• Bước 2: Lập danh sách hộ gia đình và từng cá thể trong hộ gia đình;
• Bước 3: Chọn mẫu theo phương pháp ngẫu nhiên hệ thống, nghĩa là:
Bốc thăm ngẫu nhiên 01 hộ ban đầu (mỗi thôn), tính hệ số k (bước chọn) để chọn đủ số hộ và cá thể được tính theo công thức mẫu
2.3.5 Tiêu chuẩn chọn mẫu
2.3.5.1 Tiêu chuẩn lựa chọn:
- Cả 4 thôn nghiên cứu là người dân tộc thiểu số Gia Rai;
- Cả 4 thôn người dân có tập quán canh tác, thói quen ngủ rẫy và tập quán văn hóa giống nhau;
- Các thôn được chọn đều nằm sát biên giới Việt Nam-Campuchia;
- Có họ hàng với các thôn cùng nhóm dân tộc Gia Rai bên Campuchia; 2.3.5.2 Tiêu chuẩn loại trừ:
2.4 Công cụ và phương pháp thu thập số liệu
Điều tra lam máu
Thực hiện ở các cá thể được chọn trong khung mẫu, bao gồm: Lấy lam giọt dày, thử test nhanh ở những người có sốt và nghi ngờ mắc sốt rét, khám lách, khám lâm sàng và điều trị cho những người có kết quả thử test dương tính với KSTSR theo phác đồ điều trị của Bộ Y tế năm 2016
+ Lam máu: Lấy lam máu giọt dày (đầu ngón tay thứ 4 bên trái), sau khi lấy
và để khô tự nhiên và được nhuộm Giemsa 5% trong 30 phút làm khô tự nhiên, đóng hộp bảo quản và đưa về đọc kết quả tại Viện Sốt rét-Ký sinh trùng-Côn trùng Trung ương
+ Thử test: Sử dụng loại test đang được Chương trình PCSR quốc gia thực hiện (phát hiện P.f; P.v và nhiễm phối hợp)
Phỏng vấn chủ hộ gia đình
Thực hiện phỏng vấn chủ hộ hoặc và lao động chính trong hộ gia đình theo bảng câu hỏi để đánh giá: Các yếu tố liên quan đến mắc sốt rét trong cộng đồng Phỏng vấn hộ gia đình được thực hiện trong thời gian điều tra cắt ngang theo phương pháp thăm hộ gia đình bằng bộ câu hỏi đã được thiết kế sẵn, có thử nghiệm và chỉnh sửa trước khi điều tra
Khám lâm sàng
Khám lâm sàng: Bác sỹ trong nhóm nghiên cứu được phân công đã khám tất
cả những người trong mẫu nghiên cứu
Trang 13Vật liệu nghiên cứu và bộ công cụ thu thập số liệu
2.5.1.Vật liệu lấy lam máu, bảo quản mẫu nghiên cứu và xét nghiệm
Lam sạch, kim chích, bông, cồn, giemsa, dầu soi, kính hiển vi và test chẩn đoán nhanh sốt rét do nước ngoài sản xuất, dầu soi v.v
2.5.2 Dụng cụ khám bệnh: Nhiệt kế, ống nghe, máy đo huyết áp
2.5.3 Thuốc sốt rét và thuốc bổ trợ
CV-artecan vỉ 8 viên; Chloroquine viên 250mg; Primaquine viên 13,2mg và các thuốc vitamine, kháng sinh, các thuốc bổ trợ khác
2.5.4 Bộ công cụ thu thập số liệu
+ Mẫu phiếu điều tra hộ gia đình (KAP)
+ Mẫu phiếu điều tra cá nhân
Các chỉ số nghiên cứu
+ Tuổi trung bình của quần thể nghiên cứu;
+ Trình độ học vấn, nghề nghiệp (%);
+ Điều kiện nhà ở (%);
+ Tỷ lệ đi/làm rẫy và tỷ lệ ngủ rẫy (%);
+ Tỷ lệ ngủ màn trong thời gian ở rẫy (%);
+ Tỷ lệ đi rừng, tỷ lệ ngủ qua đêm ở rừng (%);
+ Tỷ lệ ngủ màn trong thời gian ngủ ở rừng (%);
+ Tỷ lệ qua lại biên giới của quần thể nghiên cứu (%);
+ Tỷ lệ hiện nhiễm sốt rét (%) trong khu vực nghiên cứu
+ Tỷ lệ nhiễm sốt rét theo đi rừng, ngủ rừng và ngủ màn trong thời gian ở lại rừng (%)
+ Tỉ lệ nhiễm sốt rét theo qua lại biên giới (%)
Đạo đức nghiên cứu
- Đề cương nghiên cứu đã được Hội đồng đạo đức nghiên cứu Y sinh học của Trường Đại học Thăng Long phê duyệt
- Người tham gia nghiên cứu hoàn toàn tự nguyện và không bắt buộc
- Người tình nguyện tham gia nghiên cứu ký vào phiếu tình nguyện tham gia nghiên cứu, sau khi được giải thích và hiểu rõ mục đích, ý nghĩa, quyền lợi khi tham gia nghiên cứu
- Người tham gia nghiên cứu có thể rút khỏi nghiên cứu bất cứ lúc nào
- Người tình nguyện tham gia trong nghiên cứu được khám và điều trị sốt rét miễn phí
- Trong trường hợp người tình nguyện tham gia nghiên cứu rút khỏi nghiên cứu và bị mắc bệnh sốt rét, họ vẫn được xét nghiệm, khám và điều trị bệnh sốt rét miễn phí, theo hướng dẫn điều trị của Bộ Y tế ban hành năm 2016
