Hoàn thiện hệ thống tổ chức kinh doanh phân bón vô cơ ở VN.doc.DOC

Hoàn thiện hệ thống tổ chức kinh doanh phân bón vô cơ ở VN

Lời nói đầu

1-/ Tính cấp thiết của đề tài.

Trong nền kinh tế thị trờng, hoạt động của các doanh nghiệp chịu sự chiphối nghiệt ngã của các quy luật kinh tế (quy luật giá trị, quy luật cung, cầu,quy luật cạnh tranh ) tất yếu dẫn đến sự phát triển, tăng trởng của doanhnghiệp này, phá sản của doanh nghiệp khác, “Sức mạnh” của nền kinh tế thịtrờng là sự tăng trởng cao, song nó cũng chứa đựng nhiều khuyết tật cố hữuhình thành những mâu thuẫn không tự điều hoà nổi

ở nớc ta từ sau Đại hội Đảng VI (1986) Nhà nớc chủ trơng chuyển nềnkinh tế hiện vật theo cơ chế tập trung, bao cấp sang nền kinh tế hàng hoánhiều thành phần theo định hớng XHCN vận hành theo cơ chế thị trờng Trongcơ chế đó các thành phần kinh tế vừa cạnh tranh (hợp pháp) vừa hợp tác pháttriển Sự thay đổi này làm thay đổi mọi mặt hoạt động kinh doanh của ngànhthơng mại Việt Nam

Sự giao lu hàng hoá trên thị trờng cả nớc đợc thông suốt không ràngbuộc nhiều bởi các mệnh lệnh hành chính Thị trờng trong nớc từng bớc pháttriển và ngày càng hoà nhập vào thị trờng khu vực và thế giới

Hàng hoá trên thị trờng phong phú, nhu cầu tiêu dùng tuỳ theo khả năngthanh toán của mình Điều đó kích thích các nhà sản xuất tích cực đổi mớicông nghệ, mặt hàng, nâng cao chất lợng và hạ giá thành hàng hoá

Sự chuyển đổi nền kinh tế theo hớng thị trờng hàng hoá đã khơi dậynhiều tiềm năng kinh tế, làm cho kinh tế hàng hoá phát triển mạnh, nó xoádần tính chất tự cung tự cấp trong sản xuất và lu thông hàng hoá trên nhiềuvùng kinh tế xã hội của Việt Nam

Nhà nớc thông qua các công cụ quản lý vĩ mô tác động vào thị trờng để

điều tiết cung cầu Hàng hoá đợc tự do lu thông giữa các vùng trong cả nớc thịtrờng sôi động tạo khả năng cạnh tranh giữa các doanh nghiệp dẫn đến hiệuquả kinh doanh trong thơng mại

Phân bón là một trong những mặt hàng vật t quan trọng phục vụ chủyếu cho sản xuất Nhà nớc Tuy nhiên trong tổng khối lợng nhiều triệu tấnphân hoá học tiêu dùng hàng năm, thì sản xuất trong nớc mới đáp ứng đợckhoảng 65% nhu cầu về lân, cha tới 10% nhu cầu về đạm, còn nhiều loại khác

thì trong nớc vẫn cha sản xuất đợc Từ nhiều năm nay Nhà nớc đã áp dụngnhiều biện pháp quản lý khác nhau: quản lý nhập khẩu bằng hạn ngạch, chỉ

định các đơn vị đầu mối kinh doanh nhập khẩu; hỗ trợ giá cớc vận chuyểnphân bón Bắc - Nam lên miền núi, cho vay vốn sản xuất, dự trữ thời vụ phânbón với lãi suất u đãi Tuy nhiên, thị trờng phân bón hoá học nớc ta trongnhững năm qua có nhiều biến động bất thờng, có nhiều cơn sốt nóng, lạnh thấtthờng Và điều này đã làm ảnh hởng không nhỏ tới hoạt động sản xuất kinhdoanh của các doanh nghiệp kinh doanh phân bón ở Việt Nam thời gianqua.Trớc tình hình đó việc nghiên cứu tổ chức quản lý hoạt động sản xuấtkinh doanh của các doanh nghiệp kinh doanh phân bón ở Việt Nam, nhằm tìm

ra các phơng hớng và biện pháp tổ chức hoạt động có hiệu quả của việc điềukhiển lu thông phân bón vô cơ ở Việt Nam trong tơng lai là việc hết sức quantrọng và cần thiết

2-/ Mục đích nghiên cứu của đề tài.

-Đánh giá một cách đúng đắn thực trạng hệ thống tổ chức,quản lý luthông và tình hình hoạt động kinh doanh phân bón vô cơ của các doanhnghiệp nghiệp kinh doanh phân bón vô cơ ở Việt nam hiện nay

-Đề xuất phơng hớng hoàn thiện hệ thống quản lý và kinh doanh phânbón vô cơ nhằm giải quyết một cách căn bản vấn đề phân bón và oỏn định thịtrờng phân bón ở việt nam trong thời gian tới

3-/ Nội dung của đề tài

Để đạt đựơc mục tiêu trên, đề tài sẽ tập trung giải quyết những vấn đề sau:-Đánh giá và phân tích hệ thống tổ chức quản lý lu thông phân bón vôcơ ở Việt nam

-Đánh giá và phân tích hệ thống tổ chức kinh doanh phân bón vô cơ ởViệt nam bao gồm, các doanh nghiệp kinh doanh sản xuất phân bón vô cơtrong nớc và các doanh nghiệp kinh doanh buôn bán phân bón vô cơ khác

-Đề ra các giải pháp chủ yếu nhằm hoàn thiện hệ thống tổ chức quản lý

và kinh doanh phân bón vô cơ ở Việt nam, từ đó đề xuất một số kiến nghị vớiChính phủ và Nhà nớc về vấn đề điều hành phân bón trong thời gian tới

1.1-/ Nhà nớc và vai trò điều tiết nền kinh tế.

Kinh tế thị trờng là nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trờng, ở đó sảnxuất cái gì, nh thế nào, cho ai đều đợc quyết định thông qua thị trờng

Trong nền kinh tế thị trờng, các quan hệ kinh tế của các cá nhân, các doanhnghiệp đều biểu hiện qua mua bán hàng hoá, dịch vụ trên thị trờng Thái độ c

xử của các thành viên tham gia thị tròng là hớng vào tìm kiếm lợi ích củamình theo sự dẫn dắt của giá cả thị trờng

Kinh tế thị trờng vận hành theo cơ chế thị trờng, đến lợt nó, cơ chế thịtrờng tác động dới sự chi phối của các quy luật thị trờng trong môi trờng cạnhtranh nhằm mục tiêu lợi nhuận

Nhân tố cơ bản của thị trờng, cơ chế thị trờng là hàng hoá tiền tệ, ngờibán, ngời mua, từ đó hình thành mối quan hệ cơ bản của cơ chế thị trờng làquan hệ cung cầu Về bản chất, cơ chế thị trờng là cơ chế giá cả tự do Cơ chếnày có một số đặc trng sau:

-Các vấn đề liên quan đến phân bổ, sử dụng các nguồn tài nguyên, lao

động, vốn đợc quyết định một cách khách quan thông qua hoạt động của cácquy luật kinh tế

-Hầu nh tất cả các mối quan hệ kinh tế giữa các chủ thể kinh tế đều đợctiền tệ hoá

-Lợi nhuận là động lực thúc đẩy sản xuất phát triển, thúc đẩy tăng trởngkinh tế và lợi ích kinh tế Cơ chế thị trờng dùng lỗ lãi để quyết định các vấn đềkinh tế cơ bản

-Cạnh tranh là môi trờng hoạt động của cơ chế thị trờng, là yếu tố thúc

đẩy tiến bộ kỹ thuật, tăng năng suất lao động và hiệu quả của sản xuất

-Cơ chế thị trờng không phải là một mớ hỗn độn mà là một trật tự kinh

tế, trật tự này đợc hình thành bởi sự tác động của hệ thống quy luật của thị ờng.Thông qua sự hoạt động của các quy luật kinh tế, sự linh hoạt của hệthống giá cả, nền kinh tế thị trờng có khả năng duy trì đợc sự cân bằng của sức

tr-cung và sức cầu về hàng hoá, dịch vụ, ít khi gây ra sự khan hiếm và thiếu thốnhàng hoá.

Ưu điểm của cơ chế thị trờng:

+ Cơ chế thị trờng có khả năng tự động điều tiết nền sản xuất xã hội, tự

động phân bổ các nguồn tài nguyên vào các khu vực,các ngành kinh tế màkhông cần bất cứ sự điều khiển từ trung tâm nào

+ Cơ chế thị trờng, với sự dẫn dắt của động lực lợi nhuận có thể pháthuy cao nhất tính năng động, tài năng của mỗi ngời Kích thích áp dụng kỹthuật mới, giảm chi phí sản xuất, sử dụng tiết kiệm và có hiệu quả các nguồnlực thúc đẩy LLSX phát triển, tăng trởng kinh tế cả theo chiều rộng và chiềusâu

+ Cơ chế thị trờng có thể đáp ứng nhu cầu đa dạng, phong phú của conngời và xã hội Cơ chế thị trờng buộc ngời sản xuất phải không ngừng cải tiến

kỹ thuật, mẫu mã sản phẩm để phù hợp với sở thích và lợi ích của ngời tiêudùng, trên cơ sở thoả mãn nhu cầu của ngời tiêu dùng mà tối đa hoá lợi nhuận,

từ đó làm cho chất lợng cuộc sống không ngừng đợc nâng cao

+ Nhờ những u thế của mình, cơ chế thị trờng có khả năng đảm bảo tốc

độ tăng trởng và phát triển nhanh chóng về kinh tế, thúc đẩy tiền bộ xã hội màkhông một cơ chế nào trớc đây có thể sánh đợc Paul A.samuelson nhận xétrằng:”Một nền kinh tế thị trờng là một cơ chế tinh vi để phối hợp một cáchkhông tự giác nhân dân và doanh nghiệp thông qua hệ thống giá cả và thị tr-ờng Nó là một phơng tiện để giao tiếp, để tập hợp tri thức của hàng triệu cánhân khác nhau, không có bộ óc trung tâm, nó vẫn giải đợc bài toán mà máytính lớn nhất ngày nay không thể giải đợc Không ai thiết kế ra nó, nó tự xuấthiện và cũng nh xã hội của loài ngời nó đang thay đổi.”

Những nhợc điểm của cơ chế thị trờng:

+ Cơ chế thị trờng có thể gây ra những mât ổn định và thờng xuyên phá

vỡ cân đối trong nền sản xuất xã hội Thực tế phát triển kinh tế thị trờng chỉ rõnhững vấn đề lạm phát và thất nghiệp, chu kỳ kinh doanh luôn là những cănbệnh kinh niên không thể khắc phục đợc nếu không có sự can thiệp của nhà n-ớc

+ Cơ chế thị trờng bao hàm cả những thất bại thị trờng, nó là môi trờng

đẻ ra các tệ nạn kinh tế nh buôn lậu, hàng giả, lừa đảo, cạnh tranh không lànhmạnh làm giảm hiệu quả của nền kinh tế

+ Cơ chế thị trờng có xu hớng làm cho sự phân hoá thu nhập ngày càngtăng giữa các tầng lớp dân c, gây ra những bất bình đẳng về kinh tế trong xãhội.

+ Trong cơ chế thị trờng, vì mục tiêu lợi ích cá nhân, một số hoạt độngkinh tế có khả năng là tăng mức ô nhiễm môi trờng, tâm lý chạy theo đồngtiền làm xuất hiện lối sống ích kỷ, thực dụng, có thể gây ra những hậu quả xấu

về mặt xã hội

+ Hơn nữa, các lĩnh vực hoạt động rất cần cho sự ổn định và tăng trởngkinh tế, giải quyết các vấn đề xã hội nh có mức sinh lợi thấp, thời gian thu hồivốn chậm thờng không đợc giới kinh doanh chú ý đầu t phát triển,

Qua sự phân tích trên cho thấy, nền kinh tế thị trờng không phải là một

hệ thống đợc tổ chức hài hoà mà bản thân hệ thống đó chứa đựng rất nhiều

nh-ợc điểm Những khuyết tật của cơ chế thị trờng cần phải đnh-ợc khắc phục hạnchế Song bản thân thị trờng không thể tự giải quyết những vấn đề đó Vì vậy,kinh tế thị trờng ngày nay không thể thiếu đợc vai trò quản lý của nhà nớc.Kinh tế thị trờng không phải là gậy thần, liều thuốc vạn năng Thành công củamỗi quốc gia khi chuyển sang kinh tế thị trờng chủ yếu phụ thuộc vào sự kếthợp giữa khả năng điều tiết của thị trờng (bàn tay vô hình) và sự quản lý điềutiết của nhà nớc (bàn tay hữu hình) Đến nay vai trò của nhà nớc trong kinh tếthị trờng đã đợc khẳng định cả về mặt lý luận và thực tiễn Vấn đề chỉ còn là

sự vận dụng trong từng điều kiện và hoàn cảnh cụ thể nh thế nào để đảm bảo

có hiệu và thành công Vai trò của nhà nớc trong nền kinh tế thị trờng đợc thểhiện ở những mặt sau đây:

- Thứ nhất: Nhà nớc tạo môi trờng diều kiện cho kinh tế thị trờng phát

triển Nhà nớc bảo đảm sự ổn định về mặt kinh tế, chính trị xã hội Nhà nớctập trung xây dựng cơ sở vật chất, tài chính, giáo dục và luật pháp Đối vớinhững nớc mới chuyển sang cơ chế thị trờng nh nớc ta thì phải chú ý nhiều

đến kết cấu hạ tầng, luật pháp và giáo dục

-Thứ hai: Nhà nớc định hớng sự phát triển nền kinh tế thông qua việc

xây dựng và tổ chức thực hện các chiến lợc kinh tế xã hội, các chơng trìnhmục tiêu, các kế hoạch ngắn và dài hạn

-Thứ ba: Nhà nớc bảo đảm dân chủ, công bằng xã hội Xây dựng một

xã hội văn minh, dân chủ rộng rãi, tôn trọng nhân cách của con ngời là điềukiện cho sự phát triển của xã hội Trong kinh tế thị trờng, sự phân hoá giàunghèo và giai tầng rất lớn Nhà nớc cần phải có các chính sách xã hội hợp lý

để bảo đảm cuộc sống của những ngời nghèo và các đối tợng chính sách xã

hội; bảo đảm cho mọi ngời đợc tự do hành nghề, bình đẳng trớc pháp luật; bảo

đảm môi trờng vật chất tinh thần cho mọi công dân

-Thứ t: Nhà nớc trực tiếp quản lý các doanh nghiệp nhà nớc Các doanh

nghiệp này ra đời do kết quả của quốc hữu hoá các doanh nghiệp t nhân, xâydựng mới các doanh nghiệp trong quá trình phát triển kinh tế xã hội Đây lànhững doanh nghiệp mà nhà nớc dựa vào để điều tiết và điều chỉnh nền kinh tế,bảo đảm cho sự phát triển cân đối cho nền kinh té quốc dân và có thu nhập đểtrang trải một phần các chi phí hoạt động của bộ máy nhà nớc

1.2-/ Phân bón vô cơ- đối tợng quản lý và điều tiết lu thông của nhà nớc

Phân bón là một trong những yếu tố quan trọng trong sản xuất nôngnghiệp, nó giúp cho nhiều nớc đông dân trên thế giới tự túc đợc lơng thực,thoát khỏi đói nghèo Đồng thời phân bón cũng là mặt hàng kinh doanh cónhiều rủi ro cả cho những nhà sản xuất lẫn doanh nghiệp lu thông

ở nớc ta, có tới 80% dân số làm nông nghiệp, trong những năm tiếnhành công cuộc đổi mới gần đây, nền nông nghiệp nớc nhà có những bớc pháttriển tơng đối ổn định, đã góp phần tăng trởng kinh tế chung của đất nớc, sảnlợng lơng thực mỗi năm một tăng, từ chỗ hàng năm thiếu ăn về lơng thực, tớinay chúng ta không những đủ ăn, có dự trữ mà còn xuất khẩu gạo đứng thứhai trên thế giới Có đợc kết đó là do Chính phủ có những chủ chơng, chínhsách phù hợp với yêu cầu thực tiễn, phù với bối cảnh sản xuất hàng hoá trongcơ chế thị trờng và đã làm tăng đáng kể năng suất cây trồng mỗi năm Theotính toán của IFRT năm 1996 thì việc tăng năng suất đóng góp trên 80% tăngsản lợng lơng thực và trong tơng lai việc tăng sản lợng đó sẽ còn dựa vào việctăng năng suất.Vì vậy để đảm bảo an ninh lơng thực quốc gia ,thâm canh vàgiống mới có thể đợc coi nh là giải pháp duy nhất đối với Việt nam Trongthâm canh và trong việc sử dụng giống mới thì phân bón vô cơ vô cùng quantrọng và ngày càng quan trọng Nó góp phần tăng năng suất cây trồng quanhiều cơ chế tác động khác nhau Song quan trọng là phân bón cung cấp chocây trồng những dinh dỡng cần thiết mà đất không đủ khả cung cấp, góp phầnduy trì độ phì nhiêu của đất trong quá trình canh tác Mặt khác cùng với năngsuất kinh tế, phân bón góp phần tăng lợng sinh khối và nhờ đó tăng hữu cơ trảlại cho đất-yếu tố cực kỳ quan trọng với đất nhiệt đới Tuy nhiên, để đa phânbón vô cơ vào sử dụng trong nông nghiệp, đáp ứng nhu cầu sử dụng cho ngờinông dân, nhằm tăng năng suất cây trồng, tăng sản lợng thì không thể không

kể đến vai trò của các nhà sản suất-kinh doanh-cung ứng phân bón vô cơ thênthị trờng, đó là các nhà doanh nghiệp kinh doanh phân bón chuyên ngành, các

doanh nghiệp nhà nớc, các doanh nghiệp và đại lý t nhân Theo con số thống

kê của các nhà chuyên môn thì khả năng đáp ứng bằng sản xuất phân bóncông nghiệp trong nớc còn thấp, mới khoảng 65 75% về phân lân,8-9% vềphân đạm, còn lại đều phải nhập khẩu Do vậy với nhu cầu phân bón sử dụnghàng năm cho nông nghiệp nớc ta, ớc tính năm 2000 là 2,95 triệu tấn thì số l-ợng phân bón các loại cần nhập khẩu hàng năm là rất lớn và phải bỏ hàngtrăm triệu USD để nhập phân bón.Vì vậy, làm thế nào để nhập đủ phân bón,cung ứng đúng thời vụ nhng lại không để tồn kho gây ứ đọng, gây hiệu quảkinh doanh thấp-đó là bài toán thật khó giải đối với mỗi doanh nghiệp kinhdoanh phân bón trên thị trờng và các cơ quan quản lý vĩ mô của Nhà nớc

Nhìn lại, quá trình kinh doanh phân bón vô cơ từ năm 1991 trở về trớc,việc nhập khẩu phân bón vô cơ (chủ yếu là URê) nằm trong quỹ đạo của kếhoạch hoá tập trung.Theo phơng thức này, mặc nhiên Uỷ ban Kế hoạch Nhànớc (nay là Bộ Kế hoạch và Đầu t) và Bộ Tài chính thay mặt Chính phủ nhận

nợ và thanh toán với phía nớc bạn bằng nông sản và các loại hàng hoákhác.Tổng công tyVTNN tiếp nhận phân nhập khẩu song, tổ chức tiêu thụ đợc

đến đâu thì nộp tiền cho Bộ Tài chính đến đó Nh vậy”Kinh doanh” theo cơchế này chẳng mấy khó khăn, phức tạp và Tổng công ty VTNN luôn an toàn,bởi vì đợc bao cấp trong giá nhập khẩu và tỷ giá ngoại tệ, đồng thời đợc hởngchiết khấu lu thông theo tỷ lệ ấn định doanh số Từ tháng 8-1991, tình trạngbắt đầu biến đổi khác hẳn,Tổng công ty chỉ đợc tiếp nhận nốt 100.000 tấnURE theo nghị định th bằng 10% số nhập khẩu theo kế hoặch hàng năm trớc

đó (do liên xô cắt viện trợ),còn lại chuyển hớng khai thác nguồn hàng này ởkhu vực II.Cùng thời gian đó, chúng ta thiếu ngoại tệ, với Tổng công tyVTNN, toàn bộ vốn kinh doanh chỉ có114 tỷ đông, giá ngoại tệ tăng liên tụctới 7000Đ/USD và giá URE quốc tế cũng tăng từ 190-210USD/tấn Nh vậyTổng công ty chỉ nhập thêm đợc 184.000 tấn URE từ thị trờng mới, nâng tổngkhả năng cung ứng lên hơn 284.000 tấn, bằng khoảng 25% nhu cầu phân bóncả nớc lúc bấy giờ Do sự mất cân đối cung-cầu này, lập tức dẫn tới cơn sốtphân bón vô cơ, tỷ giá cánh kéo bất hợp lý đến mức 1kgURE=2,5-2,6 kg thóc

Đến năm 1992&1993, việc kinh doanh nhập khẩu phân bón gần nh đợc thảnổi toàn bộ theo cơ chế thị trờng; Năm 1992 có tới trên 100 đầu mối nhậpkhẩu phân bón, năm 1993 các doanh nghiệp có chức năng hay không có đều

đi buôn phân bón (khi đó cha có hạn ngạch), nhiều doanh nghiệp vốn lu độngtuy ít nhng do nhà nớc có chủ trơng cho vay Đôla với điều kiện là phải nhậpkhẩu hàng hoá (đồng thời có chủ trơng cấm nhập khẩu 17 mặt hàng) nên đã cố

tình vay Ngân hàng, và vay vốn này dồn đi buôn phân bón về nhiều Trongthời gian ngắn có tới gần 100 đơn vị đi buôn, phân bón về nhiều, ứ đọng, phátsinh tăng thêm các loại chi phí lu kho,lu bãi,hao hụt, hao hụt, lãi suất ngânhàng Do vậy buộc phải bán giá thấp; giá lúc bấy giờ rẻ hơn nhiều vùng,nhiều nớc trong khu vực Đồng thời lúc này do do chênh lệch mức lãi suấtgiữa vay tiền đồng và tiền đô la càng khích lệ các doanh nghiệp nhẩy vào lãnhvực nhập khẩu phân bón Cụ thể vay đô la thì mức lãi suất 0,5% tháng (=6%năm) trong khi tỷ giá ít thay đổi, nếu vay tiền đồng 2,1% tháng (=25,2% năm)

nh vậy chênh lệch lãi suất giữa vay đô la và tiền đồng trong 6 tháng là 9,6%,bán lỗ phân bón 5%(trong 6 tháng) nẫn còn lãi 4,6% vì thế nên có nhiềudoanh nghiệp làm ngơ chuyện lỗ lãi Theo ớc tính của các nhà kinh tế thì quýIV/1992 và cả năm 1993 cả nớc lỗ khoảng 200-300 tỷ đồng, số lỗ này nhà nớcgánh chịu chủ yếu vì vốn kinh doanh của các doanh nghiệp quốc doanh phầnlớn là vốn ngân sách cấp.Bớc sang năm 1994, do năm 1993 phân bón ứ đọng,thua lỗ nên Chính phủ đã cấm nhập khẩu phân bón tràn lan, gom lại chỉ có 17

đầu mối, trong đó có 16 đầu mối nhập khẩu 40% còn 01 đầu mối đảm nhận60% Sự thay đổi về nhập khẩu phân bón theo chiều hớng thu gọn lại đầu mối

và các đơn vị đợc giao hạn ngạch nhập cha đủ điều kiện đảm nhận đã đẩy đến

sự hững hụt trong nhập khẩu phân bón, thị trờng trong nớc bị thiếu trầm trọng,con sốt phân bón thịnh hành Để duy trì mặt hàng cung cấp liên tục phân bóncho hệ thống đại lý có phân bón phục vụ cho sản xuất nông nghiệp, các doanhnghiệp ngoài quốc doanh không có hạn ngạch phải đi kiếm hạn ngạch của cácdoanh nghiệp quốc doanh để nhập khẩu phân bón Sang đầu năm 1995 do ảnhhởng giá phân bón của thị trờng thế giới liên tục tăng và tăng cao ở mức Urêkhoảng 260-265 USD/T, lúc này cũng là thời điểm chuẩn bị phải sử dụng phânbón, các doanh nghiệp chạy theo lợi nhuận lại lại đua nhau nhập khẩu phânbón và tình trạng mua bán hạn ngạch giữa các doanh nghiệp quốc doanh vàngoài quốc doanh càng trở nên phức tạp và tiêu cực hơn Cho đến tháng4/1995 giá phân bón thế giới đột biến hạ Urê còn 215-220 USD/T và tồn khovẫn nhiều , lập tức ban vật giá Chính phủ đã có quyết định cho phụ thu phânbón nhập khẩu với mức 7% trên gáa nhập thực tế và sau hơn 1 tháng hạ xuốngcòn 4% Khi đó Tạp chí phân bón thị trờng quốc tế ngày 8/5/1995 nhận xét:

“Việc Chính phủ Việt nam cho ra phụ thu 7% thực tế là thuế nhập khẩu, mứcthuế này nhằm mục đích là cứu lấy các doanh nghiệp kinh doanh “cá mập” ”,

và kèm theo đó là trợ giá cớc phí vận chuyuển phân bón cho nông dân ở cáctỉnh miền núi để nông dân ở các vùng này đợc hởng giá tơng ứng với giá ở các

tỉnh miền xuôi Nh vậy, những giải pháp can thiệp của Nhà nớc trong thời giannày nhằm bảo vệ lợi cho ngời đã nhập khaảu phân bón, tuy nhiên vẫn chỉ làcác giải pháp tình thế, chắp vá bởi lẽ nó chỉ là các giải pháp cụ thể xảy ra từngnăm Khi đó nhiều ý kiến cho rằng, để doanh nghiệp kinh doanh phân bốn tự

xử lý tìm ra sự an toàn về tài chính, lấylãi lúc này bù lỗ lúc khác, tự giữ vốntiếp tục hoạt động thì các doanh nghiệp phải tự vơn lên trở thành nghề kinhdoanh, chấm dứt tình trạng kinh doanh theo kiểu “chụp dật, đánh quả”, có lờithì nhập khó khăn thì bỏ Nhận thức này đã đợc dần sáng tỏ nên năm 1996-

1997 cơ chế nhập khẩu và cơ chế quản lý giá phân bón đã có chặt chẽ hơn.Chính phủ trực tiếp quy định đầu mối nhập khẩu phân bón và thành lập tổ điềuhành để chỉ đaọ, đôn đốc, kiểm tra việc nhập khẩu làm sao khớp với thời điểmmùa vụ, đảm bảo nhu cầu cho sản xuất nông nghiệp; cơ chế vay ngân hàng vàbảo lãnh cũng đợc quy định chặt chẽ hơn, không bảo lãnh nhập trả chậm trànlan nh trớc đây, vì thế đã hạn chế đợc việc mua bán hạn ngạch, hạn chế đợcphần rủi ro và hạn chế đợc việc gây rối loạn thị trờng Tuy vậy việc can thiệpcủa Nhà nớc vào việc nhập khẩu phân bón nh trên cũng hết sức khó khăn, bởi

lẽ giá cả phân bón biến động phức tạp, giá URÊ trên thị trờng thế giới có lúcgiảm rất nhanh và chỉ còn 98-102 USD /tấn, gần đây giá DAP chỉ trong vònghai tháng đã giảm tới 50-60 USD / tấn( từ 230USD/tấn còn 175USD/tấn).Thực sự cho tới quyết định 140TTg (7/3/1997) của Thủ tớng chính phủ cho tớinay thì tình hình kinh doanh phân bón mới có nhiều tiến bộ và hiệu quả Đó làviệc lập kế hoạch nhập khẩu phân bón đợc tính toán khá sát với yêu cầu thực

tế, đã có quyết định giao kế hoạch nhập khẩu ngay từ đầu năm, tạo điều kiệnchủ động giao dịch, ký kết hợp đồng nhập khẩu và cung ứng kinh doanh trênthị trờng

Từ những phân tích trên mục đích chứng minh rằng xây dựng cơ chế thịtrờng là bớc đi tất yếu khách quan, nghĩa là chấp nhận trên thực tế sự tham giakinh doanh phân bón vô cơ của các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh

tế khác, một khi các doanh nghiệp này có thực lực về kinh tế Nhng không có nghĩa là phó mặc cho thị trờng tất cả, mà các cơ quan chức năng của Nhà n-

ớc cần giám sát chặt chẽ, tổ chức theo dõi thờng xuyên việc thực thi nhiệm vụ kinh doanh phân bón, đặc biệt là nhập khẩu, để từng bớc ổn định đội ngũ th-

ơng nhân chuyên kinh doanh phân bón có thực lực kinh tế, có kinh nghiệm kinh doanh

2-/ Hệ thống cơ quan quản lý và điều tiết lu thông

phân bón vô cơ của nền kinh tế.

2.1-/ Về Tổ chức cơ quan quản lý và điều tiết phân bón vô cơ

Nh trên đã phân tích, trong tổng khối lợng nhiều triệu tấn phân hoá họctiêu dùng hàng năm thì sản xuất trong nớc mới chỉ đáp ứng đợc khoảng 65%nhu cầu về lân, cha tới 10% nhu cầu về đạm, còn nhiều loại khác thì trong nớcvẫn cha sản xuất đợc Do vậy hàng năm nớc ta vẫn phải bỏ ra hàng triệu USD

để nhập khẩu phân bón Từ nhiều năm nay nhà nớc đã áp dụng nhiều biệnpháp quản lý khác nhau, quản lý nhập khẩu bằng hạn ngạch, chỉ định các đơn

vị đầu mối đợc kinh doanh nhập khẩu; hỗ trợ giá cớc vận chuyển phân bónBắc-Nam lên Miền núi, cho vay vốn sản xuất, dự trữ thời vụ phân bón với lãisuất u đãi Tuy nhiên, những năm gần đây, hệ thống cung ứng phân bón phải

đối mặt với những thử thách to lớn và trải qua mấy nấc thăng trầm tơng ứngvới những phơng sách quản lý khác nhau của nhà nớc Từ giữa năm 1991 trở

về trớc việc nhập khẩu phân bón hoá học (chủ yếu là ure) nằm trong quy đạocủa cơ chế kế hoạch hoá tập trung Mỗi năm, Tổng công ty vật t nông nghiệpthực hiện nhập khẩu từ 800.000-1.000.000 tấn ure theo nghị định th giữa hainhà nớc Việt Nam và Liên Xô, sau đó tiến hành phân phối theo kế hoạch đã

định cho các đơn vị ở các địa phơng trong cả nớc Theo phơng thức này Uỷban kế hoạch Nhà nớc và Bộ tài chính thay mặt chính phủ nhận nợ và thanhtoán với phía Liên Xô Tổng công ty vật t nông nghiệp tiếp nhận phân nhậpkhẩu xong, tổ chức tiêu thụ sau đó nộp tiền cho Bộ tài chính

-Từ tháng 8/1991, tình huống bắt đầu biến đổi khác hẳn, Tổng công tyVật t nông nghiệp đợc tiếp nhận nốt 100.000 tấn ure theo nghị định th, bằng10% số nhập khẩu theo kế hoạch hàng năm trớc đó, do Liên Xô cắt viện trợ

-Đến năm 1992- 1993, việc kinh doanh phân bón vô cơ đợc thả nổi toàn

bộ theo cơ chế thị trờng

-Bớc sang năm 1994 đã đánh dấu một bớc đổi mới quan trọng về cơchế quản lý của nhà nớc đối với lĩnh vực lu thông, nhập khẩu phân bón Vớiviệc chỉ định các đầu mối nhập khẩu phân bón, tuy nhiên các đầu mối nhậpkhẩu đợc sàng lọc, giảm bớt số lợng, coi trọng tiêu chuẩn chất lợng và nănglực thực sự về tài chính, tiếp thị

Từ năm 1995 đến nay: Nhà nớc tiếp tục quản lý chặt chẽ nhập khẩuphân bón

Sơ đồ 1 - Các cơ quan quản lý và điều tiết phân bón

vô cơ thời kỳ đổi mới cơ chế kinh tế.

Nh vậy, có thể khẳng định trong cơ chế thị trờng, không thể thiếu vaitrò quản lý vĩ mô, kế hoạch định hớng của nhà nớc và sự phối hợp đồng bộcủa các cấp, các ngành với vấn đề quản lý và điều tiết phân bón vô cơ ở nớc ta.Công tác quản lý Nhà nớc trong lĩnh vực nhập khẩu và kinh doanh phân bónvô cơ phải nhằm mục tiêu đa việc nhập khẩu và kinh doanh phân bón vào nềnếp, nhằm cung ứng đủ và kịp thời phân bón vô cơ trực tiếp đến hộ nông dânphục vụ sản xuất với giá cả hợp lý, gắn việc cung ứng vật t, dịch vụ (trớc hết làphân bón ) với việc thu mua lúa hàng hoá của nông dân thành một hệ thốngbảo đảm sự quản lý và điều hành của Nhà nớc Cụ thể là:

* Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chịu trách nhiệm xây dựng

kế hoạch cân đối Cung- cầu phân bón trong từng vụ, của từng miền trong cả

n-ớc, cùng Bộ thơng mại theo dõi và kiểm tra tiến độ hàng về, tình hình Cungứng và giá cả phân bón trong cả nớc, đề xuất ý kiến điều chuyển kịp thời lợngphân bón cần nhập khẩu hàng năm phục vụ sản xuất nông nghiệp trình Chínhphủ quyết định

* Bộ Công nghiệp thông báo việc sản xuất phân bón vô cơ trong nớc hàngnăm và quy hoạch tổng thể chiến lợc phát triển ngành sản xuất phân bón đến

Tổ chức trung gian phân bón

Nông dân

Bộ công nghiệp

Bộ Nông nghiệp &

PTNT, Bộ Th ơng mại

Bộ Tài chính

Ngân hàng

Tỉnh

Vật giá

Bộ KHĐT

Bộ KHCN -MT

năm 2000 và 2010 theo hớng tăng nhanh sản xuất trong nớc thay thế dần nhậpkhẩu với hình thức tự vay vốn hoặc liên doanh để sản xuất phân bón.

* Bộ Thơng mại chịu trách nhiệm, điều hành nhập khẩu phân bón theo

kế hoạch chung và cân đối của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, chỉ

định doanh nghiệp nhập khẩu phân bón, thông báo chỉ tiêu nhập khẩu chotừng doanh nghiệp Từ đó Chủ tịch UBND tỉnh thành phố thông báo doanhnghiệp cho Bộ Thơng mại, Cục Hải quan, Bộ Tài chính, Bộ kế hoạch đầu t,các doanh nghiệp đợc thông báo làm thủ tục nhập khẩu tại cơ quan Hải Quan

* Ngân hàng Nhà nớc Việt nam cùng Bộ Tài chính, Bộ Thơng mại, Bộnông nghiệp và Phát triển nông thôn quy định việc quản lý, sử dụng tiền bánhàng của các doanh nghiệp nhập khẩu để đảm bảo thanh toán với nớc ngoàikhi đến hạn Khi đợc Chính phủ phê duyệt hạn ngạch nhập khẩu phân bón,Ngân hàng Nhà nớc Việt nam chỉ đạo các ngân hàng Thơng mại bảo lãnh chocác doanh nghiệp đợc chỉ định nhập khẩu phân bón vay trả chậm nớc ngoài và

đợc lấy giá trị hàng hoá phân bón nhập khẩu làm bảo đảm và ký quỹ với mứcthấp nhất theo quy định của Ngân hàng nhà nớc Việt nam Đối với một sốdoanh nghiệp đợc giao nhập khẩu số lợng phân bón lớn để điều hoà cung cầu,bình ổn giá trong nớc, ngoài quy định chung, Ngân hàng cho vay và bảo lãnhtheo số lợng phân bón nhập cụ thể của từng doanh nghiệp để các doanhnghiệp thực hiện đợc chỉ tiêu đã giao Trờng hợp có khó khăn về vốn, Bộ kếhoạch đẩu t, Bộ Tài chính cân đối trình Thủ tớng chính phủ cho phép sử dụng

từ nguồn quỹ dự trữ ngoại tập trung của Nhà nớc để cho vay nhập phân bón

*Ban vật giá Chính phủ, tuỳ từng trờng hợp là cơ quan xác định mức trọgiá cho từng mặt hàng, từng địa phơng, xác định mức giá bán tối đa “giá trần”cho từng mặt hàng

*Tổng công ty Vật t nông nghiệp chịu trách nhiệm: ngoài việc thực hiện

đầy đủ trách nhiệm nh các doanh nghiệp khác còn phải từng bớc tổ chức lạimạng lới bán buôn, đại lý bán phân bón trực tiếp đến nông dân, quản lý chặtchẽ quỹ dự trữ lu thông phân bón đợc nhà nớc giao, chịu trách nhiệm đảm bảo

dự trữ lu thông bằng ngoại tệ và bằng hiện vật cho 3 miền Bắc, Trung, Nam,theo quy định; khi xảy ra đột biến giá và mất cân đối quan hệ Cung- cầu phảikịp thời đa lực lợng dự trữ lu thông can thiệp thị trờng theo chỉ đạo của Bộnông nghiệp và phát triển nông thôn và Bộ Thơng mại nhằm ổn định Cung-cầu và giá phân bón trong cả nớc

*Đối với các loại phân hoá học là nguyên liệu sản xuất phân bón tổnghợp, Bộ Thơng mại thống nhất với Bộ nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ

công nghiệp, cho phép một số doanh nghiệp bảo đảm nhập đủ nguồn nguyênliệu cung ứng cho các cơ sở sản xuất phân bón trong nớc đã đợc Bộ côngnghiệp cấp giấy phép sản xuất và Bộ khoa học công nghệ và môi trờng cấpgiấy chứng nhận chất lợng hàng hoá Bộ công nghiệp rà soát, chấn chỉnh lạicác doanh nghiệp sản xuất phân bón tổng hợp, nhằm mục đích bảo đảm chất l-ợng hàng hoá và cân đối Cung- cầu về phân bón tổng hợp.

*Ban chỉ đạo để điều hành hoạt động xuất khẩu gạo và nhập khẩu phânbón do một thứ trởng Bộ Thơng mại làm trởng ban, bao gồm đại diện của BộNông nghiệp và phát triển nông thôn, Bộ tài chính, Ngân hàng nhà nớc, Tổngcục Hải quan, một số tỉnh có sản lợng lúa hàng hoá lớn và hiệp hội XNK lơngthực Việt Nam

2.1-/ Về cung ứng phân bón vô cơ trong nớc:

Từ năm 1991 trở về trớc: hệ thống cung ứng phân bón do Quốc doanh

độc quyền đợc tổ chức thành 2 cấp: cấp I (Tổng công ty vật t nông nghiệpTrung Ương,) cung ứng đến kho cấp II (Tỉnh), Cấp II cung ứng cho cấp III(Cấp III thuộc cấp II quản lý); Quốc doanh địa phơng thực hiện cung ứng 90%

nhu cầu phân bón trên địa bàn Sơ đồ 2

Mô hình cung ứng phân bón vô cơ thời kỳ kế hoạch

hóa tập trung

Nhập khẩu

Giao chỉ tiêu nhập khẩu

Từ năm 1992 cùng với sự đổi mới cơ chế quản lý kinh tế, cơ chế kinh doanh phân bón mang tính độc quyền, nhiều tầng nấc, giá cả áp đặt đợc xoá bỏ Hệ thống phân phối theo ngành dọc từ cấp I tới cấp III đã mất tác dụng Thay vào

đó là nhiều thành phần kinh tế cùng tham gia kinh doanh phân bón trên thị ờng nội địa để cung ứng cho ngời sản xuất Quốc doanh địa phơng chỉ cung ứng 20-30% Có thể nói hệ thống cung ứng đợc mở rộng, t nhân tham gia

Quốc doanh Việt Nam Cấp II

Quốc doanh Vật t Việt Nam Cấp III

Hợp tác xã, tập

đoàn sản xuất

cung ứng phân bón ngày càng nhiều, phân bón không còn “chạy” vòng vèo

nh trớc đây mới tới đợc tay ngời sản xuất Sơ đồ 3

Mô hình cung ứng phân bón hoá học thời kỳ đổi mới

cơ chế kinh tế.

Đi đôi với hệ thống cung ứng phân bón theo hớng tự do lu thông Nhànớc cũng thực hiện tự do hoá giá cả- có nghĩa là về cơ bản giá phân bón do thịtrờng quyết định Tuy vậy, nhng để nông dân đợc hởng mức giá bình ổn nhất

là khi thời vụ cần có phân bón chăm sóc cây trồng Nhà nớc đang sử dụng quỹbình ổn giá để hỗ trợ cho kinh doanh phân bón dự trữ lu thông một số lợngphân ure nhất định để chủ động bán ra ở thời điểm bình thờng cũng khi thời

vụ hoặc ở thời điểm giá cả tăng cao, bảo đảm để nông dân mua đợc đạm urexoay quanh định hớng 1 ure tơng đơng 2 lúa mà nông dân đồng bằng SôngCửu Long và khoảng 1,5 lúa ở đồng bằng sông Hồng đã chấp nhận

3-/ Các công cụ quản lý và điều tiết lu thông phân

bón vô cơ của nhà nớc ở Việt nam

Quản lý và điều tiết vĩ mô thị trờng và lu thông nói chung và phân bónvô cơ nói riêng là vấn đề phức tạp, khó khăn Sự quản lý và điều tiết của cáccơ quan nhà nớc ở tầm vĩ mô phải hết sức mềm dẻo, linh hoạt, phải xuất phát

từ mục tiêu định hớng, tôn trọng sự vận động khách quan của thực tiễn.Tronggiai đoạn đầu chuyển sang kinh tế thị trờng, xây dựng cơ chế quản lý kinh tếvới rất nhiều mục tiêu và các giải pháp khác nhau Các vấn đề kinh tế xã hộicấp bách đang đan xen vào nhau, vừa là tiền đề vừa là kết quả của nhau đòihỏi phải giải quyết đồng bộ không đợc biệt lập, riêng rẽ Những vấn đề cơ bảncủa nền kinh tế có những mục tiêu và giải pháp khác nhau, có khi mâu thuẫnnhau Bởi vậy, phải đặt trong tổng thể của nền kinh tế quốc dân để giải quyết

Các tổ chức trung gian cung ứng phân

Cửa hàng đại lý bán lẻ

Nông dân

vấn đề Mục tiêu điều tiết thị trờng, lu thông phân bón vô của nhà nớc nằmtrong hệ thống mục tiêu kinh tế xã hội, đáp ứng mục tiêu cao nhất là ổn định

và nâng cao đời sống nhân dân phát triển toàn diện con ngời, xây dựng xã hộilành mạnh, văn minh trên cơ sở một nền sản xuất hàng hoá phát triển cao Nhànớc điều tiết lu thông hàng hoá và phân bón vô cơ nhằm làm cho nó ngày càngphát triển cả về chiều rộng và chiều sâu, phát huy mặt tích cực, hạn chế nhữngtiêu cực phát sinh Hớng lu thông hàng hoá và phân bón vào các mục tiêu kinh

tế xã hội của đất nớc Để đạt đợc hiệu quả cao, nhà nớc cần linh hoạt sử dụng

hệ thống công cụ điều tiết và quản lý vĩ mô:

3.1-/ Chơng trình có mục tiêu phát triển thơng mại của nhà nớc.

Tính cân đối của nền kinh tế quốc dân là yêu cầu khách quan cho sựphát triển của nó Nền kinh tế quốc dân là một thể thống nhất bao gồm nhiều

bộ phận hợp thành có quan hệ hữu cơ với nhau Trong đó có những khâu,những bộ phận quan trọng có ý nghĩa quyết định tới sự phát triển của nền kinh

tế Thông qua sự tác động tới các yếu tố then chốt đó sẽ đảm bảo sự phát triểntối u của nền kinh tế Kế hoạch hoá vĩ mô là kế hoạch định hớng, thực hiệnnhững cân đối lớn nhằm đảm bảo tốc độ phát triển hợp lý và hiệu quả cao

Kế hoạch định hớng ở tầm vĩ mô cũng phải đợc thay đổi linh hoạt phùhợp với sự vận động khách quan của nền kinh tế Cùng với các chơng trìnhmục tiêu, kế hoạch kinh tế quốc dân đợc xây dựng đúng đắn sẽ là một công cụquan trọng ở các nớc T bản phát triển, các nớc công nghiệp mới đã sử dụngthành công Kế hoạch kinh tế quốc dân nh một công cụ trọng tâm, tác độngvào nền kinh tế

3.1.1.Mô hình kế hoạch hoá định hớng

+ Mục tiêu của KHHĐH:Là nhằm giữ một số cân đối lớn trong nền

kinh tế thị trờng có sự quản lý của nhà nớc

+ Chủ thể của KHHĐH:Trong mô hình kế hoạch hoá cũ (Kế hoạch hoá

tập trung), chủ thể của kế hoạch hoá là nhà nớc, ở đây kế hoạch là cơng lĩnhthứ 2 của Đảng, là pháp lệnh của cơ quan quyền lực nhà nớc tối cao (Quốchội, Hội đồng nhân dân) Chính phủ chỉ giữ vai trò tổ chức thực hiện kế hoạch

Trong mô hình KHHĐH hiện nay, Đảng lãnh đạo làm chiến lợc (khônglàm kế hoạch), Quốc hội làm Hiến pháp (không làm kế hoạch) Chủ thể củaKHHĐH là Chính phủ Chính phủ làm KHHĐH trong khuôn khổ chiến lợc do

Đảng quyết nghị và tuân thủ hệ thống pháp luật do Quốc hội quyết định Sựphân định nh vậy một mặt, đề cao đúng mức vai trò của Chính phủ, mặt khác

không hạ thấp vai trò của Đảng, Quốc hội khi phải quyết định những dự án kếhoạch Đồng thời làm cho mối quan hệ giữa chiến lợc với luật pháp đợc thểhiện nhất quán trong kế hoạch mà sự nhất quán đó đợc quy tụ vào một nơichịu trách nhiệm là Chính phủ.

+ Đối tợng của KHHĐH: Trong mô hình kế hoạch hoá tập trung trớc

đây, đối tợng của kế hoạch là các quá trình kinh tế diễn ra trong khu vực sở hữucông cộng, đặc biệt là khu vực doanh nghiệp quốc doanh do quan niệm rất hẹp

về hàng hoá- tiền tệ, nên ngay trong khu vực sở hữu công cộng, nhiều quá trìnhkinh doanh đã nằm ngoài đối tợng của kế hoạch Đặc biệt, khu vực kinh tế dịch

vụ đã có một bộ phận lớn không nằm trong đối tợng của kế hoạch do có sựphân biệt giữa sản xuất vật chất (hệ thống phân ngành kinh tế MPS)

Trong mô hình KHHĐH, đối tợng của kế hoạch là toàn bộ quá trìnhvận động của nền kinh tế hàng hoá (kể cả những bộ phận cha phải là hàng hoátrong thời kỳ chuyển đổi hiện nay) Trong đó tiền tệ sắm vai trò vĩ mô cực kỳquan trọng

+ Phơng pháp KHHĐH:Trong mô hình kế hoạch hoá tập trung, kế

hoạch đợc tiến hành theo phơng pháp của hệ thống sản phẩm vật chất MPS( Materal Product System) Phơng pháp này không tính đến các dịch vụ, đợcquan niệm là không liên quan trực tiếp tới sản xuất vật chất nh các dịch vụgiáo dục, y tế, thể thao, hành chính, ngân hàng Phơng pháp này cũng bỏ quahạch toán khấu hao trong nền kinh tế (theo UNDP) phơng pháp này bỏ qua20- 30% tổng sản phẩm xã hội Kế hoạch hoá định hớng đòi hỏi phải thể hiện

đầy đủ mọi cục diện của nền kinh tế trong mỗi tác động qua lại giữa các nhân

tố cấu thành của nó Bởi vậy, KHHĐH buộc phải chuyển từ phơng pháp cũ(MPS) sang phơng pháp mới là phơng pháp hạch toán quốc gia theo hệ thốngtài khoá quốc gia SNA (System of Natinal Acount)

Trong mô hình kế hoạch hoá tập trung, kế hoạch không coi trọng phơngpháp giá trị Một loại chỉ tiêu giá trị quan trọng đã bị bỏ qua trong các kếhoạch nh tổng tiêu dùng, tổng tiết kiệm, tổng thu thuế, chỉ số hàng tiêu dùng,

tỷ giá, tỷ lệ lạm phát, chỉ số tăng tiền lơng danh nghĩa, tổng sản phẩm xã hộitính theo trợt giá Trái lại trong mô hình KHHĐH, các chỉ tiêu giá trị trên

đây trở thành các chỉ tiêu hệ trọng nhất trong khi đánh giá thực trạng nền kinh

tế cũng nh khi nêu ra các đinh hớng phát triển và ổn định Việc chuyển từ

ph-ơng pháp hiện vật (là chính) sang phph-ơng pháp giá trị (là chính) là sự chuyểnbiến về chất của phơng pháp KHHĐH so với phơng pháp kế hoạch trớc đây

Nó không tuỳ thuộc ở các cơ quan định hớng hoạch định kế hoạch mà chủ yếu

tuỳ thuộc ở thớc giá trị trong nền kinh tế, ở mức độ phạm vi tiền tệ hoá cácquá trình kinh tế Trong mô hình kế hoạch cũ, các cân đối hiện vật giữ vai tròtrọng yếu (lơng thực, xăng dầu, phân bón ) nhng dù mở rộng danh mục đến

đâu cũng không thể nào thể hiện nổi tổng cân đối (về hiện vật ) của nền kinh

tế Trái lại phơng pháp cân đối của mô hình KHHĐH đòi hỏi phải chuyểnsang những cân đối vĩ mô đợc đo bằng các tiêu chuẩn tài chính, tiền tệ trong

đó chủ yếu nh: Cân đối tiết kiệm và tiêu dùng, cân đối cán cân thơng mại, cân

đối cán cân thanh toán quốc tế, cân đối thu chi ngân sách những cân đốinày phải dựa trên sự vận động thực tế của hệ thống tài chính, tiền tệ, giá cảcủa nền kinh tế

+ Nội dung chủ yếu của KHHĐH: Xác định các chỉ tiêu tổng hợp của

nền Kinh tế quốc dân, các chỉ tiêu định hớng cân đối đầu t và tiêu dùng cácchỉ tiêu cân đối ngân sách, các chủ tiêu cân đối tiền tệ, các chỉ tiêu định hớng

điều chỉnh cơ cấu kinh tế trong tác động của định hớng cán cân thơng mại và

định hớng cán cân thanh toán quốc tế, các chỉ tiêu định hớng cân đối lao độngxã hội

3.1.2.Mô hình kế hoạch hoá định hớng phát triển thơng mại trong nềnkinh tế thị trờng có sự quản lý của nhà nớc

+ Mục tiêu của KHHĐH phát triển thơng mại: ổn định thị trờng, phát

triển lu thông thị trờng hàng hoá phát triển xuất nhập khẩu và lợi nhuận

+ Chủ thể của KHHĐH phát triển thơng mại: Là Bộ Thơng mại- cơ

quan nhà nớc Trung ơng của Chính phủ thực hiện chức năng quản lý nhà nớc

đối với ngành thơng mại trong phạm vi cả nớc Trong đó Bộ trởng Bộ Thơngmại với t cách vừa là thành viên Chính phủ vừa là Thủ trởng của Bộ chịu tráchnhiệm trình Chính phủ chiến lợc, quy hoạch, kế hoạch phát triển ngành thơngmại, phơng hớng mục tiêu và các cân đối lớn của kế hoạch dài hạn, trung hạn

và ngắn hạn, bao gồm tất cả các thành phần kinh tế thuộc ngành Thơng mại để

định hớng cho toàn ngành, các địa phơng (các Sở thơng mại) các đơn vị cơ sởthuộc Bộ trong việc xây dựng kế hoạch của mình, trên cơ sở đó Bộ tổng hợp

và phân tích hoạt động kinh tế- kỹ thuật toàn ngành thơng mại Bộ trởng Bộthơng mại có trách nhiệm tổ chức chỉ đạo thực hiện kế hoạch phát triển thơngmại trong phạm vi cả nớc(Điều 116 hiến pháp năm 1992, luật tổ chức Chínhphủ, nghị định 15 CP ngày 3/2/1993 của chính phủ) Luật thơng mại (điều145) cũng quy định: Chính phủ thống nhất quản lý nhà nớc về Thơng mại, BộThơng mại chịu trách nhiệm trớc Chính phủ thực hiện việc quản lý nhà nớc vềthơng mại, Các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ trong phạm

vị nhiệm vụ quyền hạn của mình có trách nhiệm quản lý nhà nớc về thơng mại

đối với lĩnh vực đợc phân công phụ trách

Nh vậy Bộ thơng mại là chủ thể của kế hoạch hoá phát triển Thơng mạitrong phạm vi cả nớc, trong quá trình xây dựng kế hoạch, Bộ thơng mại vừaphải tổng hợp, phân tích tình hình kinh tế-kỹ thuật của toàn ngành, từ t liệucủa các địa phơng trong cả nớc, các đơn vị trực thuộc Bộ, ngành hữu quan Kếhoạch hoá phát triển thơng mại phải do Bộ trởng Bộ thơng mại trình Chínhphủ phê duyệt mới có hiệu lực quản lý

+ Đối tợng của kế hoạch hoá phát triển thơng mại: Trong nền kinh tế

thị trờng có sự quản lý của nhà nớc, nhà nớc bao quát toàn bộ các quá trìnhkinh tế trong ngành Thơng mại, các hoạt động thơng mại, hàng hoá trong nớc

và với nớc ngoài của tất cả các thành phần kinh tế, mà trọng tâm là các quan

hệ thị trờng hàng hoá nh quan hệ Tổng cung- Tổng cầu, quan hệ tiền- hàng,quan hệ Cung- cầu từng mặt hàng thiết yếu; các cơ cấu thơng mại chủ yếu nhcơ cấu thành phần kinh tế, cơ cấu ngành hàng, mặt hàng lu thông trên thị tr-ờng nội địa và xuất khẩu, nhập khẩu Cơ cấu thị trờng trong nớc theo vùnglãnh thổ, cơ cấu các khu vực thị trờng ngoài nớc (Cơ cấu thị trờng xuất khẩu

và cơ cấu thị trờng nhập khẩu), cơ cấu nguồn nhân lực của ngành thơng mại,quan hệ thơng mại giữa Việt Nam với các khu vực nớc bạn hàng với các tổchức thơng mại khu vực và thế giới

+ Phơng pháp kế hoạch hoá phát triển thơng mại trong nền kinh tế thị

trờng: Trong mô hình kế hoạch hoá cũ (kế hoạch Thơng nghiệp, kế hoạch hoá

cung ứng vật t, kế hoạch hoá ngoại thơng) do sử dụng phơng pháp hiện vật làchính, nên đã không coi trọng các chỉ tiêu giá trị, các chỉ tiêu về nhu cầu thịtrờng mà chỉ chú trọng đến các chỉ tiêu về tổng lợng hàng hoá của khu vựcquốc doanh; định lợng nguồn cung ứng của nhà nớc; các chỉ tiêu định mứccung ứng và những địa chỉ cấp phát chính thuộc khu vực kinh tế nhà nớc Vìthế một mặt không bao quát đợc tổng lợng hàng hoá cung ứng của toàn xã hội

và tổng nhu cầu hàng hoá của toàn xã hội Mặt kế hoạch hoặc không tính đếngiá trị giá trị thực tế của hàng hoá do sự chi phối của gía trị đồng tiền nội tệ bịtrợt giá và các yếu tố lạm phát Nay chuyển sang sử dụng phơng pháp giá trị làchính, nên các chỉ tiêu về nhu cầu thị trờng cần đợc đặc biệt coi trọng nh:Tổng quỹ mua, sức mua thực tế của toàn xã hội Tổng giá trị kim ngạch xuấtkhẩu và nhập khẩu; giá trị đồng Việt Nam trong quan hệ thanh toán thơngmại; nhu cầu của các khu vực nớc bạn hàng xuất khẩu; các chỉ tiêu về thuế,

đặc biệt là thuế xuất khẩu và thuế nhập khẩu; chỉ giá cả trong nớc và giá xuất

khẩu; các chỉ tiêu hiệu quả thơng mại nh tổng doanh số (mua vào và bán ra),lợi nhuận; các chỉ tiêu về ổn định thị trờng nội địa, các chỉ tiêu cân đối thị tr-ờng các mặt hàng thiết yếu trong đánh giá thực trạng cũng nh nêu ra các

định hớng phát triển Thơng mại Việt Nam

Theo đó, để xây dựng các phơng án kế hoạch Thơng mại có chất lợng

Bộ Thơng mại phải tổ chức điều tra cơ bản (nhất về năng lực sản xuất và điềutra về sức mua), nghiên cứu dự báo về xu hớng và động thái của thị trờng đặcbiệt là thị trờng xuất khẩu Trớc hết là các khu vực thị trờng trọng điểm và thịtrờng các mặt hàng thiết yếu liên quan đến những cân đối lớn của nền kinh tế

+ Nội dung chủ yếu của kế hoạch hoá định hớng phát triển thơng mại trong nền kinh tế thị trờng có sự quản lý của nhà : Nghi quyết số 12 NQ/TW

của Bộ Chính trị đã xác định kế hoạch hoá Thơng mại trong nền kinh tế thị ờng phải thể hiện các nội dung: xây dựng chiến lợc thị trờng và quy hoạchphát triển thơng mại đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế hàng hoá, tạo điều kiệnthúc đẩy sản xuất phát triển Xác định các cân đối lớn (Cân đối Tổng cung-Tổng cầu, cân đối tiền- hàng cân đối Cung- cầu từng mặt hàng thiết yếu )

tr-Về mặt phơng pháp luận, có thể phác hoạ và xác định một số nội dungchủ yếu của kế hoạch thơng mại nh sau:

- Tạo dựng bức tranh toàn cảnh của nền thơng mại( thực trạng và địnhlợng phát triển ) thông qua các chỉ tiêu tổng hợp nh:

+Tổng mức lu chuyển hàng hoá bán lẻ xã hội ( theo giá hiện hành và cótính đến yếu tố trợt giá trong tơng lai) phân theo thành phần kinh tế và cơ cấuvùng; cơ cấu thị trờng trọng điểm; chỉ số trợt giá chung của thị trờng

+ Giá trị lu chuyển các ngành hàng, mặt hàng thiết yếu, chỉ số giá cả thịtrờng các mặt hàng thiết yếu

+Tổng quỹ mua và tổng sức mua thực tế của toàn xã hội, phân theo cơcấu khu vực/ vùng, các thị trờng trọng điểm các khu vực tập chung sức mualớn, nhu cầu sản xuất và nhu cầu của dân c, các khu công nghiệp trung trung

và các vùng sản xuất tập trung, sức mua của thị trờng nông thôn và thị trờngthành thị của miền núi

+Giá trị kim ngạch xuất khẩu, phân theo cơ cấu các khu vực thị trờngxuất khẩu các nớc bạn hàng chính, cơ cấu mặt hàng xuất khẩu, các mặt hàngxuất khẩu chủ lực trong đó chú ý đến các nhân tố mới nh các thị trờng mới cósức mua lớn, các mặt hàng nhóm hàng chế biến sau

+Giá trị kim ngạch nhập khẩu, phân theo cơ cấu nhóm hàng(phân loạichuẩn của quốc tế), cơ cấu thị trờng nhập khẩu theo khu vực địa lý và theo

trình độ phát triển(nhấn mạnh thị trờng có công nghệ nguồn),các thị trờngnhập khẩu chính.

+Giá xuất khẩu và giá nhập khẩu, hiệu số giữa giá xuất và giá nhậpkhẩu

-Định hớng cân đối Cung- cầu các mặt hàng thiết yếu là một trongnhững nội dung trọng tâm của kế hoạch hoá thơng mại Danh mục các mặthàng thiết yếu cần đợc điều chỉnh trong các kỳ kế hoạch dài hạn, trung hạn vàngắn hạn phù hợp với yêu cầu và trình độ phát triển của nền kinh tế trong từngthời kỳ cụ thể ở đây cần đợc đặc biệt chú ý đến yếu tố công nghiệp hoá vàcác doanh nghiệp có vốn đầu t nớc ngoài sẽ tác động mạnh đến cả hai phíaCung- cầu các mặt hàng thiết yếu

Tóm lại: Kế hoạch hoá thơng mại trong nền kinh tế thị trờng có sự

quản lý của nhà nớc do Bộ Thơng mại xác lập Chính phủ phê duyệt, đó là loại

kế hoạch gián tiếp hớng dẫn thị trờng và các hoạt động thơng mại của các

th-ơng nhân, kế hoạch đó có đối tợng là toàn bộ của các quá trình lu thông hànghoá các hoạt đông thơng mại hàng hoá trong nớc và với nớc ngoài của tất cảcác thành phần kinh tế kế hoạch, từ đó định ra những cân đối chủ yếu nhất củanền thơng mại nh cân đối Tổng cung- Tổng cầu, cân đối tiền- hàng, cân đốiCung- cầu các mặt hàng thiết yếu nhằm mục tiêu giữ một số cân đối của thịtrờng và thơng mại, ổn định, phát triển lu thông hàng hoá, phát triển xuất nhậpkhẩu và lợi nhuận Đồng thời, hớng thị trờng và các quá trình thơng mại trongnớc và với nớc ngoài tiến tới một thế cân bằng mới theo yêu cầu của phát triểnkinh tế- xã hội trong từng thời kỳ phù hợp với kế hoạch phát triển kinh tế- xãhội của quốc gia

Với tính chất và vai trò đó, kế hoạch hoá thơng mại kế hoạch hoá khôngchỉ là một phơng pháp quan trọng để nhà nớc thực hiện vai trò hớng dẫn củamình đối với sự phát triển thị trờng và thơng mại mà còn là một công cụ trongyếu của nhà nớc sử dụng để điều tiết các hoạt động thơng mại, thị trờng trớchết là thị trờng các mặt hàng thiết yếu các mặt hàng nhạy cảm

Trong hệ thống các công cụ, biện pháp kinh tế đợc nhà nớc sử dụng đểquản lý điều tiết hoạt động thơng mại, thị trờng thì kế hoạch giữ địa vị trungtâm phát tín hiệu định hớng

3.2-/ Một số công cụ, biện pháp chủ yếu đợc nhà nớc sử dụng để quản lý

và điều tiết lu thông hàng hoá và phân bón vô cơ.

3.2.1 Thuế quan:

Thuế quan hay thuế xuất nhập khẩu là loại thuế gián thu đánh vào hànghoá xuất nhập khẩu khi qua lĩnh vực thuế quan của một nớc Nhà nớc sử dụng

công cụ thuế quan nhằm 2 mục tiêu: Một là,Quản lý xuất nhập khẩu nâng cao

hiệu quả hoạt động ngoại thơng, góp phần bảo vệ sản xuất trong nớc và hớng

dẫn tiêu dùng Hai là,Tăng thu cho ngân sách nhà nớc

3.2.1.1 Thuế nhập khẩu :

Hình thức hạn chế thơng mại- là một loại thuế đánh vào mỗi đơn vịhàng nhập khẩu Theo đó ngời nhập khẩu hàng hoá phải trả tỷ lệ % cụ thể theogiá cả quốc tế cho nhà nớc, còn ngời mua trong nớc phải trả cho những hànghoá nhập khẩu một khoản lớn hơn mức mà ngời xuất khẩu ngoại quốc nhận đ-

ợc Việc thực hiện thuế nhập khẩu dẫn đến xu hớng tăng giá hàng nhập khẩu,giảm số lợng tiêu thụ, số lợng hàng nhập khẩu và tăng sản lợng sản xuất trongnớc Kết quả thực tế đánh thuế nhập khẩu là: các nhà sản xuất trong nớc nhờ

có thuế nhập khẩu mà có thể mở rộng sản xuất, tạo thêm công ăn việc làm,tăng cờng khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp trong nớc, ngời tiêudùng giảm số lợng tiêu dùng hàng nhập khẩu bởi giá lên cao Nhà nớc thu đợcthuế nhập khẩu, các nhà sản xuất trong nớc thu đợc lợi nhuận cao; gánh nặngthuế quan do ngời tiêu dùng chịu Xu hớng chung của thế giới là thờng sửa đổibiểu thức nhập khẩu theo hớng hạ thấp mức thuế, đơn giản hoá cơ cấu thuếquan, ít thuế suất và các thuế suất chênh lệch nhau không lớn

Thực hiện cam kết giữa Chính phủ Việt Nam với IMF trong chơng trìnhSAP về việc giảm thuế nhập khẩu, tại kỳ họp thứ 8 Quốc hội khoá IX đã thôngqua biểu thuế nhập khẩu áp dụng từ 1/1/1996 với 6 thuế suất, thuế suất tối đachỉ còn 60% Tuy nhiên, hiện nay Việt Nam đang nghiên cứu áp dụng kinhnghiệm thành công của một số nớc trên thế giới về sửa đổi biểu thuế nhậpkhẩu theo phơng án khác nhằm nâng cao tính linh hoạt- mềm dẻo của công cụnày, phục vụ kịp thời và hiệu quả mục tiêu điều tiết vĩ mô hoạt động của nền

kinh tế thị trờng Đó là biểu thuế nhập khẩu có 3 loại thuế suất: Thuế suất

tiêu chuẩn, thuế suất tạm thời và thuế suất u đãi trong đó:

+ Thuế suất tiêu chuẩn là mức thuế phổ thông để áp dụng đối với hàng

nhập khẩu của các nớc thoả thuận song phơng hoặc đa phơng về thuế quan vớiViệt Nam

+ Thuế suất tạm thời là thuế suất do Chính phủ quy định để áp dụng

trong một thời gian nhất định nhằm bảo vệ sản xuất trong nớc trong những ờng hợp sản xuất trong nớc bị thiệt hại do tác động của hàng nhập khẩu Đó làcác trờng hợp hàng của nớc ngoài cố tình bán phá giá để đẩy vào thị trờng

tr-Việt Nam; nhằm phá giá thị trờng tr-Việt Nam; hàng nớc ngoài áp dụng chínhsách trợ giá nhập khẩu vào Việt Nam; hàng mà nớc ngoài đang hạn chế sảnxuất nhng Việt Nam lại đang rất cần nhập khẩu; những hàng hoá đang tănggiá trên thị trờng thế giới, còn thị trờng nội địa đang mất cân đối với quan hệCung- cầu, giá cả đang tăng lên (sốt) Thuế suất tạm thời có thể cao hơn hoặcthấp hơn thuế suất tiêu chuẩn của từng loại hàng hoá và từng thời điểm.

+ Thuế suất u đãi là loại thuế suất thấp để áp dụng đối với từng nớc mà

Việt Nam cần u đãi trong quan hệ thơng mại theo nguyên tắc thoả thuậnchung (đối với đa phơng ) hoặc trên cơ sở bình đẳng (đối với song phơng )

3.2.1.2 Thuế xuất khẩu

Là một loại thuế đánh vào mỗi đơn vị hàng hoá xuất khẩu Thuế xuấtkhẩu làm cho giá cả quốc tế của hàng hoá bị đánh thuế vợt quá giá cả trong n-ớc; nó làm hạ thấp tơng đối mức giá cả trong nớc của hàng hoá có thể xuấtkhẩu xuống so với mức giá cả quốc tế Thuế quan xuất khẩu cũng làm tăngnguồn thu cho ngân sách, nhng nó lại làm cho giá cả quốc tế của hàng hoá bị

đánh giá cao hơn mức giá cả trong nớc Tuy nhiên tác động của thuế quanxuất khẩu nhiều khi lại trực tiếp đa đến bất lợi cho khả năng xuất khẩu Do quimô xuất khẩu của một nớc thờng là nhỏ so với dung lợng thị trờng thế giới nênthuế xuất khẩu sẽ làm hạ thấp tơng đối mức giá trong nớc của hàng có thểxuất khẩu xuống so với mức giá cả quốc tế; điều đó làm cho sản lợng trong n-

ớc của mặt hàng có thể xuất khẩu sẽ giảm đi và sản xuất trong nớc sẽ thay đổibất lợi cho những mặt hàng này Một mức thuế xuất khẩu cao và duy trì quálâu có thể làm lợi cho các địch thủ cạnh tranh, vì vậy mà các nớc công nghiệpphát triển hiện nay hầu nh không áp dụng thuế xuất khẩu

Đối với Việt Nam mặc dù biểu thuế xuất khẩu đã đợc điều chỉnh nhiềulần nhng đến nay diện thu thuế xuất khẩu vẫn còn rộng với 58 nhóm mặt hàng

và với 10 mức thuế suất từ 1%- 45% đợc áp dụng chủ yếu cho các sản phẩm sơcấp và các mặt hàng chiến lợc nh gạo, phân bón vô cơ, cà phê, hạt điều phế liệuthép và sản phẩm gỗ Hiện nay Việt Nam đang nghiên cứu lập phơng án điềuchỉnh biểu thuế xuất khẩu với 3 loại thuế suất : Thuế suất bằng 0 (đối với nhữngmặt hàng khuyến khích xuất khẩu; thuế suất thấp dới 10% đối với hàng Nông-Lâm- Hải sản và hàng công nghiệp tiêu dùng thuế suất trên 10% đối vớikhoáng sản, nguyên liệu ) đồng thời biểu thuế xuất khẩu đang đợc điều chỉnh

đối với các loại hàng hoá xuất sang các nớc ASEAN theo mục tiêu tiến độ

ch-ơng trình căt giảm thuế quan (CEPT) của AFTA

3.2.2 Hạn ngạch (Quota)

Hạn ngạch là một công cụ phổ biến của hàng rào phi thuế quan, phục

vụ cho công tác quản lý, điều tiết của nhà nớc về xuất nhập khẩu vừa nhằmbảo hộ sản xuất trong nớc bảo vệ tài nguyên , vừa cải thiện cán cân thanhtoán Tính chất chung của hạn ngạch là qui định số lợng hoặc giá trị nhậpkhẩu hay xuất khẩu đối với từng nớc bạn hàng và cho từng mặt hàng Vì thế,hạn ngạch đợc hiểu là qui định của nhà nớc về số lợng (hoặc giá trị) cao nhấtmột mặt hàng hay một nhóm hàng đợc phép xuất hoặc nhập khẩu từ một thịtrờng trong một thời gian nhất định, thông qua hình thức cấp giấy phép (Quotaxuất nhập khẩu ) Quota nhập khẩu là hình thức phổ biến hơn còn Quota xuấtkhẩu đợc sử dụng vào nó cũng tơng đơng với biện pháp “hạn chế xuất khẩu tựnguyện”,

Hạn ngạch nhập khẩu đa tới hạn chế số lợng nhập khẩu đồng thời gây

ảnh hởng đến giá cả nội địa Do mức cung thấp giá cân bằng sẽ cao hơn so vớigiá trong điều kiện thơng mại tự do Nh vậy hạn ngạch nhập khẩu tác động t-

ơng đối giống với thuế nhập khẩu Do hạn ngạch nhập nên giá hàng địa sẽtăng lên và nó cho phép các nhà sản xuất trong nớc thực hiện một quy mô sảnxuất với hiệu quả thấp hơn so với điều kiện thơng mại tự do Nh thế, hạnngạch nhập khẩu cũng dẫn tới lãng phí nguồn lực của xã hội giống nh đối vớithuế nhập khẩu và là công cụ quan trọng để thực hiện chiến lợc sản xuất thaythế nhập khẩu, bảo tiêu sản xuất nội địa

Đối với Chính phủ và các nhà doanh nghiệp, hạn ngạch cho biết trớc sốlợng hàng nhập khẩu (điều này khác với thuế quan nhập khẩu vì nó phụ thuộcvào quan hệ Cung- cầu) Do tính chắc chắn hơn thuế nhập khẩu nên các hànghoá sản xuất nội địa nó hơn, nhng ngời tiêu dùng lại bị thiệp thòi nhiều hơn

mà ngời đợc hởng lợi nhiều nhất là nhà nhập khẩu

Hạn ngạch có thể đa lại sự độc quyền đối với những doanh nghiệp đợc

sử dụng hạn ngạch, họ có thể đạt mức giá bán cao để thu lợi nhuận tối đa Do

đó, làm nảy sinh hiện tợng tiêu cực chạy xin hạn ngạch và mua bán vòng vèohạn ngạch Với đặc tính nêu trên của công cụ hạn ngạch mà trên thế giới hiệnnay, các nớc ít sử dụng công cụ hạn ngạch, đồng thời thờng áp dụng cơ chế

“đấu giá ” hạn ngạch thay cho cơ chế, phân bổ hạn ngạch dễ gây hiện tợngtiêu cực chạy xin hạn ngạch và mua bán hạn ngạch vòng vèo

ở Việt Nam trong quá trình tự do hội thơng mại từ năm 1990 đến nay.Nhà nớc đã từng bớc giảm tối đa các mặt hàng xuất nhập khẩu đợc quản lýbằng hạn ngạch đơn giản hoá sử dụng công cụ này thông qua thực hiện chế độhạn ngạch theo định hớng và chuyền sang chế độ quản lý hàng hoá xuất nhậpkhẩu theo kế hoạch định hớng (nhà nớc chỉ định một số doanh nghiệp làm đầumối kinh doanh 50-70% tổng mức hàng hoá xuất khẩu hoặc nhập khẩu nhữngmặt hàng xuất nhập khẩu quan trọng có liên quan đến những cân đối lớn của

nền kinh tế nh dầu thô, gạo, xăng dầu, phân bón , sắt thép, vật liệu mỏ); tỷ lệcòn lại từ 30% đến 60% cho các doanh nghiệp khác đợc phép xuất khẩu hoặcnhập khẩu các mặt hàng đó; những tỷ lệ này đợc hiểu là “kế hoạch định hớng

”, không coi là hạn ngạch hoặc chỉ tiêu cố định mà đợc điều chỉnh tuỳ thuộcvào khả năng của doanh nghiệp (Thông t 04/ TM-XNK ngày 04/4/1994 của

Bộ Thơng mại)

Theo phơng hớng trên danh mục mặt hàng xuất khẩu, nhập khẩu bằnghạn ngạch liên tục giảm từ năm 1990 đến nay Hiện nay không có mặt hàngnhập khẩu nào có quản lý bằng hạn ngạch hàng xuất khẩu chỉ còn mặt hàngmay mặc suất sang EU và mặt hàng gạo đợc quản lý bằng hạn ngạch

Biểu số 1: Số lợng mặt hàng xuất nhập khẩu quản lý bằng hạn ngạch từ

năm 1990 đến nay của Việt Nam.

bỏ đợc hạn ngạch” (Văn kiện hội nghị lần thứ IV BCH TW Đảng khoá VIIIcủa Đảng cộng sản Việt Nam NXB Chính trị quốc gia Hà Nội 1998 trang 58)

3.2.3 Hạn chế xuất khẩu tự nguyện

Đây là một hình thức của hàng rào mậu dịch phi quan thuế Hạn chếxuất khẩu tự nguyện (Voluntary Export Restraids- VER) là một biện pháphạn chế xuất khẩu mà theo đó một quốc gia nhập khẩu đòi hỏi quốc gia xuấtkhẩu phải hạn chế bớt lợng hàng xuất khẩu sang nớc mình một cách tựnguyện, nếu không họ sẽ áp dụng biện pháp trả đũa kiên quyết, thực chất đây

là những cuộc thơng lợng mậu dịch (ví dụ thơng lợng Mỹ- Nhật về hạn chếxuất khẩu ô tô của Nhật sang thị trờng Mỹ ) giữa các bên để hạn chế bớt sựxâm nhập của hàng ngoại, tạo công ăn việc làm và nâng cao sản xuất trong n-

ớc Nếu hạn ngạch xuất khẩu mang tính chủ động thì hạn chế xuất khẩu lạimang tính miễn cỡng và gắn với những điêù kiện nhất định.

3.2.4 Trợ cấp xuất khẩu và các biện pháp khuyến khích xuất khẩu

khác

Trợ cấp xuất khẩu là những biện pháp của Nhà nớc hỗ trợ các doanhnghiệp sản xuất hàng xuất khẩu và các doanh nghiệp kinh doanh xuất nhậpkhẩu nhằm tăng nhanh số lợng hàng và giá trị kim ngạch xuất khẩu hàng hoá

và dịch vụ Nh vậy ngoài các công cụ nhằm hạn chế nhập khẩu còn có nhữngcông cụ dùng để nâng đỡ các hoạt động xuất khẩu Chính phủ có thể áp dụngcác biện pháp trợ cấp trực tiếp hoặc cho vay với lãi suất thấp đối với các nhàxuất khẩu trong nớc Bên cạnh đó Chính phủ có thể thực hiện một khoản chovay u đãi đối với các bạn hàng nớc ngoài để họ có điều kiện mua các sảnphẩm do nớc mình sản xuất ra (các khoản tín dụng, viện trợ này thờng kèmtheo những điều kiện)

Để nâng đỡ một ngành sản xuất nào đo, Chính phủ sẽ trợ cấp trực tiếpmột khoản tiền nhất định cho bộ phận sản xuất đợc đem vào xuất khẩu Khi

ấy, các nhà sản xuất trong nớc sẽ thu về chính khoản tiền trợ cấp đó Những

tác động của việc trợ cấp sẽ lan truyền sang các khâu khác Một là,mức cung

thị trờng nội điạ bị giảm đã mở rộng qui mô xuất khẩu, giá cả thị trờng nội địa

tăng lên ngời tiêu dùng trong nớc sẽ bị thiệt một khoản tiền nhất định Hai là,chi phí của xã hội phải bỏ ra để bảo hộ việc khuyến khích xuất khẩu gây

thiệt hại cho xã hội, gồm có chi phí nội địa tăng lên do sản xuất thêm nhiềusản phẩm của xuất khẩu (chi phí cận biên nội địa tăng lên), đồng thời gồm cảchi phí do giảm mức tiêu dùng trong nớc Nh thế, lợi ích mà nhà xuất khẩu thu

đợc nhỏ hơn chi phí mà xã hội phải bỏ thêm Do đó, trợ cấp xuất khẩu đa đếncái hại nhiều hơn là cái lợi nhng thực tế nhiều nớc vẫn sử dụng để phục vụ chomục đích cụ thể nào đó

Có thể nhận dạng cái lợi và cái hại do áp dụng biện pháp trợ cấp xuấtkhẩu qua ví dụ mô hình sau

Giả sử giá quốc tế sản phẩm B là 500USD Trong điều kiện Thơng mại

tự do nhng ngời tiêu dùng trong nớc có thể mua một QD tại điển G trên

Để nâng đỡ ngành sản xuất B Chính phủ sẽ trợ cấp xuất khẩu 20% ápdụng cho số sản phẩm B xuất khẩu Nh vậy bây giờ các nhà sản xuất trong nớc

sẽ thu đợc trên mỗi sản phẩm đã đợc trợ cấp là 100USD, bởi vì cũng sản phẩm

đó bán ra nớc ngoài là 600USD Mức cầu thị trờng bị cắt giảm chỉ còn Q’D để

bán với giá 600 USD Mức sản xuất nội địa tổng cộng tăng lên đến Q’s vàphần xuất khẩu bây giờ là đoạn AB.

Nh vậy, trợ cấp xuất khẩu sẽ làm tăng số lợng hàng hoá xuất khẩu nhng

nó gây ra chi phí xã hội rộng, đợc biểu thị bằng tam giác HAG Tam giácHAG do chi phí xã hội rộng, do việc giảm mức tiêu dùng trong nớc từ QD đến

Q’ D tam giác KEB do chi phí xã hội do việc tăng sản lợng từ QS đến Q;s làmcho chi phí cận biên nội địa trong việc sử dụng các nguồn lực thêm này vợtquá giá cả nhận đợc từ những ngời nớc ngoài mua bán sản phẩm B

Đối với Việt Nam, thời gian qua các biện pháp trợ cấp xuất khẩu cha

đ-ợc chú trọng nghiên cứu sáp dụng Hiện nay vấn đề sử dụng biện pháp trợ cấpxuất khẩu và các biện pháp khuyến khích xuất khẩu đang đợc Đảng, Chínhphủ và Bộ Thơng mại quan tâm nghiên cứu thực hiện Nghị quyết hội nghị lầnthứ IV BCH TW Đảng khoá VIII đã xác định chủ trơng về “Ban hành qui chếthành lập và hoạt động của các quĩ hỗ trợ xuất khẩu từ nguồn ngân sách vànguồn đóng góp của các doanh nghiệp, trớc hết là các doanh nghiệp có kimngạch lớn” Báo cáo phát triển xuất nhập khẩu thời kỳ 1996- 2000 của Bộ Th-

ơng mại (triển khai thực hiện nghị quyết 04 ngày 18/11/1996 của Bộ Chínhtrị) đã xác định và đề nghị một số chính sách khuyến khích xuất khẩu; trong

đó có vấn đề lập “ Quỹ thởng xuất khẩu “ và xây dựng “ Quỹ bảo hiểm xuấtkhẩu”

+ Quỹ thởng xuất khẩu : Đợc sử dụng trong các trờng hợp nh: xuất đợc

sản phẩm mới, mở đợc thị trờng đối với sản phẩm xuất khẩu quan trọng; sảnphẩm xuất khẩu có chất lợng cao; xuất khẩu đợc nhiều sản phẩm đang khóxuất

+ Quỹ bảo hiểm xuất khẩu; đợc xây dựng và sử dụng nhằm ổn định sản

xuất và xuất khẩu, nhất là những mặt hàng quan trọng có khối lợng xuất khẩutơng đôíi lớn (Gạo, cà phê, cao su )

3.2.5 Các công cụ tài chính- tín dụng chủ yếu đợc nhà nớc sử dụng

điều tiết vĩ mô hoạt động thơng mại, thị trờng.

3.2.5.1 Tỷ giá hối đoái.

Tỷ giá hối đoái là quan hệ về sức mua giữa bản tệ (hay nội tệ ) so vớicác ngoại tệ khác, đặc biệt là các ngoại tệ có khả năng chuyển đổi tự do

Tỷ giá hối đoái là loại giá cả quốc tế quan trọng nhất, chi phối nhữngloại giá kế hoạch khác và tác động đến nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế-xã hội của quốc gia trực tiếp nhất là tới tỷ lệ lạm phát: đặc biệt xuất nhập khẩu

là lĩnh vực chịu tác động trực tiếp và nhạy cảm nhất những biến động của tỷgiá hối đoái

Tỷ giá hối đoái là một phạm trù kinh tế quan trong Thơng mại quốc tế,một công cụ để đo lờng giá trị tơng đối giữa các ngoại tệ và từ đó tác động nhmột công cụ trong cạnh tranh Thơng mại giữa các nớc, ảnh hởng lớn đến giácả, tơí hoạt động kinh tế- xã hội trong nớc và với các nớc khác Một nền kinh

tế càng mở ra bao nhiêu, qui mô và vị trí của nền kinh tế đó càng mở rộng vàtăng trởng trong phân công lao động quốc tế bao nhiêu thì vai trò của đồngtiền nớc đó sức mua của nó với các đồng tiền khác trong thơng mại quốc tếcàng lớn bấy nhiêu; tác động tỷ giá của đồng tiền đó đối với thơng mại và nềnkinh tế trong nớc cũng nh trên thế giới cũng lớn bấy nhiêu

Tỷ giá hối đoái là một công cụ quản lý vĩ mô hết sức lợi hại và cũng làcông cụ lợi hại đợc sử dụng trong chiến tranh thơng mại giữa các nớc có đồngtiền mạnh Vì vậy, Chính phủ các nớc luôn quan tâm tìm cách điều chỉnh việcxác định tỷ giá trên thị trờng hối đoái với ý đồ sử dụng nó làm công cụ để điềutiết những mặt cân đối lớn trong hoạt động kinh tế trong nớc cũng nh nhữngmất cân đối trong kinh tế đối ngoại

Trên thế giới, đã có sự khác nhau về chế độ xác định tỷ giá: chế độ tỷgiá linh hoạt, chế độ tỷ giá cố định Bretton Wods; từ sau năm 1997 đến nayhầu hết các nớc đều áp dụng chế độ tỷ giá thả nổi có quản lý; sở dĩ các Chínhphủ phải can thiệp vào thị trờng để quản lý tỷ giá là vì; đề phòng kinh tế suythoái và đề phòng lạm phát Nêú để đồng tiền mất giá lớn, xuất khẩu sẽ tăng,nhập khẩu giảm, tạo nhiều việc làm trong nớc nhng nguy cơ lạm phát sẽ tănglên, và ngợc lại

Là một loại giá cả quốc tế, cho nên tỷ giá hối đoái dùng để tính toán vàthanh toán cho hàng hoá và dịch vụ xuất nhập khẩu (không dùng để định giáhàng xuất khẩu trong nớc ) Tỷ giá hàng xuất khẩu là lợng tiền trong nớc cầnthiết để mua một lợng hàng hoá xuất khẩu tơng đơng với một đơn vị ngoại tệ

Tỷ giá hàng nhập khẩu là lợng tiền trong nớc thì đợc khi bán một lợng hàngnhập khẩu có giá trị một đơn vị ngoại tệ.

Để nhận biết đợc sự tác động của tỷ giá hối đoái với các hoạt động củanền kinh tế nói chung, hoạt động xuất nhập khẩu nói riêng, các nhà kinh tế th-ờng phân biệt tỷ giá hối đoái danh nghĩa và tỷ giá hối đoái thực tế:

Tỷ giá hối đoái danh nghĩa do ngân hàng nhà nớc công bố hàng ngàytrên các phơng tiện thông tin đại chúng

Tỷ giá hối đoái danh nghĩa phải đi tới tỷ giá hôí đoái thực tế trên cơ sởchú ý đến sự thay đổi của giá cả quốc tế và chỉ số giá cả trong nớc

Tỷ giá hối đoái danh nghĩa x chỉ số giá cả quốc tế

Tỷ giá hối đoái thực tế =

Chỉ số giá cả trong nớc

Tỷ giá hối đoái tthực tế có mục đích điều chỉnh tác động của mức lạmphát và đợc phản ánh những biến đổi thực tế của khả năng cạnh tranh củahàng hoá xuất khẩu hay nhập khẩu của một quốc gia

Đối với Việt Nam, Đảng và Nhà nớc ta rất quan tâm đến chính sách tỷgiá hối đoái, coi đây là một chính sách lớn trong lĩnh vực kinh tế đối ngoại nóiriêng (trớc hết là ngoại thơng ) và trong lĩnh vực kinh tế nói chung Chính sách

tỷ giá hối đoái của nhà nớc bao gồm các biện pháp liên quan đến việc hìnhthành các quan hệ sức mua giữa đồng Việt Nam với sức mua, của các ngoại tệkhác, đặc biệt là các ngoại tệ mạnh

Thời kỳ trớc năm 1989, Nhà nớc trực tiếp can thiệp vào việc xác định tỷgiá, thi hành chế độ tỷ giá cố định và đa tỷ giá Từ năm 1989 đến nay Nhà nớc

ta đã đổi mới đồng bộ chính sách ngoại hối và chính sách tỷ giá, tỷ giá đợc điềuchỉnh thờng xuyên gần sát với thị trờng Hiện nay, Nhà nớc chủ trơng tiếp tục

áp dụng chế độ tỷ giá thả nối có quản lý là chế độ mà ở đây, trên nguyên tắc,việc hình thành tỷ giá do quan hệ Cung- cầu ngoại hối quyết định, nhng khôngphải hoàn toàn mà trong những trờng hợp cần thiết Chính phủ sẽ có những biệnpháp can thiệp nhằm giữ vững ổn định sức mua của VNĐ

Hiện nay nớc ta đang có 2 loại quan điểm khác nhau về nhà nớc điềutiết tỷ giá hối đoái: Loại quan điểm thứ nhất cho rằng: nớc ta cần chuyển hắnsang thực hiện chế độ tỷ giá thả nối có điều điều tiết của nhà nớc, mặt khácphải chủ động phá giá đồng Việt Nam để thúc đẩy tăng trởng xuất khẩu, cảithiện giải quyết thâm hụt cán cân thơng mại và cán cân thanh toán quốc tế

Loại quan điển thứ 2: không đồng tình với quan điểm và mục tiêu phágiá Việt Nam đồng Họ cho rằng phá giá không phải là con đờng để giải quyết

thâm hụt cán cân thơng mại và cán cân thanh toán quốc tế Tăng trởng xuấtkhẩu 25- 30% thời gian qua không phải do vấn đề tỷ giá, biến động của tỷ giá,biến động của tỷ giá không đi kèm với tăng trởng xuất khẩu; phá giá không đikèm với cải tiến sự thâm hụt ngoại thơng và cán cân thanh toán quốc tế.

Theo chúng tôi cho rằng, cách đánh giá của loại quan điểm thứ 2 phùhợp với tình hình kinh tế nớc ta hơn, nhất là khi môi trờng kinh tế vĩ mô cha

ổn định, nên rất nhạy cảm Trong giai đoạn đầu của quá trình công nghiệphoá, hiện đại hoá nh nớc thì nhập siêu là hiện tợng bình thờng , thậm chí làcần thiết để nhanh chóng tiếp cận đợc kỹ thuật, công nghệ tiến của thế giới.Không nên chỉ căn cứ vào cán cân ngoại thơng để phán xét tỷ giá cao haythấp, phù hợp hay không phù hợp Hoạt động ngoại thơng là kết quả của nhiềuyếu tố (nh thị trờng, sức cạnh tranh của hàng hoá ) của nhiều chính sách, giảipháp, công cụ chứ không phải chỉ có công cụ Tỷ giá hối đoái Sự sùng báicông cụ tỷ giá để từ đó đòi hỏi phải phá giá mà không chú đến các yểu tố nhthị trờng, chất lợng hàng hoá sẽ là cực đoan

3.2.5.2.Lãi suất vay và lãi suất tiết kiệm:

Công cụ lãi suất có quan hệ khăng khít với tiết kiệm và đầu t Công cụlãi suất có 2 mặt công phạt và nhạy cảm Tăng lãi suất tiền gửi có lợi cho tiếtkiệm nhng lại bất lợi cho đầu t và ngợc lại

Lý luận về lãi suất là một trong những nền tảng của học thuyết Keynes,

ông cho rằng lãi suất do Cung- cầu về tiền tệ quyết định, lãi suất thực chất làgiá cả phải trả cho số tiền đi vay Keynes chủ trơng phải hạ lãi suất thấp đểkhuyến khích các nhà đầu t vay vốn để đẩy mạnh sản xuất Muốn cho lãi suấtthấp nhà nớc phải nắm lấy Ngân hàng phát hành tiền để tăng cung ứng tiền tệ

ra thị trờng, nhà nớc phải đem điều tiết khối lợng tiền tệ tín dụng để can thiệpvào đời sống kinh tế kích thích đầu t và phát triển

Kinh nghiệm sử dụng công cụ lãi suất của Chính phủ các nớc có sựthành công trong phát triển kinh tế cho thấy, các nớc áp dụng chính sách lãisuất không giống nhau: nhiều nớc thực hiện chính sách tự do hoá lãi suất, cácnớc khác Chính phủ can thiệp mạnh vào khung lãi suất; có nớc thực hiện vàochính sách lãi suất cao nh (Đài Loan) có nớc lại thực hiện chính sách lãi suấtthấp nh( Hàn Quốc )

Việt Nam từ năm 1994- 1996 đã thi hành một chính sách lãi suất cao, từnăm 1996 đến nay hạ thấp dần mức lãi suất, đồng thới có sự can thệp mạnh mẽcủa nhà nớc, trong đó nhà nớc ổn định sàn lãi suất tiền gửi, trần lãi suất tiền cho

vay, tỷ lệ chênh lệch giữa lãi suất vay và lãi suất gửi Nhìn chung mức lãi suấttrung bình ở nớc ta hiện nay vẫn cao hơn ở mức trung bình của thế giới.

Đối với lĩnh vực thơng mại tuy lãi suất không tác đông mạnh nh tỷ giáhối đoái nhng cũng trực tiếp tác động đến hoạt động của các doanh nghiệp th-

ơng mại nói chung, doanh nghiệp kinh doanh xuất nhập khẩu và doanh nghiệpsản xuất hàng xuất khẩu nói riêng Hiện nay trong cơ cấu vốn lu động của cácdoanh nghiệp thơng mại, vốn vay của ngân hàng chiếm tỷ trọng lớn (trungbình 30- 50%)

Hiện nay ở nớc ta có 3 loại quan điểm về se dụng công cụ lãi suất:Loại quan điểm thứ nhất cho rằng: nên hạ mức lãi suất cho ngang bằngvới mức trung bình quốc tế

Loại quan điểm thứ 2 cho rằng: cần thực hiện chính sách tự do hoá lãisuất để cho Cung- cầu thị trờng tự thiết lập

Loại quan điểm thứ 3 cho rằng: trong giai đoạn hiện nay vẫn cần có sựcan thiệp có mức độ của nhà nớc vào việc hình thành lãi suất và vẫn duy trì lãisuất tiền gửi ở mức cao hơn so với mức trung bình của thị trờng tài chính quốctế

Theo cách nhìn nhận của chúng tôi thì quan điểm thứ 3 sát với thực tếhiện nay của nền kinh tế nớc ta Bởi le, một là: công cuộc CNH, HĐH khôngtránh khỏi việc tập trung nguồn lực vào những ngành mũi nhọn và những khuvực phát triển chiến lợc, do vậy trong tình hình nguồn vốn trong nền kinh tếcòn hạn hẹp thì việc sử dụng công cụ lãi suất một cách có chủ định là một

điều cần thiết Hai là, đồng tiền Việt Nam vừa mới trải qua cơn trao đảo dữdội của thời kỳ lạm phát phi mã, mà tiếp theo là cuộc khủng hoảng taì chính-tiền tệ châu á, do vậy nó có cần có thêm thời gian 3-4 năm nữa để duy trì vàkhẳng định uy tín và sức mạnh của mình Việc hạ thấp giá của đồng Việt Namvào thời điểm hiện nay dễ dẫn đến hiện tợng “chạy trốn ” đồng Việt Nam và

“săn lùng” ngoại tệ mạnh

3.2.5.3 Công cụ thuế ( thuế sản xuất kinh doanh nội địa).

Thuế là một công cụ quan trọng để nhà nớc huy động nguồn thu chongân sách Nhà nớc và điều tiết vĩ mô nền kinh tế

Xét về lợng thì tỷ lệ thu từ thuế cho ngân sách nhà nớc ở Việt Nam (trên20% )là khá cao so với các nớc cùng trình độ phát triển Hệ thống thuế ở nớc

ta hiện nay đang tồn tại 3 nhợc điểm lớn là tỷ suất thuế cao, diện thu thuế hẹp,cha tạo ra một luật chơi chung và bình đẳng giữa các thành phần kinh tế Vìthế trong thời gian tới Việt Nam cần cải cách căn bản hệ thống thuế theo hớng

giảm tỷ suất thuế, mở rộng diện thu thuế và tạo ra một “luật chơi chung “ bình

đẳng cho mọi thành phần kinh tế, phù hợp với hệ thống thuế của thế giới.(Hiện nay còn khá nhiều nguồn thu lại bỏ qua nh thu thuế và phí từ thị trờng

đất đai, bất động sản, thu nhập cá nhân Đồng thời tỷ suất thuế doanh thu,thuế lợi tức cao nh hiện nay có nguy cơ làm triệt tiêu động lực của các nhà sảnxuất kinh doanh chân thực, giảm sức cạnh tranh của hàng nội)

3.2.6 Công cụ giá cả và cơ chế định giá:

Giá cả là một phạm trù kinh tế khách quan ra đời và phát triển gắn liềnvới kinh tế hàng hoá và là phạm trù trọng yếu của kinh tế thị trờng Trong kinh

tế thị trờng giá cả chính là “bàn tay vô hình” điều tiết quá trình tái sản xuất xãhội Theo học thuyết Mác -LêNin: giá cả là biểu hiện bằng tiền của giá trịhàng hoá sản xuất ra và mua bán trên thị trờng Nh vậy, giá trị là bản chấtkinh tế của giá cả còn giá cả là hình thức của biểu hiện của giá trị Giá cả thịtrờng của hàng hoá do giá trị của hàng hoá đó quyết định , song biểu hiện của

nó lại thông qua quan hệ Cung- cầu và đó chính là giá trị thị trờng của hànghoá

Giá cả biểu hiện giá trị của hàng hoá thông qua hình thức tiền tệ nên giácả và tiền tệ có mối quan hệ hữu cơ tác động lẫn nhau

Là một phạm trù kinh tế tổng hợp giá cả luôn biểu hiện và chịu tác

động của các mối quan hệ kinh tế xã hội Đây là mối quan hệ biến chứng cótác động qua lại lẫn nhau Vì vậy trong nền kinh tế thị trờng, nhà nớc cầnthông qua cơ chế, chính sách giá cả đêù thực hiệ vai trò quản lý vĩ mô, điềukhiển các mối quan hệ lớn của nền kinh tế xã hội

ở Việt Nam, cùng với quá trình đổi mới kinh tế, từ nền kinh tế chỉ huysang nền kinh tế thị trờng Đảng và nhà nớc ta đã từng bớc đổi mới cơ chếhình thành giá theo cơ chế thị trờng có sự quản lý của nhà nớc, sử dụng công

cụ giá để điều tiết vĩ mô nền kinh tế thị trờng Từ sau năm 1989, nớc ta đã cănbản xoá bỏ cơ chế nhà nớc trực tiếp qui định hầu hết các mức giá trong nềnkinh tế quốc dân, ổn định giá kế hoạch cứng nhắc và lấy giá trị trong nớc làmcơ sở định giá sang thực hiện cơ chế một giá- giá thị trờng, điều chỉnh dần hệthống giá trong nớc lên ngang mặt bằng giá quốc tế

Nghị quyết đại hội VII của Đảng ta đã xác định chủ trơng, kiên trì vận

động cơ chế thị trờng đối với giá hàng tiêu dùng, t liệu sản xuất, tỷ giá hối

đoái, lãi suất tín dụng

Nghị quyết hội nghị BCHTW lần thứ 2 khoá VII của Đảng ta đã cụ thểhoá và nhấn mạnh Tiếp tục tính đủ, tính đúng theo thời giá TSCĐ và các

vật chi do nhà nớc kiểm soát giá, giá đất, giá nhà ở, điện nớc đồng bộ với cảicách tiền lơng Nhà nớc kiểm soát trực tiếp giá cả một số sản phẩm độc quyềnnhng không thoát ly mặt bằng giá thị trờng Thực hiện giá bảo hộ sản xuất đốivới một số nông sản và hàng xuất khẩu khi giá thị trờng xuống thấp thực hiệnchế độ đăng ký giá niêm yết giá đối với một số vật t, hàng hoá quan trọng và trêncác thị trờng chính, từng bớc nâng cao văn minh thơng nghiệp.

Thực hiện các chủ trơng, quan điểm của Đảng về cơ chế, chính sách giácả, Hội đồng Bộ trởng đã ban hành quyết định số 137HĐBT ngày 27/4/1992

về quản lý giá cả, thị trờng, đồng thời quy định nội dung quản lý nhà nớc

thông qua hai hình thức chủ yếu Một là, can thiệp gián tiếp bằng các biện

pháp quản lý vĩ mô ngoài công cụ giá cả nh điều hoà Cung- cầu hàng hoá, Tỷgiá hối đoái, chính sách thuế, chính sách tiền tệ, chính sách bảo hộ sản xuất vàtiêu dùng thông qua cơ chế giá hộ bình ổn giá cả thị trờng xã hội, hớng sựhình thành, vận động của giá cả thì hớng theo định hớng mục tiêu kinh tế xã

hội của Đảng và Nhà nớc.Hai là, can thiệp trực tiếp thông qua các hình thức

sau:

Định giá chuẩn hoặc giá giới hạn một số vật t quan trọng độc quyền nh:

điện, xăng dầu, phân bón, sắt thép, xi măng, cớc điện thoại, điện báo Giá donhà nớc định cũng đợc chỉ đạo hàng loạt, sát với giá thị trờng

Đăng ký giá: để hạn chế lợi dụng độc quyền, đầu cơ nâng giá, hạ giágây rối loạn thị trờng làm tổn hại lợi ích của nhà nớc và ngời tiêu thụ, cácdoanh nghiệp kinh doanh một số hàng hoá, dịch vụ thiết yếu, có khối lợng lớnchi phối thị trờng thì phải đăng ký giá Nhà nớc kiểm soát các yếu tố hìnhthành giá và định mức tồn kho các hàng hoá khi có dấu hiệu đột biến giá

Hiệp thơng giá: trong trờng hợp các doanh nghiệp lợi dụng thế độcquyền để tăng giá, hạ giá gây thiệt hại cho doanh nghiệp khác thì cơ quanquản lý nhà nớc về giá cần tổ chức hiệp thơng giá để xác định mức giá hợp lý

để bảo vệ lợi ích ngời sản xuất và tiêu dùng

Niêm yết giá: Các doanh nghiệp phải niêm yết giá hàng hoá , dịch vụkhác thì khuyến khích doanh nghiệp doanh nghiệp niêm yết giá

-Nhà nớc kiểm soát chi phí sản xuất, lu thông của các doanh nghiệp đốivới những hàng hoá , dịch vụ thiết yếu quan trọng ; thực hiện kiểm tra thanhtra Nhà nớc về giá cả

- Thực hiện từ năm 1990 đến nay, Nhà nớc đã sử dụng công cụ giá cả

để can thiệp điều tiết vĩ mô các hoạt động thị trờng, thị trờng, các mặt hàngthiết yếu quan trọng nhằm ổn định giá cả thị trờng bảo hộ sản xuất và tiêu

dùng, nâng dần sát mặt bằng giá thị trờng thế giới Tuy nhiên, thực tiễn chothấy, việc sử dụng công cụ giá cả để can thiệp điều tiết vĩ mô các mặt hàngthiết yếu của Nhà nớc hiêụ quả cha cao, thậm chí còn phản tác dụng.

3.2.7 Quỹ bình ổn giá.

Ngày 12/4/1993 Thủ tớng chính phủ đã ra quyết định số 151/TTG vềhình thành, sử dụng và quản lý quĩ bình ổn giá Quỹ bình ổn giá là một trongnhững biện pháp kinh tế quan trọng để Nhà nớc chủ động chi phối Cung- cầu,

điều hoà thị trờng, ổn định giá cả hàng hoá góp phần ổn định ngân sách Quỹbình ổn giá của Chính phủ trong ngân sách nhà nớc để sử dụng cho mục đíchbình ổn giá Bình ổn giá Trong cơ chế thị trờng là nhà nớc thực hiện việc tác

động vào giá thị trờng bằng những biện pháp kinh tế thích hợp trong đó cóquỹ bình ổn giá Làm cho giá cả hàng hoá vận động từ chỗ quá thấp hoặc quácao trở về mức gía của mặt bằng chung mà xã hội chấp nhận Quỹ bình ổn giá

là một giải pháp quan trọng, nó có nội dung quan hệ thị trờng để giải quyếtchính vấn đề của thị trờng Có quỹ bình ổn giá, Nhà nớc ta tạo một lực lợngvật chất để chủ động chi phối Cung- cầu, điều hoà thị trờng, bình ổn giá cảhàng hoá

Từ năm 1994 đến nay, Chính phủ đã chi hỗ trợ cho việc ổn định giá một

số sản phẩm trọng yếu và đòi hỏi cấp bách trong đó có chi hỗ trợ mua dự trữphân bón đã thu đợc một số kết quả nhng cũng tồn tại nhiều vấn đề bất cập

Tóm lại, việc hình thành và sử dụng quy mô bình ổn giá giá nhằm mục

đích: giữ giá cả các mặt hàng chủ yếu cho sản xuất và đời sống đợc ổn định,góp phần kiềm chế lạm phát tạo môi tờng kinh tế an toàn, cho các chủ thể sảnxuất kinh doanh trong và ngoài nớc yên tâm đầu t sản xuất kinh doanh, pháttriển kinh tế, góp phần ổn định tình hình kinh tế xã hội

3.2.8 Dự trữ quốc gia

Nhà nớc sử dụng hệ thống dự trữ quốc gia để can thiệp vào thị trờng Dựtrữ quốc gia là dự trữ những sản phẩm thiết yếu, quan trọng và dự trữ vàng,ngoại tệ mạnh Dự trữ quốc gia cùng với hệ thống kho đệm trong lu thông là

“quả đấm” mạnh có khả năng can thiệp có hiệu quả nhằm bảo đảm sự ổn địnhkinh tế xã hội và đời sống nhân dân vấn đề quan trọng là những quy định cụthể đối với hệ thống kho đệm tính toán đúng đắn, huy động kịp thời Dự trữquốc gia có ý nghĩa quan trọng khi có những biến động lớn trên thơng trờng

Do công dụng của sản phẩm sản xuất, địa điểm và nơi hình thành màngời ta phân loại dự trữ hàng hoá ra 2 nhóm lớn: Dự trữ TLSX (hàng hoá côngnghiệp) và dự trữ hàng tiêu dùng Dự trữ TLSX bao gồm 4 loại:

-Dự trữ tiêu thụ: bao gồm dự trữ thành phẩm, dự trữ trên đờng đi (dự trữvận tải); dự trữ ở các kho trạm, cửa hàng của các doanh nghiệp thơng mại

-Dự trữ sản xuất: Dự trữ ở các kho của doanh nghiệp sản xuất, dự tữ ởcác tổng kho của các liên hiệp, dự trữ ở các kho hàng của các doanh nghiệpthơng mại.

-Dự trữ quốc gia

-Dự trữ ở tại khấu chế phẩm

Về cơ cấu chủng loại, Dự trữ TLSX thờng là các loại sản phẩm có côngdụng kỹ thuật sản xuất nh nguyên liệu, vật liệu, máy móc thiết bị, các bánthành phẩm, bào bì và vật liệu bao bì, dụng cụ đồ nghề còn trong sản xuấtnông nghiệp đối tợng của dự trữ là các loại giống cây trồng, thức ăn gia súc,các vật nuôi, phân bón

Nơi hình thành dự trữ TLSX chính là các doanh nghiệp các tổ chứcthuộc lĩnh vực sản xuất vật chất nh doanh nghiệp công nghiệp, xây dựng, giaothông vậ tải, bản điện thơng mại v.v

Từ một nền kinh tế vận hành theo cơ chế kế hoạch hoá tập trung chuyểnsang nền kinh tế hàng hoá với triết lý là “Nên bán cái thị trờng cần hơn là cáimình có”, đã làm cơ cấu dự trữ chủ yếu tập trung ở khâu đã chuyển dần sanglĩnh vực lu thông, đó là dự trữ thành phẩm và dự trữ cung tiêu Dự trữ thànhphẩm là kho tồn hình thành do các vật phẩm vật t sản xuất từ các xí nghiệp đểlắp ráp, sắp bộ, vận chuyển hoặc cung tiêu.Dự trữ cung tiêu là kho tồn hìnhthành do xí nghiệp cung cấp cho nhu cầu sản xuất của các xí nghiệp côngnghiệp hoặc cung cấp cho thị trờng

Dự trữ lu thông có thể dựa vào các tác dụng của nó mà chi thành: Dự trữthờng xuyên, Dự trữ bảo hiểm, Dự trữ theo thời vụ

Trong điều kiện nền kinh tế kứ hoạch hoá tập trung, chúng ta thờngquan niệm chức năng của dự trữ quốc gia là nhằm đảm bảo các nhu cầu củanền kinh tế quốc dân trong những trờng hợp đặc biệt: Thiên tai, mất mùa và

có chiến tranh v.v Dự trữ quốc gia đợc sử dụng vào các mục đích khắcphục nhanh chóng những hậu quả của chúng Ngày nay, trong điều kiện nềnkinh tế thị trờng với t cách là công cụ điều tiết vĩ mô của nhà nớc, mở rộng vàchủ động trong các quan hệ quốc tế làm cho nền kinh tế thế giới Với chứcnăng là công cụ điều tiết vĩ mô của nhà nớc trong nền kinh tế thị trờng, dự trữquốc gia can thiệp để bình ổn tình hình kinh tế xã hội, tình hình thị trờng, gópphần bảo hộ quyền lợi ngời sản xuất cũng nh ngời têu dùng

Cơ chế thị trờng vận động theo các qui luật vốn có của nó nên sự canthiệp của nhà nớc là đòi hỏi tất yếu để khắc phục những khiếm khuyết của nềnkinh tế thị trờng