Các thể đái tháo đường đặc biệt hiếm gặp (Kỳ 4)

Các thể đái tháo đường đặc biệt hiếm gặp Kỳ 4 Một số hình thái ĐTĐ đặc biệt khác Đái tháo đường và điếc di truyền từ mẹ MIDD ĐTĐ thai kỳ cần được phát hiện sớm và có chế độ điều trị

Các thể đái tháo đường đặc biệt hiếm gặp (Kỳ 4)

Một số hình thái ĐTĐ đặc biệt khác

Đái tháo đường và điếc di truyền từ mẹ (MIDD)

ĐTĐ thai kỳ cần được phát hiện sớm và có chế độ điều trị đặc biệt:

Đặc điểm

- Loại hình bệnh lý này chỉ có mẹ truyền cho con (vì tinh trùng không chứa ty lạp thể)

- Có thể sử dụng các thuốc sulfamid hạ glucose máu

Khoảng 15% những người mắc bệnh có hội chứng MELAS (Myophathy, Encephalopathy, Lactic Acidosis, Stroke – like episodes – bệnh cảnh giống đột quỵ có bệnh lý cơ não và nhiễm toan lactic)

- Các gen của ty lạp thể là những ứng viên gây bệnh ĐTĐ với vai trò rất quan trọng trong bài tiết insulin từ các tế bào beta của tuyến tụy

Thuật ngữ “ĐTĐ và điếc di truyền từ mẹ” là một biểu hiện điển hình nhất của ĐTĐ với khiếm khuyết di truyền được xác định

Bộ gen của ty lạp thể

Trình tự cấu trúc bộ gen ty lạp thể được mô tả vào năm 1981 Nó có mật độ đậm đặc cao và hầu như không có các chuỗi xen giữa các vùng mã hóa

Một đặc điểm độc đáo khác của ADN ty lạp thể (mtDNA) là sự truyền từ

mẹ Các phân tử mtDNA được di truyền chủ yếu từ mẹ vì tinh trùng đóng góp không đáng kể vào noãn bào của mẹ Điều này có nghĩa là mtDNA chỉ được truyền từ mẹ cho tất cả con cái, nhưng chỉ có con gái mới truyền mtDNA cho thế

hệ sau Hơn thế nữa, mỗi tế bào chứa hàng trăm ty lạp thể và mỗi ty lạp thể chứa

từ 2-phiên bản của mtDNA Mỗi cá thể có những tỷ lệ khác nhau về mtDNA đột biến và bình thường (nguyên sinh chất không đồng nhất) ở những mô khác nhau Một sự thay đổi trong kiểu hình chỉ thấy rõ khi tỷ lệ mtDNA đột biến vượt quá một mức nào đó (hiệu ứng ngưỡng) Vì các ty lạp thể phân bố ngẫu nhiên cho các

tế bào của con gái, tỷ lệ của những mtDNA khác này có thể thay đổi trong một số lần phân chia tế bào Những cơ quan và mô như: mô cơ, não và tim thường có nhu cầu cao về năng lượng sẽ bị ảnh hưởng nhiều nhất Các ảnh hưởng này sẽ đặc biệt lớn nếu xảy ra ở những người mắc các bệnh lý nội tiết và ĐTĐ

Cuối cùng, mtDNA có tỷ lệ đột biến cao có thể còn do những nguyên nhân sau:

- mtDNA tiến hóa nhanh hơn AND nhân

- mtDNA bị phơi nhiễm với sự tấn công của hóa chất nhiều hơn AND nhân vì mtDNA không được bảo vệ bởi các histone

- mtDNA thiếu các cơ chế sửa chữa

- Các gốc oxy được tạo ra cùng với chuỗi ty lạp thể như những sản phẩm phụ của chuỗi hô hấp có thể tấn công chủ yếu vào mtDNA

Tính nhạy cảm cao của mtDNA với các sự kiện đột biến làm cho bộ gen ty lạp thể dễ bị tổn thương Do mtDNA có tổ chức cao và chỉ bao gồm những vùng

mã hóa, những đột biến này không tránh khỏi những khiếm khuyết chức năng của

ty lạp thể và cả khả năng tiên lượng bệnh

Nhận diện ĐTĐ và điếc di truyền từ mẹ

Vào năm 1992, Van den Ouweland và cộng sự đã tìm thấy một thay thế G bằng A ở dạng nguyên sinh chất không đồng nhất ở vị trí 3243 trên gen tRNA được mã hóa bởi ADN ty lạp thể (leu, UUR) trong một gia đình có ĐTĐ và điếc được di truyền từ mẹ Trong gia đình này, tất cả 9 người con của một bà mẹ bị ĐTĐ đều có biểu hiện ĐTĐ và điếc với mức độ khác nhau Khi xem xét thế hệ thứ

ba, ĐTĐ và điếc cho thấy rõ hơn sự di truyền từ mẹ-một đặc tính của bệnh di truyền theo ty lạp thể

Đây là bằng chứng của những thay đổi ở mtDNA có thể là nguyên nhân của bệnh xuất phát từ những phát hiện bởi nhóm của Wallace, rằng những lặp đoạn hoặc mất đoạn trên ADN ty lạp thể cũng có kết hợp với ĐTĐ và điếc

Khởi đầu, ĐTĐ có kết hợp với các đột biến mtDNA đã được xem là một dạng hiếm gặp Tuy nhiên, những nghiên cứu tiếp theo đã phát hiện rằng tỷ lệ ĐTĐ và điếc kết hợp với đột biến 3242 có thể còn cao hơn nhiều so với tỷ lệ giả thiết

Những đặc điểm của người bệnh với đột biến 3243

Hầu hết người bệnh bị ĐTĐ kết hợp với đột biến 3243 có biểu hiện ĐTĐ type 2, ít gặp ở ĐTĐ type 1 Người ta xếp nó vào nhóm này chủ yếu do cần được điều trị bằng insulin Thực tế những người này là do thiên về nhiễm ceton, nếu điều trị bằng insulin thì sẽ tránh được biểu hiện này trên lâm sàng

Tuổi khởi phát bệnh cũng rất khác nhau, từ thiếu niên đến 60 tuổi Khoảng 50% người bị bệnh ĐTĐ kết hợp với đột biến 3243 có mẹ bị ĐTĐ Chỉ một phần nhỏ trong số họ thể hiện lâm sàng như ĐTĐ type 1 – khởi phát cấp tính, đòi hỏi điều trị bằng insulin Hầu hết ở những người này bệnh khởi phát từ từ và có thể được điều trị bằng chế độ ăn hoặc thuốc uống hạ glucose máu, ít nhất là lúc ban đầu

Cũng có nhiều người bệnh có mức bài tiết insulin giảm tịnh tiến, làm tình trạng giảm dung nạp glucose ngày càng trầm trọng hơn và cuối cùng họ cần insulin để kiểm soát glucose máu

Do những diễn biến lâm sàng phức tạp như vậy, đôi khi những người mắc bệnh dưới type ĐTĐ loại này có thể được chẩn đoán nhầm là “mắc bệnh ĐTĐ type 2, nhưng điều trị thất bại thứ phát với sulfonylurea” hoặc là “ĐTĐ type 1 tiến triển chậm”

Những biến chứng của ĐTĐ như: bệnh lý võng mạc, bệnh lý thần kinh và bệnh lý thận cũng thường gặp, đăc biệt ở những người bệnh kiểm soát glucose máu kém Câu hỏi còn chưa có lời giải đáp rõ ràng là: trong điều kiện kiểm soát

glucose máu giống nhau thì ĐTĐ và điếc di truyền từ mẹ có bị biến chứng nhiều hơn những người bệnh ĐTĐ type 2 thông thường không?