- GV nêu vấn đề cho HS thảo luận: Qua tìm hiểu về công cuộc xây dựng CNXH ở Liên Xô và các nước Đông Âu từ 1945 đến nửa đầu những năm 70, đặc biệt là qua tìm hiểu về sự khủng hoảng của [r]
Trang 1Bài 2 LIÊN XÔ VÀ CÁC NƯỚC ĐÔNG ÂU (1945 – 1991)
LIÊN BANG NGA (1991 – 2000)
I MỤC TIÊU BÀI HỌC:
1 Kiến thức:
- Biết được những thành tựu cơ bản trong công cuộc xây dựng CNXH ở Liên xô và Đông Âu từ năm
1945 đến giữa những năm 1970 và ý nghĩa của những thành tựu đó
- Hiểu được nguyên nhân tan rã của chế độ XHCN ở Liên xô và các nước Đông Âu
- Biết được tình hình Liên bang Nga trong thập niên 90 (1991 – 2000) sau khi Liên Xô tan rã
2 Kĩ năng:
- Biết quan sát, phân tích lược đồ, biểu đồ, tranh ảnh và rút ra nhận xét
- Có kĩ năng tư duy logic
3 Tư tưởng:
Biết khâm phục, trân trọng những thành tựu lớn lao trong công cuộc xây dựng CNXH ở Liên Xô và các nước Đông Âu; củng cố niềm tin vào CNXH, vào công cuộc xây dựng CNXH của đất nước
II.THIẾT BỊ, ĐỒ DÙNG DẠY – HỌC:
- Biểu đồ tỉ trọng công nghiệp Liên Xô so với thế giới; biểu đồ sản phẩm nông nghiệp của Liên Xô so với năm 1913; lược đồ các nước Đông Âu sau chiến tranh thế giới thứ nhất
- Tranh ảnh có liên quan
- Tài liệu tham khảo khác
III TUẾN TRÌNH TỔ CHỨC DẠY – HỌC:
1 Kiểm tra bài cũ:
- Câu hỏi 1: Hãy nêu hoàn cảnh, nội dung, ý nghĩa lịch sử của Hội nghị Ianta
- Câu hỏi 2: Sự hình thành hai hệ thống XHCN và TBCN diễn ra như thế nào?
2 Giới thiệu bài mới:
Sau khi Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, trên thế giới đã dần dần hình thành hai hệ thống: hệ thống XHCN do Liên Xô đứng đầu và hệ thống TBCN do Mĩ đứng đầu
Ở bài này, chúng ta sẽ tìm hiểu các nước trong hệ thống XHCN, bao gồm Liên Xô và các nước Đông Âu Các vấn đề chúng ta cần thấy rõ qua bài học, đó là:
1 Những thành tựu chính trong công cuộc xây dựng CNXH ở Liên Xô và Đông Âu từ 1945 đến nửa đầu những năm 70 của thế kỉ XX
2 Nguyên nhân đưa tới sự sụp đổ của CNXH ở Liên Xô và Đông Âu
3 Tình hình Liên bang Nga trong thập niên 90 của thế kỉ XX và hiện nay
3 Tổ chức dạy – học bài mới:
* Hoạt động: Tìm hiểu những thành tựu của Liên
Xô từ năm 1945 đến nữa đầu những năm 70 của thế
kỉ XX.
- GV đặt câu hỏi: Tại sao Liên Xô phải tiến hành công
cuộc khôi phục kinh tế (1945 – 1950)? Thắng lợi của
kế hoạch 5 năm khôi phục kinh tế có ý nghĩa quan
trọng gì?
- HS theo dõi SGK, suy nghĩ trả lời
- GV nhận xét, kết luận:
+ Bước khỏi Chiến tranh thế giới thứ hai, Liên Xô là
nước thắng trận song lại là nước bị chiến tranh tàn phá
nặng nề nhất cả về người và của: hơn 27 triệu người
chết, 1.710 thành phố và hơn vạn làng mạc bị thiêu
hủy, 32.000 xí nghiệp bị tàn phá Do vậy, Liên Xô
phải bắt tay thực hiện kế hoạch 5 năm khôi phục kinh
tế (1946 – 1950)
+ Với truyền thống tự lực tự cường và với bản lĩnh
kiên cường của con người XHCN, nhân dân Liên Xô
đã hoàn thành thắng lợi kế hoạch khôi phục kinh tế
trước thời hạn 9 tháng Sản xuất công nghiệp, nông
I Liên Xô và ác nước Đông Âu từ năm 1945 đến giữa những năm 70.
1 Liên Xô từ năm 1945 đến giữa những năm 70.
* Công cuộc khôi phục kinh tế sau chiến tranh thế giới (1945 – 1950):
- Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, mặc dù là nước thắng trận, song Liên Xô lại bị chiến tranh tàn phá nặng nề nhất Do vậy, Liên Xô phải thực hiện kế hoạch 5 năm khôi phục kinh
tế (1946 – 1950)
- Kết quả: Công – nông ngiệp đều khôi phục, khoa học kỹ thuật phát triển nhanh chóng Liên
Xô hoàn thành thắng lợi kế hoạch 5 năm trước thời hạn 9 tháng (chỉ hết 4 năm 3 tháng) Năm
1949, Liên Xô chế tạo thành công bom nguyên
tử, phá vỡ thế độc quyền vũ khi1nguye6n tử
Trang 2Hoạt động của GV và HS Kiến thức cơ bản
nghiệp đều hồi phục Đặc biệt, năm 1949, Liên Xô đã
chế tạo thành công bom nguyên tử, phá vỡ thế độc
quyền vũ khí nguyên tử của Mĩ
+ Việc hoàn thành kế hoạch 5 năm khôi phục kinh tế
có ý nghĩa hết sức quan trọng, là nền tảng vũng chắc
cho công cuộc xây dựng CNXH về sau đạt được nhiều
thành tựu to lớn
* Hoạt động: Tìm hiểu thành tựu của Liên Xô
trong thập niên 70 qua lược đồ:
- GV cho HS quan sát biểu đồ tỉ trọng công nghiệp
Liên Xô so với thế giới (thập niên 70), biểu đồ tỉ lệ sản
phẩm nông nghiệp của Liên Xô so với năm 1913, hình
ảnh nhà vũ trị Gagarin (1934 – 1968)
- GV đặt câu hỏi: Qua quan sát biểu đồ, tranh ảnh và
theo dõi SGK, em hãy cho biết sau khi hoàn thành
khôi phục kinh tế, Liên Xô đã làm gì để tiếp tục xây
dựng cơ sở vật chất kỹ thuật của CNXH và đạt được
thành tựu như thế nào?
- HS quan sát, phát biểu ý kiến
- GV nhận xét, phân tích, kết luận:
+ Sau khi hoàn thành khôi phục kinh tế, Liên Xô đã
tiếp tục thực hiện nhiều kế hoạch dài hạn nhằm xây
dựng cơ sở vật chất, kỹ thuật của CNXH như kế hoạch
5 năm lần thứ 5 (1951 – 1955), lần thứ 6 (1956 –
1960), kế hoạch 7 năm (1959 – 1965), kế hoạch 5 năm
lần thứ 8 (1966 – 1970), lần thứ 9 (1971 – 1975)
Thành tựu đạt được rất to lớn
+ Về công nghiệp, Liên Xô trở thành cường quốc công
nghiệp đứng thứ hai thế giới Từ giữa thập niên 70, sản
lượng công nghiệp của Liên Xô đã chiếm khoảng 20%
tổng sản lượng công nghiệp của toàn thế giới Liên Xô
dẫn đầu thế giới trong nhiều ngành công nghiệp như:
dầu mỏ, than, quặng sắt, công nghiệp vũ trụ, công
nghiệp điện nguyên tử
+ Sản lượng nông nghiệp tăng dù gặp không ít khó
khăn Sản phẩm nông nghiệp năm 1970 tăng 3,1 lần so
với năm 1913, năm cao nhất của chế độ Nga hoàng
Khoa học kỹ thuật đạt thành tựu rực rỡ Tháng
10/1957, Liên Xô phóng thành công vệ tinh nhân tạo
đầu tiên Tháng 4/1961, người đầu tiên của trái đất,
công dân Liên Xô Iuri Gagarin đã cùng con tàu vũ trụ
Phương Đông bay nhiều vòng quanh Trái Đất, mở đầu
kỷ nguyên chinh phục vũ trụ của loài người
+ Về mặt văn hóa – xã hội, đất nước Liên Xô có nhiều
biến đổi Chính trị luôn ổn định Trình độ học vấn của
nhân dân được nâng cao, 3/4 số dân có trình độ trung
học và đại học
* Hoạt động: Nhận xét, đánh giá về những thành
tựu của Liên Xô từ năm 1945 đến nửa đầu thập kỷ
70.
- HS sử dụng kỹ thuật khăn trải bàn thảo luận, phát
biểu, bổ sung cho nhau
- GV nhận xét, kết luận: Những thành tựu đạt được đã
của Mỹ
* Liên Xô tiếp tục xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật của XHCN (1950 – nửa đầu những năm 70)
- Liên Xô tiếp tục thực hiện nhiều kế hoạch dài hạn nhằm xây dựng cơ sở vật chất, kỹ thuật của CNXH
- Thành tựu đạt được rất to lớn:
+ Công nghiệp: Liên Xô trở thành cường quốc công nghiệp đứng thứ hai thế giới sau
Mỹ, đi đầu thế giới trong nhiều ngành công nghiệp như: công nghiệp vũ trụ, công nghiệp điện hạt nhân
+ Nông nghiệp: Trung bình hàng năm tăng 16% dù gặp nhiều khó khăn
+ Khoa học kỹ thuật đạt tiến bộ vượt bậc: Năm 1957, Liên Xô là nước đầu tiên phóng thành công vệ tinh nhân tạo Năm 1961, Liên
Xô đã phóng tàu vũ trụ đưa con người bay vòng quanh Trái Đất, mở đầu kỷ nguyên chinh phục vũ trụ của loài người
+ Văn hóa – xã hội có nhiều biến đổi, 3/4 dân số có trình độ trung học và đại học Xã hội luôn giữ được ổn định về chính trị
+ Đối ngoại: chính sách bảo vệ hòa bình thế giới, ủng hộ phong trào cách mạng thế giới
* Ý nghĩa: Những thành tựu đạt được đã củng
cố và tăng cường sức mạnh của nhà nước Xô Viết, nâng cao uy tín và vị thế của Liên Xô trên trường Quốc tế, làm cho Liên Xô trở thành cường quốc XHCN và là chỗ dựa của phong trào cách mạng thế giới
Trang 3Hoạt động của GV và HS Kiến thức cơ bản
củng cố và tăng cường sức mạnh của nhà nước Xô
Viết, nâng cao uy tín và vị thế quốc tế của Liên Xô và
tạo điều kiện cho Liên Xô thực hiện có hiệu quả chính
sách đối ngoại tích cực ủng hộ phong trào cách mạng
thế giới Do vậy, trong nhiều thập kỷ sau Chiến tranh
thế giới thứ hai, Liên Xô đã trở thành cường quốc
XHCN hùng mạnh nhất, trở thành chỗ dựa của phong
trào cách mạng thế giới và là thành trì của hòa bình thế
giới
- GV bổ sung: Tuy nhiên, công cuộc xây dựng CNXH
ở Liên Xô thời kỳ này đã phạm những thiếu sót và sai
lầm Đó là tư tưởng chủ quan, nóng vội, đốt cháy giai
đoạn như đề ra kế hoạch “Xây dựng chủ nghĩa cộng
sản trong vòng 15 – 20 năm”, hoặc vẫn duy trì nhà
nước tập trung, quan liêu, bao cấp; không tôn trọng
những quy luật khách quan về kinh tế ( trong công
nghiệp thiếu sự phát triển cân đối hài hòa giữa công
nghiệp nặng và công nghiệp nhẹ); thiếu dân chủ và
công bằng xã hội Tuy thế, lúc này những thiếu sót, sai
lầm đó chưa dẫn tới trì trệ và khủng hoảng sâu sắc như
từ cuối những năm 70 Lúc này, nhân dân Liên Xô vẫn
hăng hái, tin tưởng vào công cuộc xây dựng CNXH, xã
hội Xô viết vẫn ổn định
- GV hướng dẫn HS đọc thêm SGK, sau đó khái quát
giúp HS nắm được các giai đoạn phát triển của các
nước Đông Âu từ năm 1945 đến nửa đầu thập kỷ 70
(phần giảm tải)
- GV hướng dẫn HS đọc thêm SGK, sau đó khái quát
giúp HS nắm được quan hệ hợp tác giữa các nước
XHCN ở châu Âu về kinh tế chủ yếu diễn ra trong
khối SEV (Hội đồng tương trợ kinh tế), còn về quân sự
trong khối Liên minh phòng thủ VACSAVA (giảm
tải)
- GV hướng dẫn HS đọc thêm SGK, sau đó khái quát
giúp HS nắm được mặc dù XHCN ở Liên Xô đã từng
thể hiện bản chất ưu việt và tiến bộ, từng ghi những
dấu ấn quan trọng trong lịch sử thế kỷ XX, song do
nhiều nguyên nhân khác nhau mà XHCN ở Liên Xô đã
lâm vào tình trạng khủng hoảng vào thập kỷ 80 của thế
kỷ XX và cuối cùng đã đi đến sụp đổ hoàn toàn vào
25/12/1991, Tổng thống Goocbachop từ chức, lá cờ đỏ
búa liềm trên nóc điện Kremli hạ xuống → CNXH ở
Liên Xô sụp đổ sau 74 năm tồn tại (phần giảm tải)
- GV hướng dẫn HS đọc thêm SGK, sau đó khái quát
giúp HS nắm được: Sự khủng hoảng của chế độ
XHCN ở các nước Đông Âu diễn ra kịch bản gần
giống với Liên Xô Sau các cuộc tổng tuyển cử tự do,
các đảng phái tư sản đều thắng thế Các nước Đông Âu
lần lượt rời bỏ XHCN: Ba Lan, Hunggari, Tiệp
Khắc… quay trở lại đi theo con đường TBCN; hầu hết
các đảng của giai cấp công nhân đều đổi tên đảng và
chia rẽ thành nhiều phe phái khác nhau; tên nước, quốc
kỳ, quốc huy và ngày quốc khánh đều được thay đổi
lại (phần giảm tải)
* Hoạt động: Phân tích nguyên nhân tan rã của chế
2 Các nước Đông Âu từ năm 1945 đến giữa những năm 70.
3 Quan hệ hợp tác giữa các nước XHCN ở châu Âu.
II Liên Xô và các nước Đông Âu từ giữa những năm 70 đến năm 1991:
1 Sự khủng hoảng của chế độ XHCN ở Liên Xô:
2 Sự khủng hoảng của chế độ XHCN ở các nước Đông Âu.
3 Nguyên nhân tan rã của chế độ XHCN ở
Trang 4Hoạt động của GV và HS Kiến thức cơ bản
độ XHCN ở Liên Xô và các nước Đông Âu.
- GV nêu vấn đề cho HS thảo luận: Qua tìm hiểu về
công cuộc xây dựng CNXH ở Liên Xô và các nước
Đông Âu từ 1945 đến nửa đầu những năm 70, đặc biệt
là qua tìm hiểu về sự khủng hoảng của CNXH ở Liên
Xô và các nước Đông Âu, em hãy rút ra nguyên nhân
sụp đổ của CNXH ở Liên Xô và các nước Đông Âu.
- HS nhớ lại kiến thức đã học, suy nghĩ, thảo luận, phát
biểu ý kiến và bổ sung cho nhau
- GV nhận xét, phân tích, cuối cùng giúp HS rút ra 4
nguyên nhân chính như SGK đã tổng kết
- Đồng thời, để củng cố và nâng cao nhận thức của HS,
GV giao bài tập, yêu cầu các em về nhà viết 1 bài luận
lịch sử: Phân tích nhửng nguyên nhân chính dẫn đến
sự tan rã của chế độ XHCN ở Liên Xô và các nước
Đông Âu(có dẫn chứng và minh họa)
* Hoạt động: Thảo luận rút ra bài học kinh nghiệm
cho Việt Nam, GV hướng dẫn HS dùng kỹ thuật
khăn trải bàn Chia lớp thành 4 nhóm mỗi nhóm sẽ
rút ra bài học từ nguyên nhân thất bại
- GV nêu câu hỏi thảo luận: Từ sự sụp đổ của CNXH ở
Liên Xô và các nước Đông Âu, em có suy nghĩ như thế
nào về công cuộc xây dựng CNXH ở một số quốc gia
hiện nay (Trung Quốc, Cuba,CHDCND Triều Tiên,
Việt Nam).
- HS suy nghĩ, thảo luận và phát biểu ý kiến
- GV tổng kết, bổ sung:
+ Sự sụp đổ của chế độ XHCN ở Liên Xô và các nước
Đông Âu là một tổn thất chưa từng có trong lịch sử
phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, dẫn đến hệ
thống mang tính thế giới của các nước XHCN không
còn tồn tại nữa Nhưng đây chỉ là sự sụp đổ của một
mô hình CNXH chưa khoa học, chưa nhân văn và là
một bước lùi tạm thời của CNXH
+ Từ những đổ vỡ ấy, nhiều bài học kinh nghiệm đau
xót được rút ra cho các nước XHCN ngày nay đang
tiến hành công cuộc cải cách – đổi mới nhằm xây dựng
một chế độ XHCN đúng với bản chất của nó, phù hợp
với hoàn cảnh và truền thống văn hóa của mỗi dân tộc
Nhân dân các nước XHCN trong đó có nhân dân ta,
cần vững tin vào tương lai của CNXH, tin vào sự lãnh
đạo của Đảng Cộng sản và cố gắng hết mình vì sự
nghiệp cải cách – đổi mới trên con đường XHCN
* Hoạt động: Tìm hiểu tình hình Liên bang Nga
trong những năm 1991 – 2000.
- GV hướng dẫn HS quan sát Liên bang Nga trên lược
đồ và thông báo: Liên bang Nga có diện tích 17,1 triệu
km2, lớn gấp 1,6 lần diện tích toàn châu Âu, 1,8 lần
lãnh thổ Mỹ và là quốc gia có diện tích lớn nhất thế
giới Sau khi Liên Xô tan rã, Liên bang Nga là “quốc
gia kế tục Liên Xô” được kế thừa địa vị pháp lý của
Liên Xô tại Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc và tại các
cơ quan ngoại giao của Liên Xô ở nước ngoài
- GV đặt câu hỏi: Em hãy nêu những nét chính về tình
hình Liên bang Nga từ 1991 – 2000? Tình hình chung
Liên Xô và các nước Đông Âu:
- Mô hình CNXH đã xây dựng có nhiều khuyết tật và thiếu sót: đường lối lãnh đạo mang tính chủ quan, duy ý chí, thực hiện cơ chế tập trung quan liêu bao cấp làm cho sản xuất trì trệ, thiếu dân chủ và công bằng xã hội
- Không bắt kịp bước phát triển của khoa học
kỹ thuật tiên tiến
- Kh tiến hành cải tổ đã phạm phải sai lầm trên nhiều mặt, xa rời những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin
- Sự chống phá của các thế lực thù địch trong
và ngoài nước
* Bài học đối với Việt Nam
III Liên bang Nga trong thập niên 90 (1991 – 2000):
- Sau khi Liên Xô tan rã, Liên bang Nga là
“quốc gia kế tục Liên Xô” địa vị pháp lý tại
Trang 5Hoạt động của GV và HS Kiến thức cơ bản
của nước Nga hiện nay ra sao?
- HS theo dõi SGK, phát biểu ý kiến
- GV nhận xét, tổng hợp nét chính về Liên bang Nga
thập niên 90, cơ bản như SGK
+ Các em cần thấy được rằng, là “quốc gia kế tục Liên
Xô”, song Liên bang Nga đã đi theo một chế độ chính
trị khác trước Công cuộc xây dựng đất nước đã, đang
và sẽ còn gặp nhiều khó khăn, song Liên bang Nga đã
đạt được những thành tựu quan trọng và có đầy triển
vọng phát triển trong tương lai
Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc và các cô quan ngoại giao của Liên Xô ở nước ngoài
- Trong thập niên 90, đất nước Liên bang Nga
có nhiều biến đổi:
+ Kinh tế: từ 1990 – 1995, kinh tế liên tục suy thoái Song từ năm 1996 đã phục hồi và tăng trưởng
+ Chính trị: Thể chế Tổng thống Liên bang + Đối nội: Phải đối mặt với nhiều thách thức lớn do sự tranh chấp giữa các đảng phái và những vụ xung đột sắc tộc
+ Đối ngoại: Thực hiện đường lối thân phương Tây, đồng thời phát triển mối quan hệ với các nước châu Á (Trung Quốc, ASEAN…)
- Từ năm 2000, ông Putin lên làm tổng thống, nước Nga có nhiều chuyển biến khả quan và có triển vọng
4 Sơ kết bài học:
* Củng cố:
- Những thành tựu xây dựng CNXH ở Liên Xô từ 1945 đến giữa những năm 70
- Nguyên nhân sụp đổ của CNXH ở Liên Xô và Đông Âu
- Vài nét về Liên bang Nga trong thập niên 90 và hiện nay
5 Dặn dò:
- HS học bài, làm bài tập về nhà Tìm hiểu về Liên bang Nga hiện nay
- Sư tầm tài liệu có liên quan đến công cuộc cải cách, mở cửa ở Trung Quốc
- Bài tập:
BT1: Liên Xô đã lần đầu tiên chế tạo thành công bom nguyên tử vào năm nào?
BT2: Nguyên nhân tan rã của CNXH ở Liên Xô và Đông Âu là:
A Chủ quan, duy ý chí, thiếu dân chủ
B Không bắt kịp bước phát triển của khoa học kỹ thuật
C Phạm nhiều sai lầm khi cải tổ
D Các thế lực thù địch chống phá
E Tất cả các ý trên BT3: Nối sự kiện với thời gian sao cho đúng:
1 Liên Xô phóng thành công vệ tinh nhân tạo a 20/12/1922
2 Liên bang CHXHCN Xô viết (Liên Xô ) thành lập b 10/1957
3 Liên Xô chế tạo thành công bom nguyên tử c 4/1961
4 Liên Xô phóng tàu vũ trụ Phương Đông d 1993
5 Kinh tế Liên bang Nga phục hồi và tăng trưởng e 1949
6 Hiến pháp Liên bang Nga được ban hành g 1996
7 Chế độ XHCN sụp đổ ở Liên Xô h 25/12/1991
BT4: Viết bài luận lịch sử, phân tích những nguyên nhân chính dẫn đến sự tan rã chế độ XHCN ở Liên Xô và các nước Đông Âu