Tuần 31. Thực hành các phép tu từ: phép điệp và phép đối.

3) Bài mới: Khi chúng ta đọc hoặc học các tác phẩm văn chương, ta thấy các nhà văn, nhà thơ đã sử dụng rất nhiều biện pháp tu từ để làm tăng hiệu quả diễn đạt, làm cho lời văn hay hơn, h[r]

Tiết 93

THỰC HÀNH CÁC PHÉP TU TỪ:

PHÉP ĐIỆP VÀ PHÉP ĐỐI

A MỤC TIÊU BÀI HỌC

- Giúp học sinh:

1 Về kiến thức: Củng cố và nâng cao kiến thức về phép điệp và phép đối trong việc sử dụng tiếng Việt

2 Về kĩ năng: Có kỹ năng nhận diện, phân tích cấu tạo và tác dụng của hai phép

tu từ trên và có khả năng sử dụng được các phép tu từ đó khi cần thiết

3 Về thái độ: Thấy được vẻ đẹp của tiếng Việt để yêu quý, tôn trọng và giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt

B PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

Sử dụng phương pháp dạy học theo nhóm, vấn đáp…

C PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC

Sách giáo khoa, sách giáo viên, giáo án, máy tính, bảng phụ

D TIẾN TRÌNH DẠY HỌC

1) Ổn định lớp

2) Kiểm tra bài cũ: lồng ghép trong quá trình thực hành

3) Bài mới: Khi chúng ta đọc hoặc học các tác phẩm văn chương, ta thấy các nhà

văn, nhà thơ đã sử dụng rất nhiều biện pháp tu từ để làm tăng hiệu quả diễn đạt, làm cho lời văn hay hơn, hấp dẫn hơn, gợi hình, gợi cảm hơn Ở lớp 7, các em đã học biện pháp điệp ngữ, hôm nay chúng ta sẽ thực hành để củng cố về phép điệp

Để cho giờ học thêm sôi nổi,

chúng ta sẽ tổ chức tiết học hôm

nay dưới dạng chương trình

Đường lên đỉnh Olimpia các em

có đồng ý không?

GV đóng vai một MC: Xin chào

mừng quý vị và các bạn đã đến

tham dự chung kết chương trình

Đường lên đỉnh Olimpia phiên

bản 10A3 với chủ đề Đi tìm

phép điệp Giới thiệu với quý

vị và các bạn, đến với chương

trình của chúng ta hôm nay có 4

đội chơi rất xuất sắc đã vượt

qua rất nhiều vòng thi tuần, thi

tháng, thi quý: đó là đội Tia

chớp, đội Sóng thần, đội Niềm

tin và đội Hi Vọng Xin quý vị

A THỰC HÀNH VỀ PHÉP ĐIỆP

I Nhắc lại khái niệm

một tràng pháo tay cổ vũ tinh

thần cho các đội chơi

Luật chơi của chúng ta như sau:

sẽ có 4 vòng thi: Khởi động,

Vượt chướng ngại vật, Tăng tốc

và Về đích Điểm số sẽ được

tích qua các vòng thi Khi một

đội trả lời, các đội khác sẽ chú ý

lắng nghe, nhận xét, góp ý nếu

cần và cho điểm Các đội chú ý

cho điểm chẵn tới hàng chục

hoặc lẻ đến 5 Sẽ có 3 đội chấm

điểm 1 đội, và cô sẽ lấy điểm

của đội đứng giữa

Hoạt động 1: Nhắc lại khái

niệm (Vòng 1 Khởi động)

Dựa vào kiến thức đã học hãy

cho biết thế nào là phép điệp?

Hoạt động 2: Luyện tập về

phép điệp

(Vòng 2 Vượt chướng ngại

vật) Gồm 4 gói câu hỏi dành

cho 4 đội, các đội suy nghĩ

trong 4 phút, trả lời đúng, rõ

ràng, đảm bảo thời gian: số

điểm tối đa là 100

Đội Tia chớp

(Ngữ liệu 1)

Trèo lên….anh tiếc lắm thay.

Biện pháp tu từ nào được sử

dụng? Xác định dạng và tác

dụng của phép tu từ đó?

Đội Sóng thần

(Ngữ liệu 1)

Chim vào lồng, cá mắc câu,

nếu không lặp lại như thế thì sự

so sánh đã rõ nghĩa chưa? Xác

định dạng điệp và tác dụng của

phép điệp trên?

Phép điệp là biện pháp tu từ lặp lại một yếu tố diễn

đạt (vần, nhịp, từ , cụm từ, câu… ) nhằm nhấn mạnh, biểu đạt cảm xúc và ý nghĩa, có khả năng gợi hình tượng nghệ thuật

II Thực hành

1 Bài tập 1

- Ngữ liệu 1: Bài ca dao “Trèo lên cây bưởi hái hoa”

+ Trèo lên…anh tiếc lắm thay

 điệp ngữ: nụ tầm xuân  Điệp vòng (điệp chuyển tiếp)

Tác dụng: tạo nhịp điệu, nhấn mạnh tình cảnh trớ trêu, đau khổ, tiếc nuối của chàng trai khi người anh yêu đã đi lấy chồng

+ Ba đồng một mớ trầu cay….

chim vào lồng, cá cắn câu chim vào lồng, cá cắn câu: thể hiện sự trói buộc, mất

tự do, đau khổ

Đội Niềm tin

(Ngữ liệu 2) Việc lặp từ có phải

là phép tu từ không? Vì sao?

Đội Hi vọng

So sánh việc lặp ở ngữ liệu 1 và

ngữ liệu

Vòng Tăng tốc Gồm 4 gói câu

hỏi cho 4 đội, các đội tự chọn

gói câu hỏi cho mình, có thể

chọn ngôi sao hi vọng Sau 4

phút suy nghĩ các đội sẽ trả lời

Chọn ngôi sao hi vọng nếu trả

lời đúng sẽ nhân đôi điểm số,

trả lời sai sẽ bị trừ số điểm

tương ứng

Đội Tia chớp

Xác định hình thức điệp, dạng

điệp và tác dụng của phép

điệp trong các ngữ liệu sau:

- Lặp lại hai câu “chim vào lồng, cá cắn câu” => làm

rõ hoàn cảnh của cô gái (nhấn mạnh tình thế phụ thuộc của nhân vật)

+ Không lặp lại thì chưa rõ ý, không thể thoát ý được

 - Dạng điệp: + Chim vào lồng: điệp cách

quãng

+ Cá cắn câu: điệp vòng

- Tác dụng: + Cụ thể hóa hoàn cảnh của cô gái

(nhấn mạnh tình thế bị phụ thuộc)

+ Tạo âm điệu xót xa, tiếc nuối

- Ngữ liệu 2

- Gần… thì: nhấn mạnh sự tác động của môi

trường sống đối với sự hình thành nhân cách của con người

- Có… có: khẳng định nguyên nhân (sự kiên trì,

bền bỉ), kết quả (thành công)

- Vì… vì: khẳng định, nhấn mạnh về đạo lý làm

người

- Các từ được lặp lại: “gần, thì, có, vì”

- Tác dụng: để nhấn mạnh, tạo sự liên kết ý giữa các

vế câu, không gợi hình ảnh và biểu cảm

=> Là lặp từ, không phải điệp tu từ

Giống nhau : Có các từ ngữ được lặp lại

Khác nhau: Có tác dụng gợi hình, biểu cảm -> phép

điệp

Có tác dụng liên kết, nhấn mạnh; không gợi hình, biểu cảm -> lặp từ

2 Bài tập 2

- Điệp từ: anh, nhớ -> điệp cách quãng

- Tác dụng: nhấn mạnh và làm rõ nỗi nhớ da diết của

- Anh đi anh nhớ quê nhà

Nhớ canh rau muống nhớ cà

dầm tương

(Ca dao)

- Lá bàng đang đỏ ngọn cây

Sếu giang mang lạnh đang bay

ngang trời.

(Tiếng hát sang xuân – Tố

Hữu)

Đội Sóng thần

Xác định hình thức điệp, dạng

điệp và tác dụng của phép

điệp trong các ngữ liệu sau:

Sự thật là từ mùa thu năm 1940,

nước ta đã thành thuộc địa của

Nhật, chứ không phải thuộc địa

của Pháp nữa Khi Nhật hàng

Đồng minh thì nhân dân cả

nước ta đã nổi dậy giành chính

quyền lập nên nước Việt Nam

Dân chủ Cộng hòa.

Sự thật là dân ta đã lấy lại

nước Việt Nam từ tay Nhật, chứ

không phải từ tay Pháp

(Tuyên ngôn độc lập - Hồ

Chí Minh)

Đội Niềm tin

Xác định hình thức điệp,

dạng điệp và tác dụng của

phép điệp trong các ngữ liệu

sau:

- Lưng dậu phất phơ màu khói

nhạt

Làn ao lóng lánh bóng trăng

loe.

(Thu ẩm- Nguyễn Khuyến)

anh dành cho quê hương.

- Điệp âm: ang -> điệp nối tiếp, cách quãng

- Tác dụng: làm tăng nhạc tính cho câu thơ (âm

hưởng mênh mang, xao xuyến trong phút giao mùa)

-Điệp cấu trúc cú pháp: P (thành phần phụ tình thái)

– C– V1chứ không phải V2, khẳng định ở vế đầu và

bác bỏ ở vế sau

Điệp cách quãng

-Tác dụng: Tạo âm hưởng hùng hồn, đanh thép, và khẳng định mạnh mẽ

- Điệp phụ âm đầu: l

- Điệp cách quãng

- Tác dụng: gợi hình tượng (sự chuyển động của

sóng nước ao ngậm đầy trăng: vừa lấp lánh, vừa loang khắp mặt ao)

Điệp phụ âm đầu hay được các nhà thơ sử dụng

Tài cao phận thấp chí khí uất

Giang hồ mê chơi quên quê

hương

(Thăm mả cũ bên đường-Tản

Đà)

Điệp tahnh điệu cũng hay được

các nhà thơ sử dụng để tạo nhạc

tính và gợi cảm xúc cho thơ

(Sương nương theo trăng ngừng

lưng trời

Tương tư nâng lòng lên chơi

vơi

(Xuân Diệu)

Đội Hi vọng

Xác định hình thức điệp, dạng

điệp và tác dụng của phép

điệp trong các ngữ liệu sau:

Thoắt cái lá vàng rơi trong

khoảnh khắc mùa thu Thoắt

cái, trắng long lanh một cơn

mưa tuyết trên những cành đào,

lê, mận Thoắt cái, gió xuân hây

hẩy nồng nàn với những bôn

hoa lay ơn màu đen nhung hiếm

quý (Đường đi Sa Pa –

Nguyễn Phan Hách)

Khi tỉnh rượu lúc tàn canh

Giật mình mình lại thương mình

xót xa

(Truyện Kiều- Nguyễn Du)

Vòng Về đích Mỗi đội sẽ có

một câu hỏi, trả lời đúng và

nhanh trong vòng 15 giây

được 100 điểm, trả lời sai, các

đội khác có quyền trả lời, nếu

đúng được cộng 50 điểm

để gợi hình, biểu cảm:

(Nỗi niềm chi rứa Huế ơi

Mà mưa xối xả trắng trời Thừa Thiên

(Tố Hữu)

Dưới trăng quyên đã gọi hè Đầu tường lửa lựu lập lòa đâm bông

(Nguyễn Du)

- Điệp thanh điệu:

Dòng trên: điệp thanh trắc, dòng dưới điệp thanh bằng

- Điệp liên tiếp

- Tác dụng: điệp thanh trắc: thể hiện sự uất ức của một người có ý thức cái tài của mình nhưng không được thoả nguyện

+ Dòng dưới điệp thanh bằng: gợi cảm giác nhẹ nhàng, buông xuôi, mê chơi quên sự đời của thi nhân

- Điệp ngữ: Thoắt cái”

- Điệp cách quãng

- Tác dụng gợi cảm xúc đột ngột, ngỡ ngàng và nhấn mạnh sự thay đổi rất nhanh của thời tiết, thời gian ở Sa Pa

- Điệp từ: mình

- Dạng điệp: cách quãng, liên tiếp

- Td: gợi tả sự cô đơn, tủi hổ bẽ bàng, xót xa của

Kiều khi ở Lầu Xanh của Tú Bà

Bài tập 3

Đội Tia chớp

GV cho HS nghe bài hát Bụi

phấn

Nghe bài hát và xác định yếu tố

điệp

Cho biết hình thức và tác dụng

của phép điệp đó?

Đội Sóng thần

Kể tên những hình thức điệp?

Đội Niềm tin

Có mấy dạng điệp?

Đội Hi vọng

Chúng ta thường gặp phép điệp

ở những loại văn bản nào? Tác

dụng của phép điệp?

- Điệp khúc: đó là câu hay đoạn được lặp lại

trong một bài hát, một bài thơ

- Tác dụng: tạo điểm nhấn cảm xúc Ở bài hát

này chính là tình cảm mến yêu, trân trọng người thầy của các thế hệ học trò

- Điệp ngữ cũng hay được sử dụng trong thơ,

trong nhạc:

(VD: Tiếng gà trưa trong bài thơ của Xuân

Quỳnh;

Hai câu Gì sâu bằng những trưa tương nhớ Hiu quạnh bên trong một tiếng hò – Nhớ đồng của Tố Hữu)

Kết luận:

- Các hình thức điệp:

+ Cấp độ ngữ âm: điệp phụ âm đầu, điệp vần, điệp

thanh

+ Cấp độ từ vựng: điệp từ, điệp ngữ + cấp độ câu: điệp cấu trúc cú pháp + Cấp độ văn bản: điệp khúc

- Có 3 dạng điệp: điệp nối tiếp, điệp cách quãng

và điệp vòng

- Thường gặp trong thơ, văn biểu cảm và văn

chính luận Tác dụng: nhấn mạnh, tạo nhạc

điệu, gợi hình, biểu cảm

Hoạt động 3: Củng cố kiến

thức

Tìm những ví dụ có phép điệp tu từ?

III Dặn dò

- Về nhà tập viết một đoạn văn có sử dụng điệp ngữ

- Chuẩn bị phần thực hành về phép đối.

Rút kinh nghiệm