Vai trò của người điều dưỡng trong việc giúp bà mẹ cho con bú sớm

Cho trẻ bú sớm trong vòng 1 giờ đầu sau sinh giúp cung cấp chất dinh dưỡng và miễn dịch, làm tăng tỷ lệ và thời gian bú mẹ hoàn toàn ở trẻ sau này, giúp trẻ tăng cân tốt hơn, giảm bệnh t

B Ộ Y TẾ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐIỀU DƯỠNG NAM ĐỊNH

PHẠM THÚY QUỲNH

VAI TRÒ CỦA NGƯỜI ĐIÈU DƯỠNG

TRONG VIỆC GIÚP BÀ MẸ CHO CON BÚ SỚM

Chuyên ngành: ĐIỀU DƯỠNG PHỤ SẢN

BÁO CÁO CHUYÊN ĐÈ TỐT NGHIỆP ĐIÈU DƯỠNG CHUYÊN KHOA CÁP I

Giảng viên hưóng dẫn: BS.CKI Trần Đình Hiệp

TRƯỜNG ĐẠI HỌC 0IẾÙ DƯỠNG

NAM ĐỊNH

THƯVIẼN

SÔ :w«ví 'ìr?vi

HÀ N Ộ I-2015

LÒI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập, nghiên cửu và hoàn thành chuyên đề này tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ của thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp cùng các cơ quan

Vói lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn:

Ban Giám hiệu, phòng Đào tạo sau đại học, bộ môn Phụ sản trường Đại học Điều dưỡng Nam Định

Ban Giám hiệu, bộ môn Điều dưỡng Sản Phụ khoa trường Cao đẳng

Y tế Hà Nội nơi tôi đang công tác

Đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và hoàn thành chuyên đề

Tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn tói:

Bác sỹ CKI Trần Đình Hiệp, người thầy đã dìu dắt, giúp đỡ, hướng dẫn và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành chuyên đề này

Các Tiến sỹ, Bác sỹ CKII, Thạc sỹ, Bác sỹ CKI trong hội đồng thông qua đề cương và bảo vệ chuyên đề đã đóng góp nhiều ý kiến quý báu cho tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện chuyên đề tốt nghiệp

Cuối cùng, tôi xin cảm ơn những người thân trong gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, sản phụ và các em sinh viên - học sinh của tôi đã giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thiện chuyên đề

Tôi xin trân trọng cảm ơn

PHẠM THÚY QUỲNH

Báo cáo cỊtuỵên đề tốt nghiên Điều dưỡìie Chuỵên khoa c ấp / —Hoe viên: Pham Thúỵ Quỳnh

LÒI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, do chính

tôi thực hiện, tất cả số liệu trong báo cáo này chưa được công bố trong bất

kỳ công trình nào khác Nếu có sai trái tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Báo cáo chuỵên đề tất nghiện Điều dirõTte Chuvên khoa cấp I - Hoc Pham Quỳnh

ĐẶT VẤN ĐÈ

Chăm sóc sức khoẻ sơ sinh hiện đang là một vấn đề thu hút sự quan

tâm của các quốc gia trên toàn thế giới Trong những năm qua, tỷ lệ tử

vong trẻ em nói chung đã giảm mạnh nhưng tỷ lệ tử vong sơ sinh không

giảm hoặc giảm không đáng kể

Ước tính hàng năm trên thế giới có khoảng 4 triệu trẻ sơ sinh tử

vong, ơ Việt Nam, theo Điều tra Dân số và Sức khỏe 2002, tỉ lệ tử vong ở

trẻ dưới 5 tuổi giảm từ 55/1000 trẻ đẻ sổng xuống 30/1000 trẻ đẻ sống

trong những năm đầu của thế kỷ này, nhưng tử vong sơ sinh hầu như

không thay đổi và ở mức 0,15% [21]

Mặc dù hậu quả do bệnh tật và tử vong sơ sinh rất nặng nề nhưng

các can thiệp sẵn có trong phạm vi các chương trình chăm sóc sức khoẻ bà

mẹ- trẻ em có thể cứu sống sinh mạng của hầu hết trẻ sơ sinh [21] Trong

đó, cho trẻ bú sữa mẹ sớm trong 1 giờ đầu sau khi sinh là can thiệp đơn

giản, dễ thực hiện góp phần bảo vệ, phát triển, nâng cao sức khoẻ và giảm tỷ

lệ tử vong ở trẻ

Cho trẻ bú sớm trong vòng 1 giờ đầu sau sinh giúp cung cấp chất

dinh dưỡng và miễn dịch, làm tăng tỷ lệ và thời gian bú mẹ hoàn toàn ở trẻ

sau này, giúp trẻ tăng cân tốt hơn, giảm bệnh tật và tử vong ở trẻ [5],

Bà mẹ cũng có lợi khi cho trẻ bú sớm vì giúp sữa về sớm hơn, giảm

được băng huyết sau sinh, giúp bà mẹ tránh thai trong thời kỳ đầu hậu sản

v ề lâu dài, cho trẻ bú sữa mẹ giảm tỷ lệ ung thư vú và ung thư buồng

trứng

Mặc dù đơn giản và hiệu quả như vậy nhưng không phải những can

thiệp này được thực hiện thường xuyên và rộng khắp ở nhiều nước trên

thế giới Sự chậm trễ thực hành ở các nước phát triển là do sự sẵn có của

các phương tiện và kỹ thuật chăm sóc tiên tiến Ở các nước đang phát

Báo cáo chuyên đề tất nghiên Điều dirữiU! Chuvên khoa cấp Í - H o c Ehsun Thúy

triên, còn thiếu các nghiên cứu chứng minh ích lợi của việc cho trẻ bú

sớm

Nuôi con bằng sữa mẹ được khuyến khích và chấp nhận rộng rãi ở

Việt Nam, ước tính có tới 98% trẻ nhỏ được bú mẹ Tuy nhiên, trong các

nghiên cứu trước đây, chỉ có khoảng 57% các bà mẹ thực hiện cho bú mẹ

ngay sau đẻ [13]

Hiện nay, chúng ta đang triển khai rộng rãi chương trình “Làm mẹ

an toàn” trong cả nước, trong đó có việc nuôi con bằng sữa mẹ và cho trẻ

bú sớm Để góp phần nâng cao chất lượng nuôi con bằng sữa mẹ, chúng ta

cần tìm hiểu thực trạng và một số yếu tố liên quan đến việc cho trẻ bú

sớm

Muốn thực hiện tốt kỹ năng cho trẻ bú sớm ngay sau sinh, đòi hỏi

phải nâng cao hơn nữa hiểu biết về lợi ích, tác dụng của phương pháp này,

cũng như sự chuyển biến lớn về kiến thức - kỹ năng - thái độ của bà mẹ và

cán bộ y tế hoạt động trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe sơ sinh Đây là

những vấn đề quan trọng của y tế cộng đồng nhưng lại chưa được áp dụng

và nghiên cứu đầy đủ ở Việt Nam và cả trên thế giới [23],

Việc thực hiện tốt cho trẻ bú sớm tại các cơ sở y tế và tuyến Trung

ương sẽ góp phần quan trọng vào việc áp dụng và nâng cao chất lượng của

vấn đề cho trẻ bú sớm trong cả nước Đe góp phần cung cấp thông tin

nhằm cải thiện sức khỏe trẻ sơ sinh, chúng tôi thực hiện báo cáo chuyên

đề tốt nghiệp “Vai trò của người điều dưỡng trong giúp bà mẹ cho con bú sớm ” nhằm mục tiêu:

1

Trình bày tầm quan trọng của việc nuôi con bằng sữa mẹ.

2

Ỷ nghĩa cho mẹ và trẻ trong cho trẻ bú sớm.

3 Nâng cao chất lượng chăm sóc và giúp đỡ các bà mẹ cho con bú

sớm

Báo cáo chuỵên đề tối neliiêp Điều dirữiie Chuỵên khoa cấp I - H ọ c viên: Pham Thúỵ Quỳnh

TỎNG QUAN

1 Nuôi con bằng sữa mẹ

1.1 Nội dung chăm sóc thiết yếu trẻ sơ sinh

Thời kỳ sơ sinh được tính từ khi trẻ ra đời cho đến hết tuần thứ tư sau đẻ Đối với sơ sinh khỏe mạnh, chăm sóc thiết yếu bao gồm: chăm sóc trước, trong và sau khi sinh (trong ngày đầu tiên, những ngày tiếp theo cho đến 28 ngày tuổi) Ngoài ra, còn những can thiệp đặc biệt càn thiết đối với trẻ ốm và trẻ thiếu cân Mục đích của chăm sóc thiết yếu trẻ sơ sinh là giúp trẻ khỏe mạnh bằng cách đáp ứng mọi nhu cầu cơ bản về sức khỏe của trẻ (đủ ấm, thở bình thường, cho trẻ ăn, phòng chống nhiễm khuẩn), phát hiện các dấu hiệu bất thường và xử trí kịp thời, hướng dẫn bà mẹ và gia đình về cách chăm sóc trẻ sơ sinh và cách nhận biết các dấu hiệu nguy hiểm [21]

❖ Chăm sóc trước đẻ:

- Tiêm phòng uốn ván

- Tư vấn dinh dưỡng, chuẩn bị cho cuộc đẻ và nuôi con bằng sữa mẹ

- Bổ xung sắt folic, iod

- Phát hiện nguy cơ chính gây đẻ khó

- Phát hiện và điều trị bệnh nếu có

♦> Trong khi đẻ và 1-2 giờ đầu sau đẻ:

- Bú mẹ ngay sau đẻ và bú mẹ hoàn toàn

Báo cảo chuyên đề tốt rĩữhỉêp Điều dicờits Chuyên khoa cắp ĩ — Hoc viên: Pham Thủy Quỳnh

- Hồi sức sơ sinh (nếu cần)

- Xử lý các biến chứng của trẻ sơ sinh (trường hợp có bệnh nặng, có biến chứng)

- Phòng lây truyền HTV từ mẹ sang con (mẹ nhiễm HIV)

*♦* Chăm sóc trẻ sơ sinh 1-2 giờ đầu đến 4 tuần sau đẻ:

- Bú mẹ hoàn toàn

- Giữ ấm

- Chăm sóc vệ sinh rốn

- Phát hiện những dấu hiệu nguy hiểm và sử lý kịp thời

- Tư vấn về khoảng cách giữa các lần sinh sau

- Chăm sóc đặc biệt cho trẻ nhẹ cân

- Phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con (mẹ nhiễm HIV)

- Theo dõi và sử lý các trường hợp có nhu cầu chăm sóc đặc biệt Với trẻ bình thường, nguyên tắc cơ bản của sử trí ban đầu là ủ ấm

và cho trẻ bú sữa mẹ sớm nhằm đảm bảo thân nhiệt và dinh dưỡng của trẻ

Nuôi con bằng sữa mẹ là một biện pháp tự nhiên, kinh tế và hiệu quả để bảo vệ sức khoẻ bà mẹ trẻ em

❖ Sữa mẹ là chất dinh dưỡng hoàn hảo dễ tiêu hoá và hấp thụ

* Thành phần sữa mẹ:

Sũa non là laọi sữa mẹ đặc biệt, được ra trong vài ngày đầu sau đẻ Sau vài ngày sữa non chuyển sang sữa trưởng thành, sổ lượng sữa nhiều hon làm 2 bầu vú bà mẹ căng đầy Đây chính là hiện tượng “xuống sữa

Báo cáo chuỵên dề tốt nghiên Địều dưõiis Chuỵên khoa cấn I — Hoc viên: Pham Tliúv Quỳnh

Sữa non nhiều kháng thể, tế bào bạch cầu, bảo vệ cơ thể trẻ chống

nhiễm khuẩn và dị ứng

Sữa non có tác dụng xổ nhẹ giúp cho việc tống phân su, trẻ đỡ vàng

da

Các yếu tố phát triển trong sữa non giúp bộ máy tiêu hoá trưởng

thành, chống dị ứng và không dung nạp các thức ăn khác

Sữa non có nhiều vitamin A giúp trẻ chống nhiễm khuẩn và bệnh khô

mắt

Vì vậy, cần phải cho trẻ bú sớm trong vòng 1 giờ đầu sau đẻ, không

cho trẻ ăn bất cứ thức ăn nào khác ngoài sữa mẹ

- Sữa trưởng thành: gồm sữa đầu và sữa cuối:

+ Sữa đầu có mầu hơi xanh, số lượng sữa nhiều và cung cấp nhiều

Protein, lactose, nước và các chất dinh dưỡng khác Trẻ bú sữa đầu sẽ

nhận được một lượng lớn các chất dinh dưỡng và nước Vì vậy, không cần

cho trẻ uống thêm nước hoặc bất cứ đồ uống nào trước khi trẻ được 6 tháng

tuổi và ngay cả khi trời nóng Nếu cho trẻ uống nước khi bị khát sẽ giảm bú

mẹ

+ Sữa cuối được sản xuất ở cuối bữa bú có màu trắng hơn vì có

nhiều chất béo Chất béo cung cấp nhiều năng lượng cho trẻ, vì vậy cần

cho trẻ bú kiệt một bên vú rồi mới chuyển sang vú khác để trẻ nhận được

sữa cuối cung cấp nhiều năng lượng

* Sự khác nhau giữa sữa mẹ và sữa bò

Đạm Đủ số lượng, dễ tiêu hoá Quá nhiều, khó tiêu hoá

Báo cáo chuyền đề tốt ììữhiêv Điều dirỡtts Chuyên khoa cấp I - H o c viên: Pham Thúy Quỳnh

- Protein trong sữa mẹ ít hơn sữa bò nhưng có đủ các acid amin cân thiết và tỉ lệ cân đối Protein trong sữa bò chủ yếu là casein dễ kết tủa trong dạ dày nên khó tiêu hoá

- Lipid: Sữa mẹ có acid béo cần thiết như acid linoleic, cần thiết cho

sự phát triển của não, mắt và sự bền vững các mạch máu của trẻ Lipid trong sữa mẹ dễ tiêu hoá hơn vì có men lipase

- Lactose trong sữa mẹ nhiều hơn sữa bò, cung cấp thêm năng lượng Một số lactose vào ruột chuyển hoá thành acid lactic giúp cho sự hấp thu calci và các muối khoáng

- Vitamin: Sữa mẹ có nhiều vitamin A hơn sữa bò, giúp trẻ đề phòng được bệnh khô mắt do thiếu vitamin A

- Muối khoáng: calci trong sữa mẹ ít hơn sữa bò nhưng đủ thoả mãn nhu cầu của trẻ và dễ hấp thu hơn sắt trong sữa mẹ dễ hấp thu hơn sữa bò

Thành phần các chất dinh dưỡng trong lOOml sữa [10]

Báo cáo chỵỵên đề ( 2l II9hiệp Điều (Hrỡiiữ Chuỵên khoa_ cấp / - Hoc viên: Pham Thúy Quỳnh

kháng khuẩn Sữa mẹ giúp trẻ chống các bệnh nhiễm khuẩn nhờ

các yếu tố kháng khuẩn

Một số kháng thể từ người mẹ truyền qua rau đến bào thai đã giúp

cho trẻ mới đẻ có được sức đề kháng và miễn dịch một số bệnh đặc biệt

trong 4-6 tháng đầu như sởi, cúm, ho gà

Sữa mẹ vô khuẩn, trẻ bú trực tiếp sữa mẹ Vi khuẩn không có điều

kiện phát triển nên trẻ ít bị tiêu chảy

Sữa mẹ có các tế bào bạch cầu và một số yếu tố kháng khuẩn để bảo

vệ trẻ chống lại các bệnh nhiễm khuẩn

Báo cáo chuyên đề tốt nslìiêp Điều dirữiíg Chuyên khoa cấp I - Hoc viên: Phant Thúy Quỳnh

sản xuất kháng thể bảo vệ bà mẹ

của me uuui; UCU - 7— 7 - T - :

để chống lại một số vi khuẩn như E.coli và virus

Lactoferin là một protein gắn sắt có tác dụng kìm khuẩn không cho

vi khuẩn cần sắt phát triển

Lysozym là một enzym có tác dụng diệt khuẩn

Lympho bào sản xuất IgA tiết và interferon, có tác dụng ức chế hoạt động của một số virus

Đại thực bào có tính chất thực bào và bài tiết lysozym và lactoferin Đại thực bào có thể thực bào Candida và vi khuẩn đặc biệt là những vi khuẩn Gram âm, nguyên nhân gây viêm ruột hoại tử ở trẻ sơ sinh

Yếu tố kích thích sự phát triển vi khuẩn Lactobacillus bifldus Một

số lactose vào ruột chuyển thành acid lactic, tạo môi trường thuận lại cho

vi khuẩn Bifidus phát triển, lấn át vi khuẩn gây bệnh như E.coli

Báo cáo chuyên đề tốt nu hiền Điều dirữìĩs Chuyên khoa cấp I —Hoc viên: Phattt Thúy Quýnh

Yếu tố Bifidus là một carbonhydrat có chứa nitrogen cần cho vi khuẩn Lactose bifidus, ngăn cản vi khuẩn gây bệnh phát triển có

Trẻ bú mẹ thường ít bị dị ứng như một số trẻ ăn sữa bò vì IgA tiết cùng với đại thực bào có tác dụng chống dị ứng

* Cho trẻ bú mẹ gắn bó tình cảm mẹ con

Nuôi con bằng sữa mẹ giúp cho bà mẹ và trẻ hình thành mối quan

hệ gần gũi yêu thương, trẻ ít quấy khóc Trẻ bú sữa mẹ thường phát triển trí tuệ thông minh hơn

❖ Nuôi con bằng sữa mẹ giúp bảo sức khoẻ bà mẹ

- Cho con bú góp phần giúp người mẹ tránh thai vì động tác bú mẹ

của trẻ làm kích thích tuyến yên tiết ra prolactin, chất này có tác dụng ức chế rụng trứng, làm giảm khả năng mang thai

- Đối với phụ nữ ngay sau khi sinh, động tác bú của trẻ có tác dụng làm co hồi tử cung và cầm máu cho người mẹ

- Hơn nữa cho con bú thường xuyên giúp người mẹ nhanh chóng lấy lại vóc dáng và làm giảm tỉ lệ ung thư vú

♦> Nuôi con bằng sữa mẹ kinh tế và thuận tiện hơn nuôi nhân tạo

Cho con bú sữa mẹ sẽ thuận lợi và kinh tế Cho trẻ bú sữa mẹ rất thuận lợi vì không phụ thuộc vào giờ giấc, không cần phải đun nấu, dụng

cụ pha chế Trẻ bú sữa mẹ sẽ kinh tế hơn nhiều so với nuôi nhân tạo bằng sữa bò hoặc bất cứ loại thức ăn nào khác, vì sữa mẹ không mất tiền mua Khi người mẹ ăn uống đầy đủ, tinh thần thoải mái thì sẽ đủ sữa cho con bú

Nuôi con bằng sữa mẹ sớm theo hướng dẫn của chuẩn Quốc gia về các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ sinh sản là cho trẻ bú mẹ càng sớm càng tốt trong vòng lgiờ đầu sau khi sinh

Báo cáo chuyên đề lốt nghiện Điều dưiĩne Chuỵẽn cấn ỉ - Học viên: Pham Thúy Ọuynli

Chỉ từ đầu năm 1980 người ta mới biết rõ tác dụng và cơ chế của

việc nuôi con bằng sữa mẹ Nuôi con bằng sữa mẹ là một khâu quan trọng

trong công tác chăm sóc sức khoẻ ban đầu, ở nhiều nước trên thế giới,

ngay cả những nước đang phát triển, phong trào nuôi con bằng sữa mẹ

đang có xu hướng giảm đi rõ rệt Cho đến nay mọi người đã phải thừa

nhận sữa mẹ là loại thức ăn tốt nhất của trẻ dưới 1 tuổi

Ở nước ta, nuôi con bằng sữa mẹ là tập quán cổ truyền, đa số các bà

mẹ đều muốn nuôi con bằng sữa của mình, vì thực tế đã mang lại nhiều lợi

ích cho các bà mẹ và đứa trẻ nhất là trong hoàn cảnh kinh tế hiện nay

Lợi ích cho mẹ

Bú sớm giúp trẻ tận dụng được nguồn sữa non, kích thích sự bài tiết

sữa sớm và giúp cho tử cung co tốt hơn nhờ phản xạ tiết oxytocin, có tác

dụng làm co bóp tử cung, đẩy rau bong sớm, đề phòng băng huết sau sinh

Sữa non được bài tiết trong vài ngày đầu sau đẻ, sánh đặc, màu vàng

nhạt

Sữa non có nhiều năng lượng, protein và vitamin A, có nhiều kháng

thể và tế bào miễn dịch giúp tăng cường miễn dịch cho trẻ và phòng bệnh

khô mắt do thiếu vitamin A

Sữa non có tác dụng xổ giúp tống phân su giảm vàng da

Sữa non có những yếu tố phát triển giúp bộ máy tiêu hoá trưởng

thành Phòng chống dị ứng, chứng không dung nạp

Sữa non tuy ít nhưng chất lượng cao thoả mãn nhu cầu của trẻ mới

đẻ

Do thành phần và tính chất ưu việt như vậy nên việc cho trẻ bú ngay

trong vòng 1 giờ đầu sau đẻ là biện pháp cung cấp dinh dưỡng tối ưu cho

trẻ

Cho trẻ bú sớm sau khi sinh là biện pháp rất quan trọng trong giờ

đầu tiên của cuộc đời, trẻ sơ sinh ở trạng thái nhanh nhẹn tỉnh táo nhất và

Bảo cảo chuyên đề tốt nọ hiệp Điều dưởtig Chuyền khoa cấp / - Hoc viên: Pharn Thúy Quỳnh

dễ thực hiện động tác mút vú mẹ Khi thời điểm này qua đi, trẻ trở nên

buồn ngủ hơn vì bắt đàu hồi phục sau quá trình thở Trong giờ đầu tiên đó,

quan trọng là để trẻ gần mẹ, tránh tách mẹ con để trẻ có cơ hội được bú

sớm

Nuôi con bằng sữa mẹ bị ảnh hưởng bởi rất nhiều yếu tố, trong đó

những thói quen, tập quán không đúng đã làm cho nhiều bà mẹ nuôi con

bằng sữa mẹ không thành công:

- Cho bú muộn sau đẻ: cho bú muộn sau đẻ làm ảnh hưởng đến sức

khoẻ của trẻ cũng như ảnh hưởng đến khả năng tiết sữa của bà mẹ Nếu bà

mẹ cho trẻ bú muộn sau đẻ, trẻ sẽ không nhận được sữa non có nhiều

kháng thể, mẹ sẽ chậm xuống sữa hơn

- Cho trẻ ăn thức ăn khác trước khi bú mẹ: trẻ dễ mắc bệnh tiêu

chảy, mất cảm giác thích sữa mẹ

- Cho trẻ ăn bổ xung sớm

- Cai sữa sớm

- Trong thời gian bú mẹ hoàn toàn vẫn thường cho uống nước trắng

hoặc nước hoa quả: thực tế trẻ không cần uống thêm bất cứ thứ gì trong 6

tháng đầu vì trong sữa mẹ đã có đủ nước và các vitamin cho nhu cầu của

trẻ

- Cho trẻ bú bình với đầu vú cao su: sẽ làm mất hoặc giảm phản xạ

bú mẹ dẫn đến giảm sự tạo sữa Ngoài ra trẻ dễ mắc các bệnh nhiễm

khuẩn do vệ sinh bình không sạch

* Những dấu hiệu chứng tỏ trẻ ngậm bắt vú đúng

- Trẻ phải ngậm sâu vào quầng đen của vú và các mô phía dưới vú

vào trong miệng

Bảo cáo chuyên đề tốt Ỉtọhỉêp Điều dirữỉĩg Chuyên khoa cấp ỉ - Học viên: Pham Thủy Quỳnh

- Các xoang sữa nằm trong những mô phía dưới này

- Trẻ phải ngậm vú để kéo mô vú ra tạo thành một “đầu vú dài”

- Trẻ đang được bú từ vú chứ không phải từ núm vú

- Lưỡi của trẻ đưa ra trước trên lợi dưới và ở phía dưới xoang sữa

- Trẻ mút để kéo mô vú ra thành đầu vú và giữ vú trong miệng

- Phản xạ oxytocin làm cho sữa chảy vào xoang sữa

- Lưỡi của trẻ ép đầu vú lên vòm miệng cứng, ép sữa từ xoang sữa vào miệng trẻ

- Khi trẻ ngậm bắt vú đúng, trẻ hút được sữa dễ dàng, miệng và lưỡi của trẻ không trà sát vào da và núm vú trẻ sẽ mút vú có hiệu quả

- Trẻ chỉ ngậm vú mà không ngậm cả mô vú ở dưới

- Trẻ không ngậm hết xoang sữa, lưỡi không đưa tới xoang sữađược

- Lưỡi ở trong miệng nên trẻ không ép được xoang sữa

Báo cáo chuyên đề tét ne hiên Điều dirữne Chuyên khoa cáp ỉ —Hoc viên: Pham Thúỵ Quỵnh

- Do trẻ chỉ ngậm núm vú nên làm cho bà mẹ đau và dễ nứt núm vú

- Miệng trẻ trà sát da ở núm vú nhiều sẽ gây nứt núm vú

- Trẻ bú không có hiệu quả làm sữa bị ứ đọng gây cương vú

- Trẻ hay khóc vì không bú đủ sữa

- Không chịu bú mẹ

- Vú tạo sữa ít đi

- Trẻ tăng cân kém

Cho trẻ bú bình: ngay sau đẻ, nếu trẻ bú bình trước khi bắt đầu bú

mẹ thì ảnh hưởng đến sự ngậm bắt vú vì động tác bú bình cũng giống bú núm vú làm mất phản xạ bú mẹ của trẻ

Bà mẹ không có kỉnh nghiệm: những bà mẹ sinh con đầu lòng hoặc các bà mẹ đã từng cho con bú bình sẽ gặp khó khăn trong việc giúp trẻ ngậm bắt vú đúng

* Bổn điểm then chốt về tư thế cho trẻ bú:

- Đầu và thân trẻ ở trên cùng một đường thẳng

- Mặt trẻ đối diện với vú và môi trẻ đối diện với núm vú

- Thân trẻ sát với mẹ

- Đỡ phía dưới mông trẻ (nếu là trẻ sơ sinh)

Báo cảo chuyên đề tốt nghiệp Điều (ỈICỠH2 Chuyên klioa cắp Ị - H o c viên: Pham Tlíúv Quỳnh

- Ngón tay trái ở phía trên

- Các ngón tay không nên quá gần núm vú

* Giải thích,hướng dẫn cách cho trẻ ngậm bắt vú:

- Chạm núm vú vào môi trẻ

- Đợi cho tới khi miệng trẻ mở rộng

- Đưa trẻ nhanh chóng tới vú sao cho môi dưới của trẻ ở dưới núm

vú (bà mẹ không cần thay đổi để ấn vú vào miệng trẻ)

2 Sinh lý sự tiết sữa, các yếu tố ảnh hưởng đến việc tiết sữa

- Sữa mẹ bài tiết theo cơ chế phản xạ Khi trẻ bú, cảm giác đi từ núm vú lên não tác động đến tuyến yên bài tiết Prolactin và Oxytoxin

Báo cáo chuyên đề tét ;ig/;/gp Điều dirữne Chuyên khoa cap / - floe Pham Thúy Quỳnh

Prolactin là nội tiết tố của thuỳ trước tuyến yên, có tác dụng kích thích tế

bào sữa Đây là phản xạ tạo sữa, vì vậy bú nhiều sẽ tạo sữa nhiều hơn

- Prolactin thường sản xuất nhiều về ban đêm và làm cho bà mẹ thư

giãn buồn ngủ Vì vậy nên cho trẻ bú đêm Prolactin còn có tác dụng ngăn

cản sự rụng trứng, giúp bà mẹ chậm có thai

- Oxytoxin là nội tiết tố của thuỳ sau tuyến yên có tác dụng làm co

các cơ xung quanh tế bào tiết sữa để đẩy sữa từ các nang sữa theo ống dẫn

sữa đến các xoang sữa Đây là phản xạ phun sữa Oxytoxin dễ bị ảnh

hưởng bởi những ý nghĩ và cảm giác của bà mẹ:

+ Cảm giác tốt: bà mẹ thấy hài lòng thương yêu trẻ, ngắm nhìn hoặc

nghe thấy tiếng khóc của trẻ và tin tưởng sữa mình là tốt nhất, sẽ hỗ trợ

cho phản xạ này

+ Cảm giác xấu: nếu bà mẹ lo lắng hoặc nghi ngờ là mình không đủ

sữa có thể hạn chế phản xạ và sữa mẹ ngừng chảy Vì phản xạ Oxytoxin là

quan trọng nên ngay sau khi đẻ, bà mẹ phải nằm cạnh con để trẻ tiếp xúc

với mẹ và cho bú sớm

- Chất ức chế trong sữa mẹ:

Sự sản xuất sữa trong vú cũng tự điều chỉnh được Nếu sữa ứ đọng

thì chất ức chế sẽ làm ngừng sự tiết sữa

Nếu cho trẻ bú nhiều, vú lại tạo sữa nhiều hơn Vì vậy, nếu trẻ

không bú được thì phải vắt sữa mẹ để vú tiếp tục sản xuất sữa

Động tác bú của ữẻ là vấn đề quan trọng Ăn uống, nghỉ ngơi, uống

thuốc tuy cần thiết nhưng không thể giúp bà mẹ tạo được nhiều sữa nếu

không cho trẻ bú thường xuyên và đúng cách TRUÔNG ĐẠI HỌC ĐIẼŨ DƯỠNG

NĂM ĐỊNH

THƯ VIÊN

SỐ-.C.L.53

Báo cáo chuyên đề lốt Itọhiêp Điều dưỡìiư Chuỵên khoa cấp I - H o c viên: Thúy Quỳnh

Phản xạ oxytocin

Giúp co thắt

tể b à o CO’ trơ

ống dẵn sfpa,

giúp chảy SĨPI

Oxytocin được tiẽt ra khi

ngiP Ờ i mẹ nghĩ về đípa con, tạo luồng dận truyền thần kinh giúp tăng tiêt sĩpa

Ở tuổi dậy thì, dưới sự tác động của các nội tiết tố buồng trứng, các

ống tuyến sữa ở vú bắt đàu tăng sinh, phân nhánh vào các tổ chức mỡ

Sau đó ở các đầu mút của ống sẽ xuất hiện các nụ là nguồn gốc chế tiết

sữa

Khỉ có thai, nhu mô tuyến vú tăng sinh, các nụ biến thành tiểu thùy,

các ống tuyến sữa dài ra và phân nhánh Từ tuần 24 của thai kỳ cơ thể

người mẹ bắt đầu sản xuất các nội tiết tổ:

Progesterone: tác động đến sự phát triển kích cỡ của các nụ và các

tiểu thùy Nồng độ cao progesterone ức chế sự tiết sữa trước sinh, sau sinh

progesterone giảm

Estrogen: kích thích hệ thống ống dẫn sữa phát triển Giống như

progesterone, nồng đọ cao estrogen ức chế sự tiết sữa vào lúc sinh

estrogen giảm xuống và giữ như vậy trong vài tháng đầu giúp vú mẹ tiết

sữa

Báo cáo chuyên đề tốt nghiên Điều dưỡne Chuyên khoa cấy ĩ - H ọ c viên: Pham Thủy Ouvnh

Prolactin: được tế bào ái toan của tuyến yên tiết ra trong thời kỳ

thai nghén Prolactin góp phần gia tăng sự phát triển và biệt hóa của các

nụ, ảnh hưởng đến sự biệt hóa của ống dẫn sữa Prolactin là yếu tố chính trong việc sản xuất sữa Nồng đọ Prolactin tăng về ban đêm, cao nhân vào

2 đến 6 giờ sáng và ổn định trong ngày Khi vú bị kích thích, nồng độ prolactin trong máu gia tăng và đạt đỉnh 45 phút sau đó, và trờ về tình trạng lúc đầu 3 giờ sau Sự phóng thích prolactin kích thích các tế bào ờ

nụ ngực sản xuất sữa

3 Tình hình chăm sóc sức khỏe trẻ sơ sinh và cho trẻ bú só'm trên thế giói và Việt Nam

3.1 Tinh hình chăm sóc sức khoẻ trẻ sơ sinh và cho trẻ bú thế

• Xu hướng tử vong sơ sinh:

Trên thế giới, tỷ lệ tử vong trẻ em nói chung ở các nước có mức thu nhập thấp và trung bình đã giảm đi một cách đáng kể trong vòng 30- 40 năm qua, nhưng tử vong trẻ sơ sinh không giảm [22] Một nửa sổ trường hợp tử vong trên xảy ra chỉ trong số 6 nước trên thế giới, 42 nước trong đó

có Việt Nam, đóng góp vào 90% tổng số trẻ em tử vong trên toàn cầu [22] Ngoài ra, cứ mỗi 4 triệu trẻ sơ sinh chết hàng năm thì có 4 triệu trẻ khác chết lưu [37]

Theo ước tính, tỷ lệ tử vong ừẻ sơ sinh chung cho toàn thế giới 3,1%, châu Phi 4,2%, châu Á thấp hơn với 3,4%, nhưng vì châu Á gồm các quốc gia đông dân hơn nên chiếm khoảng 60% số trường hợp tử vong toàn thế giới (riêng Ấn Độ đóng góp tới 30% số tử vong sơ sinh trên toàn thế giới [57], châu Âu 0,6%, trong đó Thuỵ Điển chỉ < 0,3% [63],

Thực trạng về tình hình tử vong sơ sinh ở khu vực Châu Á Thái Bình Dương và Đông Nam Á Theo đánh giá của TCYTTG và UNICEF [74], mỗi ngày có khoảng 3000 trẻ em dưới 5 tuổi tử vong mà nguyên

Báo cáo ẹhuỵên đề loi ne hiên Địều dưỡnĩ Chuỵên khoa cấn 1 ~ Học viên: Pham Thúy Quỵnh

nhân chủ yếu là do các bệnh có thể phòng và điều trị được bao gồm viêm phổi tiêu chảy và các bệnh liên quan đến thời kỳ chu sinh

Mặc dù có nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ giàu có, nhưng trong khu vực vẫn tồn tại sự khác biệt về tỷ lệ tử vong trẻ dưới 1 tuổi, dưới 5 tuổi và tỷ lệ suy dinh dưỡng giữa các nước, các vùng

Thiếu kinh phí cho các can thiệp cứu sống trẻ em: theo ước tính, đầu tư cho các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ cơ bản bao gồm cả gói can thiệp thiết yếu cứu sống trẻ sơ sinh khoảng 34$ Mỹ/năm Nhưng nhiều vùng, nhiều quốc gia vẫn không đầu tư đủ ngân sách nhà nước cho y tế Hầu hết các nước có tỷ lệ tử vong trẻ em dưới 5 tuổi cao thì ngân sách dành cho y tế chỉ chiếm khoảng 5% tổng thu nhập quốc dân, đầu tư y tế trung bình cho mỗi người dân thấp hơn khuyến cáo của Uỷ ban Kinh tế vĩ

mô về sức khỏe của TCYTTG Do vậy, người dân khó khăn trong việc

tiếp cận dịch vụ y tế

Thiếu sự phối họp và tầm nhìn: đã có một số đường lối chiến lược

có hiệu quả làm giảm tử vong trẻ em, quá trình tiến tới bao phủ toàn quốc gói can thiệp cứu sống trẻ em còn rất hạn chế Thực trạng này là do thiếu tập trung can thiệp vào các nguyên nhân chủ yếu gây tử vong, thiếu đầu tư vào các can thiệp có hiệu quả, thiếu nhân lực triển khai trong các chính sách và hoạt động vì sức khỏe trẻ em

Mới đây tại phiên họp thứ 56 của Uỷ ban TCYTTG khu vực Tây Thái Bình Dương, TCYTTG và UNICEF đã thông qua chiến lược Cứu sống trẻ em nhằm thúc đẩy mạnh mẽ các nước thành viên đưa vấn đề sức khỏe trẻ em lên vị trí cao hơn trong các chương trình nghị sự y tế, kinh tế, chính trị, phân bổ và sử dụng nguồn lực tài chính hiện có đáp ứng phù hợp với gánh nặng bệnh tật trẻ em Chiến lược này nhằm tập trung thực hiện một gói can thiệp thiết yếu cứu sống trẻ em trong đó có nội dung chăm sóc sức khỏe trẻ sơ sinh [74]

Bảo cáo chuyên đề tốt nưhiêp Điều dưỡỉtí! Chuyên khoa cấp ĩ - Học viên: Pham Thủy Quỳnh

Tuy nhiên, những số liệu sẵn có trên thế giới cho thấy nguyên nhân chính gây tử vong sơ sinh là các tai biến liên quan đến sinh đẻ, đẻ non và nhiễm khuẩn [17] Một yếu tố quan trọng nữa góp phần vào tử vong và bệnh tật của trẻ sơ sinh là trẻ sơ sinh thiếu cân Có đến 40- 80% số chết sơ sinh xảy ra trong số trẻ sơ sinh thiếu cân này Ở các nước kém phát triển,

tỷ lệ tử vong ở trẻ thấp cân là 17%, cao gấp 3 lần so với các nước phát triển (5-7%) [24],

Từ ngày 1- 7/8 hàng năm, tổ chức Y tế thế giới (WHO) phát động

“Tuần lễ thế giới nuôi con bằng sữa mẹ” (World Breastfeeding Week) Có

lý do để làm điều này vì số liệu mới nhất cho thấy toàn thế giới chỉ có 1/3 trẻ được bú sữa mẹ trong thời gian 1 - 6 tháng, rất xa so với khuyển cáo của WHO: trẻ phải được bú mẹ hoàn toàn trong suốt 6 tháng đầu và tiếp tục cho trẻ bú đến hai tuổi kèm với ăn giặm

Tại lúc sinh, các chỉ số về một cuộc sổng khỏe mạnh lần đầu tiên được thiết lập Người ta ước tính ở các nước đang phát triển, có khoảng 53 triệu phụ nữ sinh con mà không có sự giúp đỡ của cán bộ y tế có chuyên môn [52] và 98% số trường hợp tử vong sơ sinh xảy ra tại nhà [29][30] Ở

Ấn Độ, chỉ có < 25% phụ nữ sinh con tại cơ sở y tế, còn lại là được sinh tại nhà với những phong tục cổ truyền ngăn không cho trẻ đi khám kể cả trường hợp trẻ bị ốm Mặc dù lợi ích của cho con bú sớm và hoàn toàn ngay sau khi sinh đã được chứng minh song thực hiện nó vẫn chỉ là một khái niệm hơn là thực hành ở nhiều nước [67]

Tỷ lệ bà mẹ được cán bộ y tế có chuyên môn đỡ đẻ: tỷ lệ này là 100% ở Australia, Áo, Canada, Đan Mạch, Phần Lan, Pháp, Đức, Singapo, Na Uy, Thụy Điển, Ucraina, Anh, Mỹ Tỷ lệ này ờ Ấn Độ là 34%, Lào 14%, Somali 2% Tại Việt Nam, tỷ lệ này là 77% [69]

Báo cáo chuyên để tốt nghiên S lềli dưỡng,Chuyên khoa, cấn I - Hoc viên: Thủy Quỳnh

Chăm SÓC CÓ chuyên môn tại lúc sinh và tỷ lệ tử vong sơ sinh trên thế

giới

Châu Phi Cháu á Mỹ Latinh và Các nước

Caribe phát triển

□ Đẻ có trợ giúp của CBYT có chuyên món

□ Tử vong sơ sinh/1000 trẻ sinh sống

Cho trẻ bú sớm trong vòng 1 giờ đầu sau khi sinh: mặc dù lợi ích

của việc chọ trẻ bú sớm trong vòng 1 giờ đầu sau sinh đã đuợc chứng

minh nhung tỷ lệ trẻ được bú sớm rất khác nhau ở các nước Ví dụ: Phần

Lan 77%, Thụy Sĩ 67%, Ba Lan 65%, Anh 46%, Colombia 49%, Ẩn Độ

16%, Indonesia 8% Ở châu Á, hơn 80% số trẻ sơ sinh không được bú sữa

mẹ trong vòng 24 giờ đầu sau đẻ [67], Một nghiên cứu của tại Onỉtsha,

Nigeria chỉ ra rằng có 73% các bà mẹ cho trẻ bú ừong vòng 1 giờ sau đẻ

[26].

Vào năm 1980, nước Anh đã làm một khảo sát và nhận thấy tỷ lệ trẻ

được bú sữa mẹ ở nước này thuộc loại thấp nhất châu Âu Sau 15 năm

kiên trì phát động phong trào nuôi con bằng sữa mẹ, Chính phủ Anh chỉ

làm tăng được tỷ lệ bà mẹ cho trẻ bú sữa mẹ từ 65 lên 66%.

Báo cáo chuỵên đề Ịẻl nghiên, Điều ílưữne Chuỵên cần / —//oc viền: Pham Thúỵ Quỳnh

Nuôi con bằng sữa mẹ có thành công hay không phụ thuộc nhiều vào sự khởi đầu thành công Vào giữa những năm 80, xu hướng chung trên toàn thế giới là tỷ lệ nuôi con bằng sữa mẹ giảm mạnh, đòi hỏi sự thay đổi về chính sách và hệ thống tại các đơn vị chăm sóc sản khoa để đáp ứng nhu cầu nuôi con bằng sữa mẹ Vào năm 1989, sáng kiến 10 bước nuôi con bằng sữa mẹ thành công ra đời, mô tả 10 ảnh hường quan trọng lên thực hành nuôi con bằng sữa mẹ của bà mẹ và trẻ Dựa trên 10 bước này, sáng kiến Bênh viện Thân thiện Trẻ em do UNICEF và TCYTTG sáng lập vào năm 1990 như một can thiệp nhằm nâng cao tỷ lệ nuôi con bằng sữa mẹ [67] Hiện nay, có trên 18000 bệnh viện trên toàn thế giới được công nhận là Bệnh viện Thân thiện Trẻ em

Không ai chối cãi được giá trị dinh dưỡng của sữa mẹ Cho đến nay, khoa học đã chứng minh chắc chắn sữa mẹ giúp trẻ giảm nguy cơ viêm dạ dày ruột, nhiễm trùng đường hô hấp, tiết niệu và tai, giảm nguy cơ hội chứng tử vong đột ngột trong giai đoạn đầu đời, giảm nguy cơ béo phì, tiểu đường và bệnh tim mạch khi lớn lên, giúp trẻ phát triển khoẻ mạnh cả

về thể lực lẫn trí lực Theo WHO, nuôi con bằng sữa mẹ và cho trẻ ăn bổ sung hợp lý là biện pháp đơn giản nhất để cải thiện sức khoẻ và sự sống còn của trẻ em trên toàn cầu Người ta tính rằng, chỉ riêng việc cải thiện thực hành nuôi con bằng sữa mẹ có thể cứu sống được hơn 3.500 trẻ em/ngày, nhiều hơn bất kỳ sự can thiệp nào khác nhằm cứu lấy sự sống còn của trẻ Chỉ riêng việc cho trẻ bú sữa mẹ trong vòng một giờ đầu sau sinh cũng làm giảm 2/3 tỷ lệ tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi Nhưng khi cho trẻ

bú mẹ, người phụ nữ còn được “lợi kép” khi giảm được nguy cơ ung thư

vú, ung thư buồng trứng và gãy xương đùi giai đoạn tiền mãn kinh

3.2 Tinh hình chăm sóc sức khỏe trẻ sơ sinh và cho ừẻ bú sớm ở Việt Nam

Báo cáo chuyên đề tốt nghiệp Điều lỉưỡììữ Chuyên khoa cấp / - Hoc viên: Pham Thủy Quỳnh

Thực trạng về tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh, trẻ dưới 1 tuổi và dưới 5 tuổi

ở Việt Nam chưa được rõ ràng lắm Tuy nhiên số liệu sẵn có cho thấy tỷ lệ

tử vong trẻ dưới 5 tuổi giảm đáng kể trong vòng 30 năm qua, từ 5,5% trong thập kỷ 70 xuống còn 3% vào những năm đầu thế kỷ này, trong khi

đó tỷ lệ tử vong sơ sinh hầu như không thay đổi và ở mức 1,5% [24], Phân tích gần đây về su hướng tử vong ở trẻ em Việt Nam do Ngân hàng Thể giới tiến hành trong năm 2003 kết luận rằng tỷ lệ từ vong trẻ dưới 1 tuổi dường như đã giảm xuống con số 3% trẻ đẻ sống vào giữa những năm 90,

và con số này giờ có thể chỉ trong khoảng 2,5% trẻ đẻ sống hay thậm chí thấp hơn nữa [62]

Theo báo cáo năm 2004 của Tổ chức cứu trợ trẻ em/Mỹ họp tác với

Vụ Sức khoẻ sinh sản: trong thập kỷ vừa qua ở Việt Nam, mặc dù đã có những cải thiện đáng kể trong công tác chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ

em, nhưng hàng năm vẫn còn khoảng 30.000 trẻ sơ sinh tử vong Việc giảm tỷ lệ tử vong của trẻ sơ sinh cần sự chăm sóc đầy đủ cho bà mẹ và

em bé từ quá trình trước sinh, ừong khi sinh và sau khi sinh, đặc biệt là ngay sau sinh

Ngay sau khi sinh, trẻ đặc biệt cần được chăm sóc về dinh dưỡng và sữa mẹ là nguồn thức ăn tốt nhất cho trẻ Bú mẹ được khuyến khích và chấp nhận rộng rãi ở Việt Nam, ước tính có tới 98% trẻ nhỏ được bú mẹ

Tỷ lệ này tại các vùng thành thị là 94% và các vùng nông thôn là 99% [52]

Theo điều tra Quốc gia Dân số và Sức khỏe 2002, phỏng vấn hơn

5600 phụ nữ đã có gia đình thì ước tính tỷ lệ tử vong trẻ em dưới ltuổi là 1,8% [62], tỷ lệ tử vong sơ sinh là 1,2% trẻ đẻ sống Một nghiên cứu điều tra hộ gia đình tại huyện Ba Vì, Hà Nội cũng cho thấy từ vong dưới 5 tuổi giảm rõ rệt nhưng tử vong sơ sinh không giảm [32]

Báo cáo chuỵên đề (ốt nehiên Điều (hrữns Chuỵên khoa cẩn / - Hoc viên: Pham Thúỵ Quỵnh

Phân bố tử vong sơ sinh: theo nghiên cứu của Đinh Phương Hoà và cộng sự, có 2 thời điểm có tử vong cao nhất theo ngày tuổi là trong vòng

24 giờ đầu và 3- 6 ngày tuổi [32]

Có sự khác biệt đáng kể về tử vong trẻ em, trẻ dưới 1 tuổi và sơ sinh giữa các vùng khác nhau Tỷ lệ tử vong sơ sinh, trẻ dưới 1 tuổi và dưới 5 tuổi ở nông thôn cao gấp 2 lần thành thị Tỷ lệ tử vong ờ trẻ dưới 1 tuổi ở các nhóm dân tộc thiểu số cao gấp 2-3 lần so với dân tộc Kinh, trong khi dân số của tất cả các nhóm dân tộc thiểu số chì chiếm khoảng 15% dân số Việt Nam Tỷ lệ tử vong trẻ em cao nhất ở vùng núi phía Bắc, sau đó là Bắc Trung Bộ và Tây Nguyên [24],

Theo số liệu của Ngân hàng Thế Giới, tử vong trẻ em Việt Nam cũng khác nhau theo hoàn cảnh kinh tế xã hội Nhóm thu nhập cao nhất có

tỷ lệ tử vong thấp nhất (13%), ngược lại nhóm rất nghèo có tỷ lệ tử vong trẻ em dưới 1 tuổi và dưới 5 tuổi là khoảng > 50% [65]

Mô hình bệnh tật trẻ sơ sinh và tử vong sơ sinh: theo một điều tra tiến hành ở 7 bệnh viện Nhi và 10 bệnh viện tỉnh cho thấy trẻ sơ sinh nhập viện chủ yếu do viêm phổi, đẻ non, nhẹ thấp cân, vàng da, nhiễm khuẩn tại chỗ và dị tật Nguyên nhân tử vong sơ sinh chủ yếu là: nhiễm khuẩn (viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết ) 24%; đẻ non, nhẹ cân 23%; ngạt 15% và dị tật 23% [32]

• Chăm sóc thiết yếu trẻ sơ sinh:

- Chăm sóc trước sinh: hơn 4/5 số trẻ sơ sinh ở Việt Nam được

hường dịch vụ chăm sóc trước sinh vì bà mẹ đã được thăm khám ít nhất 1 lần trong thời gian mang thai Theo điều tra Dân số và Sức khỏe Việt Nam năm 2002, tỷ lệ này đã tăng từ 71% năm 1997 lên 87% vào năm 2002 [61] Có 13-18% số bà mẹ ở Việt Nam không nhận được sự chăm sóc nào trước sinh, ở một số vùng con số này còn cao hơn, lên tới 25% hoặc

Báo cáo chuyên đề tôt nehiêp Điều dưỡng Chuyên khoa cẩn / - Hoc vién¿ Pham Thúỵ Quỳnh

bà mẹ được chăm sóc trước sinh Chỉ 53% phụ nữ cho biết đã được khám

thai 3 lần, 72% được tiêm phòng uốn ván 2 mũi và 51% được uống viên

sắt bổ sung [59]

- Chăm sóc trong khi sin: khoảng 3/4 số trường hợp sinh con được thực hiện tại cơ sở y tế [59] [60] Hơn 4 trong 5 số trẻ sơ sinh được cán bộ

y tế có đào tạo đỡ Tuy nhiên số lượng chăm sóc trong khi sinh cần được

xem trong nhiều trường họp Theo khảo sát tại một sổ bệnh viện do Cứu

trợ Trẻ em Mỹ thực hiện năm 2002 chỉ có 2 trong sổ 5 cơ sở sản khoa

trong cả nước với hơn 10.000 trường hợp đẻ mỗi năm có các nhân viên

được đào tạo thường xuyên về hồi sức sơ sinh

- Chăm sóc sau sinh: bú mẹ được khuyến khích và chấp nhận rộng

rãi ở Việt Nam, ước tính có tới 98% trẻ nhỏ được bú mẹ Tỷ lệ này khác

nhau theo từng vùng địa lý, dân tộc, trình độ văn hoá của bà mẹ, nơi đẻ

nhưng không đáng kể, nơi ít nhất cũng có 90% trẻ được bú mẹ [13][14]

Tuy nhiên, bú mẹ hoàn toàn vẫn chưa được chấp nhận và thực hành rộng

rãi ở Việt Nam, thực tế tỷ lệ này chỉ đạt 7,7% Theo điều tra Dân số và

Sức khỏe 2002, hiện chỉ có 30,8% trẻ < 2 tháng tuổi được nuôi hoàn toàn

bằng sữa mẹ, 8% số trẻ ở tháng thứ 4-5 được bú mẹ hoàn toàn

• Nuôi con bằng sữa mẹ sớm ở Việt Nam:

Tuy tỷ lệ trẻ bú mẹ cao nhưng chỉ có khoảng 57% các bà mẹ thực

hiện cho con bú ngay trong vòng một giờ sau sinh, 30% các bà mẹ cho

con bú lần đầu trong vòng 24 giờ sau sinh Vào thời điểm này, những lợi

ích quan trọng của việc cho con bú ngay đối với cả mẹ lẫn con có thể mất

đi rất nhiều Tỷ lệ này có sự khác biệt rất lớn theo các vùng: ở miền

Trung, tỷ lệ cho con bú sớm sau sinh chỉ có 39%, trong khi đó ở miền Bắc

là 68% [52] Vào năm 2002 trên cả nước có 54 bệnh viện đáp ứng tiêu chí

toàn cầu về Bệnh viện Thân thiện Trẻ em, trong đó có một bước là cho trẻ

bú sớm trong vòng một giờ sau sinh

Báo cáo c h u ỵ ê n đề tốt nọhiên Điều dưữne Chuyên khoa cấp Ị_=J Ịo c V fg /i: Thúy Quỳnh

Ở nước ta, xu hướng nuôi con bằng sữa mẹ đang giảm đáng báo động Số liệu từ viện Dinh dưỡng quốc gia cho thấy tỷ lệ trẻ bú mẹ sớm trong vòng một giờ đầu sau sinh ở nước ta chiếm 75%, tỷ lệ trẻ bú mẹ hoàn toàn trong một tháng đầu chiếm 31%, còn số trẻ sơ sinh được bú sữa

mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu chỉ chiếm 12%

4 Hệ thống chăm sóc sức khỏe sơ sinh ở nước ta

- trẻ em còn có Viện Dinh dưỡng Quốc gia và Viện vệ sinh dịch tễ Trung ương

Tuyến tỉnh: Sở y tế các tỉnh có trách nhiệm quản ký các mạng lưới

y tế công tại 61 tỉnh thành trong cả nước, tuân thủ các chính sách của Bộ

Báo cáo chuỵện đề tốt nghiện Địềỵ_dưỡng' Chuỵện cán I - Học ỵịêtu Pham Thúỵ Quỳnh

Y tế Dịch vụ chăm sóc bà mẹ - trẻ em/Ke hoạch hóa gia đình, trung tâm y

té dự phòng Cán bộ chịu trách nhiệm chăm sóc bà mẹ trẻ em trong sở y tế

bao gồm các bác sĩ đa khoa, nhi khoa, sản khoa, bác sĩ chuyên ngành y tế

công cộng Chức năng nhiệm vụ của Trung tâm bảo vệ bà mẹ - trẻ em/Ke

hoạch hóa gia định là tư vấn, chỉ đạo điều hành, đào tạo, giám sát, quản ý

và thực hiện các hoạt động chăm sóc sức khỏe bà mẹ - trẻ em/Kố hoạch

hóa gia đình của tỉnh Trung tâm có trách nhiệm thu thập tình hình chăm

sóc sức khỏe sinh sản của tỉnh và báo cáo Bộ Y tể theo quy định

Tuyến cơ sở: Trung tâm y tế huyện bao gồm bệnh viện huyện, đội y

tế dự phòng và bảo vệ bà mẹ trẻ em Bệnh viện tuyển huyện có bác sĩ sản

khoa còn bác sĩ nhi khoa rất ít nơi có Trung tâm y tế huyện chịu trách

nhiệm quản lý trực tiếp và hỗ trợ hoạt động cho trạm y tế xã Trạm y tế xã

chịu trách nhiệm cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu cho nhân

dân, bao gồm cả công tác phòng bệnh và điều trị Nhân viên của Trạm y tế

thực hiện các hoạt động trên gồm bác sĩ, y sĩ, y tá và nữ hộ sinh Tuy

nhiên, theo số liệu của Bộ Y tế năm 2003 thì mới chỉ có 65% số trạm y tế

có bác sĩ Nữ hộ sinh hoặc y sĩ sản nhi có vai trò quan trọng trong chăm

sóc sức khỏe bà mẹ trẻ sơ sinh ờ trạm y tế xã Ở các vùng núi, vùng sâu,

vùng xa, cán bộ y tế thôn bản có vai trò đặc biệt quan trọng, thực hiện các

nhiệm vụ như giáo dục sức khỏe, phát hiện và báo cáo dịch bệnh, chăm

sóc trước sinh và theo dõi phụ nữ có thai, đỡ đẻ thường Cán bộ y tế

thôn bản được đạo tạo 3-9 tháng và hoạt động dưới sự giám sát của trạm y

tế xã

ở Việt Nam, việc tiếp cận và sử dụng dịch vụ y tế nói chung còn

chưa cao và sự khác biệt giữa các vùng và các đối tượng còn lớn Các yếu

tố ảnh hưởng đến việc tiếp cận và sử dụng dịch vụ y tế gồm: khoảng cách

Báo cáo chuyên dề tôt nọliièp Điều dưữìỊỌ Chuvên khoa cấp / - Học viên: Pham Thúy Quỳnh

đến cơ sở y tế, khả năng chi trả phí dịch vụ, trình độ văn hóa, tập tục văn hóa, chất lượng chăm sóc

Khoảng cách từ nhà đến cơ sở y tế được dùng để đánh giá sự tiếp cận dịch vụ y tế Chỉ số này cao nhất ờ vùng núi Tây Bắc và Tây Nguyên Trong tổng số phụ nữ 15-49 tuổi, có 40% ở cách ở cách trạm y té <lkm, 46% cách l-4km, như vậy có hơn 8 trong 10 phụ nữ (86%) ở cách trạm y

tế <5km [24], Đối với trẻ <36 tháng tuổi thì khoảng cách đến cơ sở gần nhất trong vòng 5km đối với các dịch vụ chăm sóc sức khỏe là: có 81-89% đối với các dịch vụ tiêm chủng, 81-92% với dịch vụ điều trị ỉa chảy và 76- 91% đối với dịch vụ điều trị ho Như vậy có khoảng 75% trẻ em sống cách

cơ sở y tế trong vòng 5 km [24]

4.3 Chăm sóc trẻ sơ sinh tại gia đình, cộng đằng:

Ở những nơi có ít dịch vụ y tế hoặc có khả năng tiếp cận và sừ dụng dịch vụ y tế kém, thì chăm sóc sức khỏe tại cộng đồng được triển khai hợp

lý đã giải quyết được nhiều vấn đề sức khỏe nổi cộm trong vùng [73] Việc xử trí các bệnh viêm phổi, tiêu chảy, sốt rét và nhiểm khuẩn sơ sinh

từ nhẹ đến trung bình tại cộng đồng đã được chứng minh là hoàn toàn khả thi và đem lại hiệu quả trong việc giảm tỉ lệ tử vong [50]

Các thực hành chăm sóc trẻ tại gia đình và cộng đồng được khẳng định có vai trò quan trọng trong việc cứu sống trẻ em Chiến lược lồng ghép Phát triển Trẻ thơ do UNICEF xây dựng là một bước tiếp cận đảm bảo sự tham gia của cộng đồng trong hoạt động cứu sống, theo dõi sự tăng trưởng và phát triển của trẻ em

Nhân lực cho chăm sóc sơ sinh: trước khi có chỉ thị 04, phần lớn trẻ

sơ sinh được nằm điều trị cùng với các trẻ khác, Sau khi có chỉ thị 04, theo

số liệu thu thập từ 36 bệnh viện ờ khu vực phía Nam cho thấy 6 bệnh viện

có khoa sơ sinh, 20 bệnh viện bắt đầu thành lập đơn nguyên sơ sinh tại khoa nhi và 10 bệnh viện không có đơn nguyên sơ sinh [1] Theo báo cáo

Báo cáo chuyên đề tốt neltiên Điều dưỡng, Chuỵên khoa CflP / - Uoc ỵịêni Pham TỊtúỵ Quỳnh

của Bệnh viện Nhi đồng 1 về tình hình nhân lực cho chăm sóc sơ sinh trong 16 tỉnh thì có 48,3% số bệnh viện thiếu bác sĩ và cán bộ y tế (CBYT) có kỹ năng điều trị và theo dõi sơ sinh 24 giờ trong ngày

Kinh phí cho chăm sóc sơ sinh, theo ước tính đầu tư cho các dịch vụ chăm sóc sức khỏe cơ bản bao gồm cả gói thiết yếu can thiệp cứu sống trẻ

sơ sinh, tính trung bình cần 34 đô la mỹ/năm Hiện nay theo báo cáo của TCYTTG khoản đầu tư này ở nước ta mới chỉ đạt 7 đô la Mỹ [71] Theo Luật chăm sóc bảo vệ và giáo dục trẻ em mới, Chính phủ đã dành một khoản ngân sách trung bình cho mỗi trẻ là hơn 5 đô la mỹ/ năm dành cho công tác khám chữa bệnh miễn phí cho trẻ em dưới 6 tuổi

4.4 Các chiến lược, kế hoạch và hướng dẫn quốc gia:

Chiến lược quốc gia về công tác chăm sóc sức khỏe sinh sản giai đoạn 2001-2010: sau hội nghị quốc tế về Dân số và phát triển tại Cairo năm 1994, Việt Nam đã xây dựng chiến lược này trong đó phản ánh một phương pháp tiếp cận tổng thể đối với sức khỏe sinh sản Chiến lược này

có 7 mục tiêu trong đó có một mục tiêu “Nhằm cải thiện tình trạng sức khỏe phụ nữ và người mẹ, nhằm đạt được một sự giảm đồng đều tỷ lệ tử vong mẹ và tỷ lệ bệnh tật, chết sau khi sinh và tỉ lệ tử vong sơ sinh giữa các vùng và các nhóm người dân khác nhau với sự quan tâm đặc biệt tới những khu vực có nhiều thiệt thòi” [3] Tuy nhiên trong chiến lược này không có sự nhấn mạnh cụ thể tới công tác chăm sóc trẻ sơ sinh

Việt Nam là một trong những nước đã cam kết đạt Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ Đe thực hiện mục tiêu chiến lược này, Bộ Y tế đã xây dựng kế hoạch quốc gia về làm mẹ an toàn giai đoạn 2003-2010 với các chỉ tiêu: đến 2010 giảm tử vong dưới 1 tuổi xuống còn 25/1000, giảm tử vong chu sinh xuống còn 18/1000, giảm tỷ lệ trẻ đẻ nhẹ cân xuống còn 6%

và giảm 50% số tử vong mẹ Tháng 10/2003, Bộ trưởng Bộ Y tế ra chỉ thị, nhấn mạnh cam kết của Bộ Y tế trong việc ưu tiên và tiếp tục tiến hành những cải cách về công tác chăm sóc trẻ sơ sinh và nâng cao chất lượng chăm sóc sơ sinh trên phạm vi cả nước [4],

Báo cáo chuỵên đề tổt npliiên Điều dưỡng Chuỵên cấp / - Hoc viên; Pliant Tliúv Quỳnh

CHĂM SÓC

1 Hoạt động hỗ trợ của hộ sinh trong việc nuôi con bằng sữa mẹ

- Khuyến khích bà mẹ khám thai định kỳ, chăm sóc bầu vú đúng cách

- Nêu rõ với bà mẹ những lợi ích của khám thai

+ Đi khám thai đều đặn để biết tình trạng sức khỏe cùa cả mẹ và

thai nhi

+ Nấu có những dấu hiệu bất thường sẽ được theo dõi và điều trị

+ Nếu mẹ và thai nhi đều bình thường thì sẽ được cán bộ y tế hướns

dẫn về cách chăm sóc thai nghén

Báo cáo chuỵên đề lốt nehiên Điều dưữna Chuvên khoa cấj> I —Học n : Pham Thúỵ Quỳnh

- Thời điểm khám thai: Trong thời kỳ mang thai, các bà mẹ cần đi khám

thai ít nhất 3 lần hoặc theo hẹn của cán bộ y tế

- Phát hiện sớm các biến cố có thể xảy ra trong thời kỳ mang thai làm ảnh hưởng đến sự tiết sữa và nuôi con bằng sữa mẹ

- Chăm sóc và vệ sinh bầu vú đúng cách, tư vấn cho phụ nữ mang thai nuôi con bằng sữa mẹ ngay từ khi bắt đầu mang thai

- Cung cấp viên sắt/acid folic cần được thực hiện ngay từ lần khám thai đầu Kiểm tra việc sử dụng và cung cấp tiếp trong các lần khám thai sau phòng tránh thiếu máu cho phụ nữ mang thai và sinh con nhằm nâng cao sức khỏe phụ nữ mang thai tạo sữa cho con bú sau sinh

- Theo dõi sự tăng cân của mẹ và con đảm bảo mẹ đủ sức khỏe, con không

bị suy dinh dưỡng khi nằm trong bụng mẹ giảm biến chứng trong và sau sinh để duy trì sức khỏe cho mẹ và con sau đẻ

-V ệ sinh trong thời kỳ mang thai

+ Nhà ở phải thoáng khí sạch sẽ, tránh ẩm, nóng, khói

+ Tránh tiếp xúc với khói thuốc lá, khói bếp, thuốc trừ sâu, thuốc bảo vệ thực vật và các chất độc hại để bảo vệ sức khoẻ bà mẹ và thai nhi

+ Tắm rửa thường xuyên, thay giặt quần áo sạch sẽ

+ Luôn giữ sạch bộ phận sinh dục để tránh nhiễm trùng Tránh bơm rửa trong âm đạo

+ Lau rửa đầu vú hàng ngày giúp cho tuyến sữa của vú phát triển đều để sau khi đẻ trẻ có thể bú ngay Không mặc áo lót quá chặt sẽ ảnh hưởng tới sự phát triển đặc biệt của vú trong thời kỳ mang thai + Mặc quần áo rộng rãi, thoải mái, chất liệu dễ thấm nước

+ Tránh tác động kích thích vào núm vú trong thời kỳ mang thai gây cơn co tử cung: vê đầu vú, xoa núm vú,

Báo cáo cĩtuvpìì ạề Ịẻl U£hị£H mằn dưỡng' Chuyên L - Hoc viên: Pham Thúỵ Quỳnh

- Phát hiện sớm các biến cố có thể xảy ra trong thời kỳ mang thai làm ảnh

hưỡng đến sự tiết sữa và nưôi con bằng sữa mẹ

- Thực hiện tư vấn trước sinh về vấn đề nuôi con bằng sữa mẹ

Tư vẩn cho săn phụ Nguyễn Thị Hằng về sữa mẹ 1.2 Trong chuyển dạ

- Khuyến khích bà mẹ ăn đủ chất, uống đủ nước, giữ sức khỏe cho cuộc

chuyển dạ và khả năng hồi phục sau sinh tốt sẽ giúp đủ sữa

- Ăn các thức ăn giàu dinh dưỡng, dễ tiêu, không nên ăn quá no

- Nếu phải sử dụng thuốc, tránh các thuốc gây ảnh hường tới sự tiết sữa mẹ

Bảo cảo chuyên đề tốt ìtshiên Điều dưỡỉtư Chuyên khoa cắp I - H ọ c viên: Phạm Thủy Quỳnh

Chăm sóc sản phụ Nguyễn Thị Hằng trong chuyển dạ

- Cho con bú ngay sau đẻ với sự hỗ trợ của hộ sinh

- Cho trẻ bú đúng cách, đúng tư thế và đủ thời gian Những động tác mút

vú cảu trẻ sẽ giúp sữa về sớm và nhiều hom

- Cho trẻ bú ngay sau đẻ trẻ được nhận nguồn sữa non của mẹ, sữa non có nhiều kháng thể giúp trẻ chống nhiễm khuẩn, duy trì và hỗ trợ hệ tiêu hóa cho trẻ, trẻ thông minh hơn

- Cho trẻ bú ngay sau đẻ giúp tử cung co bóp tốt, giảm tỉ lệ băng huyết sau sinh

- Giúp bà mẹ ăn uống ngay sau khi sinh để bà mẹ hồi phục sớn sau đẻ, sữa

về sớm hom và nhiều hom

Chăm sóc sản phụ Nguyễn Thị Hằng trong giai đoạn

và hỗ trợ sản phụ cho con bú ngay sau đẻ

- Thành phần chính của sữa là nước, trong đó hòa tan các chất và các laoị

vitamin nên cần khuyến khích bà mẹ ăn đủ chất, uống đủ nước

- Bà mẹ ăn đủ chất, uống nhiều nước sẽ làm cho khả năng hồi phục sau sinh tốt sẽ giúp đủ sữa mẹ

- Ăn những thức ăn bà mẹ mong muốn

NÊN:

+ Ăn nhiều bữa hơn và mỗi bữa ăn nhiều hơn

+ Thay đổi món ăn, thay đổi cách chế biến sao cho ngon miệng

+ Ăn hầu hết các loại thức ăn hàng ngày vẫn thường ăn, không cần

Báo cáo chuỵên đề / 0/ ;ig/;/gp Diều íhrữuL’ Chuỵên khoa cắp / - Học viên: Pham Thúy Quỵnh

+ Ăn thức ăn tốt nhất mà gia đình có như sữa, hoa quả, rau, thịt, trứng, cá, đậu phụ, lạc, đậu, đỗ

+ Ăn nhiều thực phẩm có chứa nhiều sắt, vitamin A và axit folic như thịt, cá, trứng, rau xanh và các thực phẩm có màu vàng, đỏ.+ Ăn chất bột đường như gạo, ngô, khoai, sắn, củ mài, bột mì, đường, mật, mía; các loại quả ngọt;

+ Ăn thức ăn chứa nhiều muối khoáng và vitamin như rau tươi, hoa quả các loại

+ Ăn các thức ăn giàu can xi như cua, tôm, cá

+ Uống đủ lượng nước cần thiết khi có thai và lúc nuôi con (từ 8 đến 12 cốc nước sạch, nước hoa quả hoặc chè thảo dược mỗi ngày) + Những người có bệnh mãn tính nên hỏi bác sĩ về chế độ ăn cùa mình

KHÔNG N Ê N :

+ Ăn mặn, nên thay đổi món để ngon miệng

+ Dùng chất kích thích như rượu, bia, ớt, cà phê, thuốc lá, ma tuý.+ Không uống thuốc nếu không có chỉ định của thầy thuốc

- Luôn sẵn sàng hồ trợ bà mẹ trong mọi việc đặc biệt là giúp bà mẹ nuôi con bằng sữa mẹ vì trong những ngày đầu tiên bà mẹ luôn có sự e dè, lung túng và luôn luôn cần sự giúp đỡ của nhân viên y tế

- Tiếp tục đặt trẻ vào vú mẹ, cho trẻ bú Cho trẻ bú đúng tư thế giúp sữa về sớm, đều hơn

- Khuyến khích bà mẹ cho trẻ bú cả ngày lẫn đêm, tăng cường phản xạ tiết prolactin, tiết sữa mẹ nhiều hơn

- Động viên bà mẹ, xây dựng niềm tin, cung cấp đầy đủ và hoàn thiện các thông tin, hỗ trợ việc nuôi con bằng sữa mẹ

- Luôn thăm hỏi, động viên bà mẹ nuôi con bằng sữa mẹ hàng ngày khi bà

mẹ ở tại viện