Ebook Cây thuốc vị thuốc phòng và chữa bệnh phụ nữ: Phần 2

Rêu lưỡi vàng... Mạch hư nhược.[r]

Chương 4 BỆNH THỜI KỲ SAU ĐẺ (SẢN HẶU)

1 ĐẺ MUỘN

Đông y gọi là bào y bất xuất để chỉ phụ nữ có thai thán g thứ 10 đến thời kỳ sinh đẻ nhưng chỉ hơi đau bụng lâm râm hoặc không thấy đau bụng, các biểu hiện chuyển dạ đẻ gần như không thấy, cơ thể người mẹ

m ệt mỏi, tâm hung trướng thông, suyễn cấp, phiền muộn lo sợ.

Nguyên nhân và cd chế bệnh sinh

Nguyên nhân do khí lực hư nhược không thúc ước được sản môn mở để giúp cho thai ra ngoài, hoặc do huyết nhập bào y nhiều làm bào y tăng quá to dẫn đến tâm hung trước thông, suyễn cấp.

Điểu trị

Phụ nữ có thai tháng thứ 10 đến thời kỳ sinh đẻ nhưng không thấy biểu hiện chuyển dạ đẻ, tâm hung trưứng thông, suyễn cấp, cơ thể người mẹ m ệt mỏi, phiền muộn, lo sợ Mạch trầm sác.

B à i th u ốc:

Cách bào chế: Hắc phụ tử bào, can tất sao nhỏ lửa

đến giòn Đại hoàng tán mịn tinh Ba vị: Hắc phụ tử, Mẫu đơn bì và Can tấ t tán mịn tinh mễ thô" tiễn , Đại hoàng tán m ạt nấu thành cao hoàn viên.

- Cách d ù n g : ưô"ng từ 10 - 12g với rượu, nếu thấy

chuyển bào không uống nữa.

2 SAU ĐẺ HOA MẮT, CHÓNG MẶT

Phụ nữ sau khi đẻ đau đầu choáng váng, hoa mắt chóng mặt, đi đứng không vững Đông y gọi là huyễn vâng.

Nguyên nhân và cU chê bệnh sinh

Nguyên nhân do khi sinh đẻ huyết bị ra quá nhiều, làm cho khí huyết bị hao tổn nghiêm trọng nên không nuôi dưỡng được não tuỷ, hư hoả vong động, ảnh hưởng đến tâm thần mà gây ra hôn loạn, khẩu cấm; hoặc sau

đẻ huyết nhập lại Can kinh (huyết dư) mà gây ra nhãn hoa, hôn vâng

Điều trị

* Do h u yết nhậ p Can kinh: Phụ nữ sau khi đẻ hoa

m ắt chóng mặt, đầu váng, đi đứng loạng choạng, cảm giác không vững.

- B à i thuốc:

X ích thược 12g Bồ hoàng 12g

- Cách bào chế: Bồ hoàng sao, Can khương sao, Hắc đậu

khứ bì sao Các vỊ (trừ Sinh địa) tán mịn tinh, Sinh địa chưng nghiền tinh sau đó hoà với bột thuốc hoàn viên.

- Cách dùng: Ngày uống 3 lần, mỗi lần 15g với rượu.

* Do sinh để ra huyết quá nhiều: Phụ nữ sau khi đẻ bị

ra huyết quá nhiều, khí huyết hư tổn, người mệt mỏi, hoa mắt chóng mặt, đầu váng, chân tay lạnh, đi đứng loạng choạng, da xanh nhợt, tâm thần hôn loạn Mạch hư tế.

- B ài thuốc:

- Cách bào chế: Các vị sao giòn tán mịn tinh

- Cách dùng: Uô"ng ngày 3 lần, mỗi lần từ 10 - 12g

với rượu.

3 SAU ĐẺ MÊ SẢNG

Phụ nữ sau khi đẻ ngủ hay mê, nói nhảm, tâm thần hoảng loạn không yên gọi là cuồng ngôn thiềm ngữ.

Nguyên nhân do khi sinh đẻ bị mất máu nhiều, khí huyết hư suy làm cho tâm huyết thiếu hụt, tâm không tàng được thần, Tâm khí và tâm huyết đều hư nên không chủ được thần minh, mà tâm khai khiếu ra lưỡi

gây ra cuồng ngôn loạn ngữ, ngủ hồi hộp không yên, thiềm ngữ; đồng thời can tàn g huyết, huyết hư làm cho can dương thượng xung gây ra choáng váng.

Điếu trị

Phụ nữ sau khi đẻ hay hồi hộp, ngủ chập chờn, hay

mê sảng, nói nhảm, tâm thần hoảng loạn không yên, ăn uống kém , choáng váng Mạch hư tế.

- B à i thuốc:

Cách bào chế: Bá tử nhân khử dầm, Ngưư tất tẩm

rượu Các vị (trừ Thục địa) sao giòn tán mịn, Thục địa chưng nghiền nhừ trộn đều với thuốc bột hồ hoàn viên.

- Cách dùng: N gày uô"ng 3 lần, mỗi lần 15g với nước

gạo rang Bài thuôc còn dùng dưới dạng tán bột.

4 SAU ĐẺ RA NHIỀU M ồ HÔI

Phụ nữ sau khi đẻ ra nhiều mồ hôi không cầm, do dương khí bị hao tổn quá nhiều, sốt ra mồ hôi cả lúc ngủ và lúc thức là do âm huyết quá suy tổn, dương khí uất kết.

Nguyên nhân và cd chế bệnh sinh

Do sau khi sinh đẻ dương khí bị hao tổn quá nhiều, tấu lý hư m ất khả năng vệ ngoại, tân dịch vong tiết, hoặc phong tà thừa hư mà xâm nhập, phong biến động gây ra kính chứng tòng biểu mà làm ra nhiều mồ hôi;

hoặc âm huyết quá suy tổn dương khí bị uất lại ở mô

nguyên mà gây ra sô't, mồ hôi ra nhiều cả khi ngủ và thức Do tân dịch hao tổn nên người gầy, doản khí, môi khô ráo Mạch tế sác Nếu mồ hôi ra quá nhiều gây ra chân tay co cứng, toàn thân co giật (kinh).

Điều tpị

* Do h ư hãn: Phụ nữ sau khi đẻ ra nhiều mồ hôi

không cầm, sốt, mồ hôi dính, người gầy, đoản khí, mồ hôi ráo, người m ệt mỏi Mạch tế sác.

- B à i thuốc:

Đưcmg quy

H oàng kỳ

H oàng bá

H oàng liên

12g 12g 6g 6g

T h ụ c địa hoàng 12g

S in h đ ịa hoàng 6g

- Cách dùng: Ngày sắc uô"ng 1 thang, chia đều 3 lần

trong ngày.

* Do tin h th ầ n hỗn loạn: Phụ nữ sau khi đẻ người

nóng, ra nhiều mồ hôi cả lúc ngủ và lúc thức, tinh thần hỗn loạn không yên, người gầy, tứ chi vô lực, đầu nóng, choáng váng, môi khô ráo, người m ệt mỏi Mạch sác.

- B ài thuốc:

M àn k in h tử 4g T h ă n g m a 16g

- Cách dùng: N gày sắc uô"ng 1 thang, chia đều 3 lần

Sau khi uô"ng thuôc 1 giờ, uô'ng 1 quả trứng gà sống.

5 SAU ĐẺ TRÚNG PHONG

Sản hậu trúng phong bao gồm: Trúng phong tạng phủ và trúng phong kinh lạc Sản hậu trúng phong là phụ nữ sau khi đẻ tự nh iên khẩu nhãn oa tà, chân tay

co quắp, hoặc hoảng hôT, kinh quý Nếu trúng phong vào tạng phủ mà chủ yếu là Tâm kinh thì tự nhiên m ắt trợn ngược, cấm khẩu, không nói được, chân tay co cứng, hoặc nói cười huyên thuyên.

Nguyên nhân và cd chế hệnh sinh

Nguyên nhân do sau khi sinh đẻ khí huyết bị hư, khí hình bất túc, tấu lý hư mất khả năng vệ ngoại, phong hàn thừa hư mà xâm nhập, gây ra co quắp, khẩu nhỡn oa tà, hoặc người tự nhiên thấy vận động khó khăn, chậm chạp Nếu ngoại tà xâm nhập tạng vào tâm, tâm bào ảnh hưởng đến công năng tàng thần gây ra, cấm khẩu, không nói được, chân tay co cứng, hoặc nói cười huyên thuyên, hoảng hốt, kinh quý, thần chí không yên, mắt trợn ngược.

Điều trị

* Do k h í h u y ế t h ư hàn: Phụ nữ sau khi đẻ tự nhiên

bất tỉnh nhân sự, m ắt trợn ngược; hoặc nói cười huyên thuyên, sợ gió, sợ lạnh, thích ấm, nóng; người m ệt mỏi, mạch phù vô lực.

- B à i thuốc:

Đương quy

B ạch thược

N h â n sâ m

P hục lin h

H oàng kỳ

- Cách dùng: s ắ c uống ngày 1 thang, chia đều 3 lần

trong ngày.

* Do Tâm k h í hư: Phụ nữ sau khi đẻ tự nhiên bất tỉnh

nhân sự, mắt trợn ngược, chân tay lạnh, mạch hư nhược.

- B à i thuốc:

- Cách dùng: Ngày sắc uông 1 thang, chia đều 3 lần

trong ngày.

- * Do trú n g p h o n g vong ngôn: Phụ nữ sau khi đẻ tự

nhiên khẩu nhãn oa tà, nói khó, chân tay co quắp, phát sô"t, tinh thần hoảng loạn, ăn uô"ng kém; mạch hư nhược.

- B ài thuốc:

N h â n sâm lOg P hục th ầ n lOg

T hạch xương bồ lOg

- Cách dùng: N gày sắc uô"ng 1 thang, chia đều 3 lần

Sản hậu cước khí là phụ nữ sau khi đẻ sưng đau, co

cứng từ khớp gối đến bàn chân, vận động khó khăn,

tâm phiền, nôn mửa.

Nguyên nhân Và cu chế bệnh sinh

Nguyên nhân do sau khi sinh đẻ nguyên khí nội hư, khí hình bất túc, tấu lý mất khả năng vệ ngoại, lục dâm xâm

nhập vào cơ thể, lưu trú ở túc cước, lúc đầu gây sốt, sau đó

gây ra tâm phiền, ẩu thổ, tứ chi đau mỏi, nặng nề.

Điều trị

Phụ nữ sau khi đẻ chân nặng nề, sưng, đau, co cứng từ khớp gối đến bàn chân, tâm phiền, ẩu thổ, ăn uống kém, người nặng nề vận động khó khăn Mạch hư nhược.

- B à i thuốc:

X u yên k h u n g

T h ụ c địa hoàn

NgUu tất

Khương họat

N h ụ c q u ế

Thược dược

Cam thảo

4g

- Cách dùng: s ắ c uô"ng ngày 1 thang chia đều 3 lần

trong ngày.

7 SAU ĐẺ ĐAU LƯNG

Đông y gọi là sản hậu yêu thông, là phụ nữ sau khi

đẻ đau lưng dữ dội hoặc đau cứng lưng khôỉlg cúi được, kèm theo một số chứng trạng toàn thân khác như đầu choáng váng, ăn uô"ng kém tiêu hóa.

Nguyên nhân do trong quá trình mang thai thận khí

bị ảnh hưởng, hư suy, khi sinh đẻ khí huyết đều bị thương tổn hiệp với cảm nhiễm phong hàn, làm cho công năng của thận càng bị ảnh hưởng Lưng là phủ của thận, đồng thời thận chủ cốt tủy, khi thận khí hư suy các bộ phận liên quan đều bị ảnh hưởng mà sinh ra đau lưng dữ dội, cứng lưng, vận động khó khăn.

Điểu trị

Phụ nữ sau khi đẻ đau ngang thắt lưng, không cúi được, phải xoay cả thân mình, hai bắp đùi, mông nặng, đau, lưng co cứng, vận động khó khăn, ăn uống kém, người nặng nề; Mạch hư nhược.

- B à i thuốc:

C hi xác 8g Thương tru ậ t 8g

- Cách dùng: Sắc uô"ng ngày 1 thang, chia đều 3 lần,

uô"ng ấm.

8 SAU ĐẺ ĐAU BỤNG

Phụ nữ sau khi đẻ trong cữ đau bụng từng cơn vùng

tề phúc, vùng thiểu phúc, do cảm nhiễm các yếu tô" lạnh.

Nguyên nhân và cd chế bệnh sinh

Nguyên nhân sau khi sinh đẻ khí huyết bị tổn thương, tỳ vị hư nhược, chính khí hư yếu, hàn tà thừa hư xâm nhập vào tạng phủ, Xung, Nhâm mà gây ra Nếu hàn tà xâm nhập vào tỳ vị thì phúc thống vùng tề phúc kèm theo người ậm ạch, nôn mửa Nếu tà khí xâm nhập vào bào cung, Xung, Nhâm gây co thắt, đau bụng vùng thiểu phúc từng cơn.

Điểu trị

Phụ nữ sau khi đẻ trong cữ, phúc thống vùng tề phúc kèm theo người ậm ạch, nôn mửa, ăn uống kém tiêu Nếu tà khí xâm nhập vào bào cung, Xung, Nhâm gây co thắt, đau bụng vùng thiểu phúc từĩig cơn Mạch hư nhược.

- B à i thuốc:

S in h khương 12g

Q uế chi Cam thảo

Ỉ2 g 4g

Đ ại táo

Đương quy

12 quả 12g

- Cách dùng: sắ c uô"ng ngày 1 thang chia đều 3 lần,

uô"ng ấm.

9 SAU ĐẺ ĐAU BỤNG NÔN MỬA

Đông y gọi là sản hậu hoắc loạn, là phụ nữ sau khi đẻ đau quặn bụng kèm theo nôn mửa, ăn uống không tiêu.

Nguyên nhân Và cd chế bệnh sinh

Nguyên nhân do sau khi sinh đẻ khí huyết, công năng của tạng phủ hư tổn, ăn uô"ng không tiêu, chính khí hư ngoại tà thừa hư xâm nhập Nếu nguyên nhân do nhiệt tà thì đau bụng hoắc loạn ăn uô"ng được Nếu nguyên nhân do hàn tà thì đau bụng hoắc loạn ăn uống không tiêu Nếu nguyên nhân do tạng phủ hư, ẩm thực đình tích gây hoắc loạn thì không ăn uô"ng được.

Điều trị

* Do n h iệt tà: Phụ nữ sau khi sinh đẻ đau bụng hoắc

loạn, ẩu thổ, khát, chân tay nóng, ngũ tâm phiền nhiệt,

ăn uô'ng được; Mạch hư sác.

- B ài thuốc:

- Cách dùng: Ngày sắc uô"ng 1 thang chia làm 5 lần

trong ngày.

* Do h à n tài: Phụ nữ sau khi sinh đẻ đau bụng hoắc

loạn, ẩu thổ, ăn uô"ng không tiêu, người lạnh, chân tay lạnh Mạch trầm trì.

- B ài thuốc:

- Cách dùng: Ngày sắc uô"ng 1 thang, chia làm 5 lần

trong ngày.

10 SAU ĐẺ ĐAU ĐẦU

Phụ nữ sau khi đẻ đau đầu kèm theo nhức hai thái dương, nặng đầu, choáng váng, cơ thể hư nhược, hoặc người bệnh vô"n có chứng bệnh đầu thống sau đẻ lại càng đau tăng Đặc điểm là đau đầu dữ dội cắn buốt trong óc khiến bệnh nhân kêu la không thể chịu được.

Nguyên nhân và cd chế bệnh sinh

Theo nội kinh “Đầu mục chư dương chi sở hội” tức là các kinh dương đều hội tụ ở trên đầu Nguyên nhân do sau khi sinh đẻ vị khí hư nhược, hoặc tỳ khí hư, khí thiểu hoặc ăn uô"ng kém, hoặc không tiêu, làm cho dương khí thiếu hụt nên thanh khí không thăng lên được để nuôi dưỡng năo tủy mà gây ra đau đầu, nặng đầu Hoặc người bệnh vô"n sẩn có bệnh nội thương như: Can dương vượng gây ra đầu thông, nhân khí huyết hư suy sau đẻ là cơ hội để đầu thông tăng.

ĐiỂu trị

* Do vị k h í h ư nhược: Phụ nữ sau khi sinh đẻ đau

đầu, nặng đầu, choáng váng, ăn uô'ng kém tiêu, bụng đầy, sôi bụng, người m ệt mỏi, chân tay lạnh, cơ thể hư nhược Mạch hư nhược.

- B à i thuốc:

- Cách dùng: sắ c ngày 1 thang, uô"ng ấm, chia đều 3

lần trong ngày.

* Do can dương vượng: Phụ nữ sau khi sinh đẻ đau

đầu, nặng đầu, choáng váng, ngực sườn đầy tức, ăn uô"ng kém tiêu, m iệng đắng, mắt hoa, cơ thể hư nhược Rêu lưỡi vàng Mạch huyền sác.

- B ài thuốc:

S in h khương 3 lát.

- Cách dùng: Sắc uống ngày 1 thang, chia đều 3 lần

trong ngày.

11 SAU ĐẺ PHÙ THŨNG

Phụ nữ sau khi đẻ bị phù thũng, thường gặp là tứ chi phù thũng và phù thũng toàn thân, hoặc những người sẵn có tiền sử phù thũng, nhân sau sinh đẻ khí huyết hư suy mà phát phù thũng toàn thân.

Nguyên nhân và cd chê' bệnh sinh

Nguyên nhân do phụ nữ sau khi sinh đẻ, huyết ra quá nhiều gây ra bại huyết, ngoại tà thừa hư xâm nhập lưu trú ở

tứ chi cân mạch mà gây ra phù thũng Nếu chữa trị không tốt dần cũng gây ra phù thũng toàn thân Phù thũng toàn thân thường gặp ở những người sẵn có tiền sử tỳ thận dương hư gặp ngoại tà, nhân sau sinh đẻ khí huyết hư suy

mà bí tiểu tiện và phù thũng toàn thân.

Điều tpị

* T ứ chi p h ù th ủng: Phụ nữ sau khi sinh đẻ bị mất nhiều huyết gây ra phù thũng chủ yếu ở tứ chi, người

m ệt mỏi, ăn uống kém, đầy bụng, chân tay sưng phù, lạnh, môi nhợt, da xanh Mạch hư nhược Nếu chữa trị không tốt, lâu ngày cũng gây ra phù thũng toàn thân.

- B à i thuốc:

- Cách bào chế: Các vị sao giòn tán mịn tinh

- Cách dùng: Ngày uống 3 lần, mỗi lần 15g với rượu

trắng.

* P hù th ủ n g toàn thân: Phụ nữ sau khi sinh đẻ bị

mất nhiều huyết gây ra ăn uô"ng kém, đau rát họng, đầy bụng, ậm ạch khó tiêu, tiểu tiện ít, đại tiện phân sống hoặc nát, người m ệt mỏi, môi nhợt, da xanh, phù thũng toàn thân Mạch hư nhược.

- B ài thuốc:

- Cách bào chế: Các vị (trừ Thục địa) sao giòn tán

mịn tinh Mật hoàn viên.

- Cách dùng: Ngày uô"ng 3 lần, mỗi lần 20g.

12 SAU ĐẺ ĐẠI TIỆN BÍ

Phụ nữ sau khi đẻ, đại tiện bí 4 - 5 ngày mới đi đại tiện một lần, thậm chí có khi 6 - 7 ngày mới đi đại tiện

1 lần, người m ệt mỏi bứt rứt khó chịu.

Nguyên nhân và cn chế bệnh sinh

Nguyên nhân do sau khi sinh đẻ khí huyết bị hư suy, trường vị hư nhược, tân dịch hao kiệt, công năng vận hóa bị ảnh hưởng, khí hư nên việc giáng trọc bị ảnh hưởng m ất khả năng truyền tống gây ra đại tiện bí, sáp.

ĐIỂU trỉ

* Đ ại tiện bí ít ngày: Phụ nữ sau khi sinh đẻ, đại