Chúng tôi xin chân thành cảm ơn Tổ chức Y tế Thế giới đã cho phép chúng tôi dịch cuốn sách cũng nhƣ Ban lãnh đạo Tổ chức VEF và các cán bộ nhân viên của Tổ chức, những ngƣời đã giúp ch[r]
Trang 1Chăm Sóc
Phẫu Thuật
tại Bệnh Viện
Tuyến Huyện
Quyen D Chu, M.D., F.A.C.S
Hung S Ho, M.D., F.A.C.S
Tổ chức Y tế thế giới
Trang 2Chăm Sóc Phẫu Thuật
tại Bệnh Viện Tuyến Huyện
Trang 3Published by the World Health Organization in 2003 under the title Surgical Care at the District Hospital @ World Health Organization-2003
The Director General of the World Health Organization has granted translation rights for an edition in Vietnamese
to Louisiana State University Health Sciences Center-Shreveport, which is solely responsible for the Vietnamese edition
Information pertaining to the English Version
WHO Library Cataloguing-in-Publication Data Surgical care at the district hospital
1 Surgery - methods 2 Surgical procedures, Operative - methods 3 Anesthesia - methods
4 Wounds and injuries - surgery 5 Hospitals, District - organization and administration 6 Pregnancy complications - surgery 7 Manuals I World Health Organization
Incorporates: Primary trauma care manual
ISBN 92 4 154575 5 (NLM classification: WO 39)
© World Health Organization 2003
All rights reserved Publications of the World Health Organization can be obtained from Marketing and Dissemination, World Health Organization, 20 Avenue Appia, 1211 Geneva 27, Switzerland (tel: +41 22 791 2476; fax: +41 22 791 4857; email: bookorders@who.int) Requests for permission
to reproduce or translate WHO publications - whether for sale or for noncommercial distribution - should
be addressed to Publications, at the above address (fax: +41 22 791 4806; email: permissions@who.int) The designations employed and the presentation of the material in this publication do not imply the expression of any opinion whatsoever on the part of the World Health Organization concerning the legal status of any country, territory, city or area or of its authorities, or concerning the delimitation of its frontiers or boundaries Dotted lines on maps represent approximate border lines for which th ere may not yet
be full agreement
The mention of specific companies or of certain manufacturers’ products does not imply that they are endorsed or recommended by the World Health Organization in preference to others of a similar nature that are not mentioned Errors and omissions excepted, the names of proprietary products are
distinguished by initial capital letters
The World Health Organization does not warrant that the information contained in this publication is complete and correct and shall not be liable for any damages incurred as a result of its use
Typeset in London Printed in Malta by Interprint Limited
Trang 4Lời cảm ơn của biên tập viên
Các loại bệnh cần phải can thiệp bằng phẫu thuật là vấn đề được chúng tôi quan tâm
từ trước đến nay Thật may mắn, chúng tôi đã nhận được sự tài trợ của Quỹ Giáo dục Việt Nam (VEF) để giảng dạy khoá học trực tuyến qua mạng về “Ngoại khoa lâm sàng cơ bản” cho các sinh viên của Trường Đại học Y Thái Bình
VEF là một cơ quan được Quốc Hội Hoa Kì thành lập tháng 12 năm 2000, hoạt động độc lập với mục đích nhằm tăng cường mối quan hệ song phương giữa Hoa Kì và Việt Nam thông qua sự trao đổi về giáo dục Một trong những sứ mệnh của VEF là khuyến khích các học giả Hoa Kì (có học hàm tối thiểu là Phó giáo sư) đến giảng dạy cho sinh viên Việt Nam trong các lĩnh vực khoa học, kĩ thuật, toán học, công nghệ và y học VEF cam kết xác định và lựa chọn các học giả Hoa Kì có trình độ phù hợp, và chúng tôi là những học giả đã được lựa chọn trong niên khoá 2009-2010
Một trong những nỗ lực của chúng tôi là hoạt động biên dịch cuốn sách “Chăm sóc phẫu thuật tại bệnh viện tuyến huyện” do Tổ chức Y tế Thế giới WHO xuất bản Chúng tôi tin rằng cuốn sách này sẽ là nguồn tài liệu tham khảo tốt cho các cán bộ y tế Việt Nam khi xử trí những vấn đề ngoại khoa cơ bản Chúng tôi đã quyết định thay đổi một số chi tiết để bản dịch phù hợp hơn với thực tế ở Việt Nam Tuy nhiên, trong quá trình biên dịch sẽ không tránh khỏi những khiếm khuyết Rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của Quý độc giả
Chúng tôi xin chân thành cảm ơn Tổ chức Y tế Thế giới đã cho phép chúng tôi dịch cuốn sách cũng như Ban lãnh đạo Tổ chức VEF và các cán bộ nhân viên của Tổ chức, những người đã giúp chúng tôi thực hiện Dự án này như Tiến sỹ Lynne McNamara - Giám đốc điều hành Quỹ; Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Phượng - Trưởng đại diện Quỹ tại Việt Nam, Sandarshi Gunawardena - cán bộ chương trình, Lana Walbert – Giám đốc tài chính, kế toán và hành chính, Đặng Bình - Quản lý chương trình, Nguyễn Mai - Trợ lý chương trình và Bùi Hạnh -
Trang 5Trợ lý chương trình Chúng tôi cũng muốn cảm ơn Hội Phẫu Thuật Quốc Tế (International College of Surgeons) và Giáo sư Gazi Zibari-Trưởng ngành ghép gan, thận và tủy tại Trung tâm khoa học y học Shreveport thuộc Trường đại học Tổng hợp Bang Lousiana tại Hoa Kỳ
đã hỗ trợ chúng tôi trong việc này Cuối cùng, chúng tôi xin cảm ơn bà Nguyễn Thị Thư và các cộng sự tại Trường Đại học Y Thái Bình đã giúp chúng tôi hoàn thiện việc biên dịch cuốn sách này
Biên tập viên
Quyen D Chu, M.D., F.A.C.S
Phó giáo sư ngoại khoa
Trung tâm khoa học y học Shreveport thuộc Trường đại học Tổng hợp Bang Lousiana tại Hoa Kỳ
Hung S Ho, M.D., F.A.C.S
Giáo sư ngoại khoa
Trường Đại học Y thuộc Đại học Tổng hợp California
Hoa Kỳ
Trang 6Được tài trợ bởi Quyen D Chu, M.D., F.A.C.S
Louisiana State University Health Sciences Center-Shreveport
Và
Hung S Ho, M.D., F.A.C.S
University of California-Davis School of Medicine
Thông qua chương trình tài trợ của Quỹ Giáo dục Việt Nam (VEF)
Người dịch:
1 Đặng Thị Thanh Vân M.A
2 Bùi Thị Quỳnh Giao M.A
3 Châu Thị Thu Hà M.A
4 Nguyễn Thị Thư M.A
Trang 7Mục lục
Lời nói đầu
Lời cảm ơn
Lời giới thiệu
PHẦN 1: TỔ CHỨC DỊCH VỤ CHĂM SÓC PHẪU
THUẬT TẠI BỆNH VIỆN TUYẾN HUYỆN
1-47
1.Tổ chức và quản lý dịch vụ chăm sóc phẫu thuật tại
bệnh viện tuyến huyện
2
1.2 Lãnh đạo, kĩ năng làm việc nhóm và quản lý 5
1.7 Thảm hoạ và lập kế hoạch chấn thương 25
2 Lĩnh vực ngoại khoa: Tạo môi trường phẫu thuật 30 2.1 Kiểm soát nhiễm trùng và vô khuẩn 30
2.4 Vệ sinh, khử trùng và tiệt trùng 43
PHẦN 2: CƠ SỞ CỦA THỰC HÀNH NGOẠI KHOA 48-146
3 Bệnh nhân ngoại 49
Trang 84 Các kĩ thuật ngoại khoa cơ bản 70
5 Các thủ thuât ngoại khoa cơ bản 88
PHẦN 3: BỤNG 147-234
6 Thủ thuật mở bụng và chấn thương vùng bụng 148
7 Các trường hợp bụng cấp 173
194
Trang 98 Thoát vị thành bụng
8.4 Phẫu thuật thoát vị bẹn bị nghẹt 204 8.5 Phẫu thuật thoát vị rốn và gần rốn 205
9 Đường niệu và đáy chậu 209
PHẦN 4: CHĂM SÓC CẤP CƯU SẢN KHOA 235-316
10 Tăng huyết áp trong khi mang thai 236
11 Xử trí chuyển dạ kéo dài 247
Trang 1012 Chảy máu trong khi mang thai và khi sinh 276
13 Hồi sức và chuẩn bị cho gây mê và phẫu thuật 318 13.1.Xử lý cấp cứu và hồi sức tim phổi 318
13.3 Đường vào tĩnh mạch
13.4 Dịch và thuốc
330
336
13.6 Đánh giá và kiểm tra trước phẫu thuật 342 13.7 Vấn đề gây mê trong trường hợp cấp cứu 349 13.8 Các trường hợp quan trọng cần lưu ý 361
14 Gây mê thực hành 369
14.2 Gây mê khi mang thai và khi mổ lấy thai 383
14.6 Hướng dẫn bệnh nhân được gây mê 407
Trang 1115.Cơ sở vật chất và vật tư cho gây mê 429 15.1 Thiết bị và vật tư cho bệnh viện các tuyến khác nhau 429
PHẦN 6:CHẤN THƯƠNG VÀ CHỈNH HÌNH 442-552
16 Xử lý chấn thương cấp 443
16.2 Nguyên tắc trong xử trí chấn thương ban đầu 444 16.3 Sáu giai đoạn trong xử trí chấn thương ban đầu 446
17 Các kĩ thuật chỉnh hình 459
18 Chấn thương chỉnh hình 484
18.3 Gãy xương khung chậu và xương hông 502
Trang 1218.7 Cắt cụt 527
18.9.Các chấn thương liên quan đến chiến tranh 533
19 Chỉnh hình chung 537 19.1 Những vấn đề bẩm sinh và phát triển 537
PHỤ LỤC 553
Cẩm nang chăm sóc chấn thương ban đầu:
Xử trí chấn thương tại tuyến huyện và các vùng sâu vùng xa
Trang 13Lời nói đầu
Nhiều bệnh nhân đến các bệnh viện tuyến huyện để được điều trị bằng ngoại khoa các bệnh về chấn thương, sản, ổ bụng và cấp cứu chỉnh hình Thông thường, việc trì hoãn phẫu thuật để chuyển những bệnh nhân đó lên các bệnh viện tuyến trên là không an toàn, nhưng nhiều bệnh viện tuyến huyện ở các nước đang phát triển không có các đội phẫu thuật chuyên Cán bộ, nhân viên của các bệnh viện này thường là các bác sĩ, ý tá và nhân viên trợ y, những người phải thực hiện nhiều quy trình phẫu thuật khác nhau trong khi chưa được đào tạo một cách bài bản Chất lượng chăm sóc phẫu thuật thường bị hạn chế bởi cơ
sở vật chất nghèo nàn, trang thiết bị, công nghệ không đạt chuẩn và nguồn dược phẩm, vật tư thiếu thốn
Tất cả các vấn đề này là nguyên nhân của tỷ lệ tử vong khó có thể chấp nhận-hậu quả của các biến chứng sản, chấn thương, những rối loạn không có nguồn gốc chấn thương cũng như sự tàn tật do chấn thương
Bệnh viện tuyến huyện nên có khả năng thực hiện tất cả các quy trình phẫu thuật sản và phẫu thuật thông thường Tuy nhiên, việc xây dựng và duy trì dịch vụ phẫu thuật có hiệu quả tại các bệnh viện tuyến huyện yêu cầu:
Nhân sự được đào tạo và tập huấn đầy đủ
Các chương trình bồi dưỡng thường xuyên về xử lý lâm sàng để duy trì chất lượng chăm sóc
Cơ sở vật chất đầy đủ
Trang thiết bị, dụng cụ thích hợp Một hệ thống cung cấp dược phẩm, thuốc, vật tư y tế đáng tin cậy
Một hệ thống các tiêu chuẩn, hướng dẫn, quy trình phẫu thuật chuẩn, lưu trữ và xử lý hồ sơ có chất lượng
Sứ mệnh của nhóm chịu trách nhiệm về Thiết bị và Công nghệ lâm sàng thuộc bộ phận An toàn máu và Công nghệ lâm sàng, Tổ chức Y tế Thế giới
Trang 14(WHO/BCT) là nâng cao chất lượng chăm sóc phẫu thuật thông qua việc xác định, tăng cường và chuẩn hoá các quy trình thích hợp, trang thiết bị và vật tư, đặc biệt là ở các bệnh viện tuyến huyện
WHO/BCT đã xác định việc giáo dục, đào tạo là một nhiệm vụ được ưu tiên, đặc biệt là đối với những bác sĩ thực hành không chuyên về ngành phẫu thuật
và gây mê Đây chính là mục đích của việc biên soạn cuốn "Chăm sóc phẫu thuật tại bệnh viện tuyến huyện" như một cuốn cẩm nang dành cho các bác sĩ
thực hành Cuốn sách này còn có thể được sử dụng trong chương trình đào tạo đại học và sau đại học, đào tạo tại chức và bồi dưỡng thường xuyên Cuốn cẩm nang là kết quả của 3 ấn phẩm đã được sử dụng rộng rãi trên toàn thế giới trước đây:
Phẫu thuật chung tại bệnh viện tuyến huyện(WHO,1988) Phẫu thuật tại bệnh viện tuyến huyện: Phụ sản, Chỉnh hình và Chấn thương (WHO,1991)
Gây mê tại bệnh viện tuyến huyện (WHO, 1988, tái bản lần 2 năm 2000)
Cuốn cẩm nang mới này đã kết hợp tư liệu từ 3 cuốn sách trên vào một ấn
phẩm bao gồm các tư liệu mới và được cập nhật cũng như tư liệu từ cuốn Xử lý biến chứng trong khi mang thai và khi sinh: Hướng dẫn dành cho nữ hộ sinh và bác sĩ (WHO/2000)
Cuốn sách cũng kết hợp với cuốn Cẩm nang chăm sóc chấn thương ban đầu tại các huyện và vùng sâu vùng xa, một cuốn sách được biên soạn nhằm hỗ
trợ việc giảng dạy Chăm sóc chấn thương ban đầu(PTC), một hệ thống được
thiết kế riêng cho các bệnh viện bị hạn chế về các nguồn lực "Cẩm nang chăm sóc chấn thương ban đầu" đã được sửa lại cho phù hợp với yêu cầu của WHO
và được tái bản với sự cho phép của Hiệp hội chăm sóc chấn thương ban đầu
"Chăm sóc phẫu thuật tại bệnh viện tuyến huyện" được biên soạn bởi một
nhóm chuyên gia quốc tế về giải phẫu, gây mê và giáo dục y học Các tác giả và biên tập viên xin ghi nhận những đóng góp quan trọng của các tác giả trước
Trang 15Cuốn cẩm nang được hiệu đính bởi các chuyên gia lâm sàng từ khắp các vùng trên thế giới và bộ phận Sức khoẻ và sự phát triển trẻ em và vị thành niên, Sức khoẻ sinh sản và Nghiên cứu, Tổ chức Cung cấp dịch vụ, Phòng chống Tai nạn
và Bạo lực thuộc Tổ chức Y tế Thế giới
WHO ghi nhận những đóng góp quan trọng của các bác sĩ thực hành, những người trực tiếp chăm sóc bệnh nhân tại các bệnh viện tuyến huyện và hi vọng rằng cuốn sách này sẽ hỗ trợ họ trong việc cung cấp cho bệnh nhân của họ dịch vụ chăm sóc với chuẩn chất lượng ngày càng được nâng cao
Dr Jean C Emmanuel Giám đốc Bộ phận An toàn máu và Công nghệ lâm sàng
Tổ chức Y tế Thế giới
Trang 16Lời cảm ơn
Tổ chức Y tế Thế giới trân trọng cảm ơn các chuyên gia lâm sàng đã đóng
góp công sức để cuốn sách "Chăm sóc Phẫu Thuật tại bệnh viện tuyến huyện"
được hoàn thành
Giám đốc dự án
Dr Jean C Emmanuel, Trưởng phòng An toàn máu và Công nghệ lâm sàng, Tổ chức Y tế thế giới
Quản lý Dự án
Ms Jan Fordham, Giám đốc, Hiệp hội học mở, London, Vương quốc Anh
Cộng tác viên Dự án
Dr Meena Nathan Cherian, Cán bộ y tế chuyên về thiết bị và Công nghệ lâm sàng, Phòng An toàn máu và Công nghệ lâm sàng, Tổ chức Y tế Thế giới
Biên tập về lâm sàng
Dr Michael Dobson, Chuyên gia tư vấn về gây mê, Bệnh viện John Radcliffe, Oxford, Vương quốc Anh
Dr Richard Fisher, Phó giáo sư, Khoa Chỉnh hình, Trường Đại học Tổng hợp Colorado, Trung tâm khoa học y học, Denver, Colorado, Hoa Kì
Tác giả
Dr Michael Dobson, Chuyên gia tư vấn về Gây mê, bệnh viện John Radcliffe, Oxford, Vương quốc Anh
Dr Paul Fenton, nguyên phó giáo sư Trường đại học Y Blantyre, Malawi
Trang 17Dr Richard Fisher, Phó giáo sư khoa Chỉnh hình Trường Đại học tổng hợp Colorado, Trung tâm khoa học y học, Denver, Colorado, Hoa Kì
Dr Ronald Lett, Chủ tịch kiêm Giám đốc quốc tế Mạng lưới giải phẫu quốc tế của Canada, Vancouver, Canada
Dr Matthews Mathai, Giáo sư, Trưởng khoa Phụ Sản,Trường đại học Y và bệnh viện Christian Vellore, India
Dr Ambrose Wasunna, Giáo sư ngoại khoa, Bệnh viện Kenyatta Memorial, Nairobi, Kenya
Dr Shayna Watson, Phó giáo sư, Khoa Y học gia đình, Đại học tổng hợp Queen, Ontario, Canada
Dr Douglas Wilkinson, Giám đốc lâm sàng, Khoa Gây mê,bệnh viện John Radcliffe , Oxford, Vương quốc Anh
Phần 1: Tổ chức dịch vụ phẫu thuật tuyến huyện
Dr Shayna Watson
Phần 2: Cơ sở của thực hành phẫu thuật
Dr Ronald Lett và Dr Shayna Watson
Phần 3: Ổ bụng
Dr Ambrose Wasunna và Dr Ronald Lett
Phần 4: Chăm sóc cấp cứu sản
Dr Matthews Mathai
Trang 18Phần 5: Hồi sức và gây mê
Dr Paul Fenton và Dr Michael Dobson
Phần 6: Chấn thương và Chỉnh hình
Dr Richard Fisher và Dr Douglas Wilkinson
Phụ lục
Cẩm nang chăm sóc chấn thương ban đầu, Quản lý chấn thương tại tuyến huyện và vùng sâu vùng xa
Dr Douglas Wilkinson và Dr Marcus F Skinner
Cộng tác viên:
Dr Stephen Bickler, Phó giáo sư lâm sàng về ngoại khoa và nhi, bệnh viện Trường đại học tổng hợp San Diego, California, Hoa Kì
Dr Marcus F Skinner, Chuyên gia tư vấn, Đơn vị Hồi sức cấp cứu,bệnh viện Hobart, Tasmania, Australia
Dr Harald Ostensen, Điều phối viên, Dịch vụ chẩn đoán hình ảnh và phòng thí nghiệm, Phòng An toàn máu và Công nghệ lâm sàng, Tổ chức Y tế Thế giới
Dr Martin Weber, Cán bộ y tế, phòng Sức khoẻ Trẻ em và vị thành niên, Tổ chức Y tế Thế giới
Dr Luc de Bernis, Cán bộ y tế, phòng Sức khoẻ sinh sản và nghiên cứu, Tổ chức Y tế Thế giới