Lí do chọn đề tài Trong bối cảnh toàn ngành giáo dục đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực chủ động học tập của học sinh thì phương pháp dạy học thực sự rất hữu h
Trang 1UBND QUẬN THANH XUÂN TRƯỜNG TIỂU HỌC HẠ ĐÌNH
MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÚP HỌC SINH PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC KHI HỌC PHÂN MÔN ĐỊA LÍ
Ở LỚP 4
NĂM HỌC 2019 - 2020
Tên tác
giả
Vũ Thu Trang
Lĩnh
vực/
Môn
Địa lí
Cấp học Tiểu học
Trang 2MỤC LỤC
I Những biểu hiện cơ bản của phương pháp dạy học tích cực 5
II Các phương pháp, kĩ thuật trong dạy học tích cực 6 III Áp dụng các kĩ thuật, phương pháp dạy học vào một số bài
Phần thứ ba: Kết luận và khuyến nghị 11
PHẦN THỨ NHẤT: ĐẶT VẤN ĐỀ
Trang 3I Lí do chọn đề tài
Trong bối cảnh toàn ngành giáo dục đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực chủ động học tập của học sinh thì phương pháp dạy học thực sự rất hữu hiệu giúp GV chỉ đạo, tổ chức các hoạt động học tập nhằm giúp HS chủ động, tích cực trong học tập và đạt các mục tiêu dạy học ở tất cả các môn học nói chung và phân môn Địa lí trong chương trình lớp 4 nói riêng
Phân môn Địa lí là một môn học mới trong chương trình Tiểu học lớp 4, có phạm trù rộng lớn và có tính thực nghiệm Nó không chỉ dừng lại ở việc mô tả các sự vật hiện tượng địa lí trên bề mặt Trái đất mà còn giải thích, phân tích, so sánh tổng hợp các yếu tố địa lý cũng như giúp HS thấy được mối quan hệ giữa chúng với nhau Đồng thời nó còn giáo dục các em việc phát hiện, khai thác, sử dụng, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, môi trường một cách hợp lí nhằm góp phần tích cực vào việc xây dựng kinh tế - xã hội, góp phần bảo vệ an ninh của Tổ quốc
Qua thực tế nhiều năm giảng dạy chương trình lớp 4, trong
đó có phân môn Địa lí, tôi nhận thấy nhiều giáo viên và HS còn cho rằng phân môn Địa lí là môn phụ, môn học thuộc lòng, chỉ cần cho các em tìm hiểu kiến thức thông qua các câu hỏi trong SGK và cho HS đọc nhiều lần để rút ra kết luận của bài học Với phương pháp dạy học như vậy dẫn đến các em có thói quen ghi nhớ kiến thức máy móc Chính vì thế việc ghi nhớ các kiến thức của các em không lâu bền, các em dễ nhầm lẫn các kiến thức với nhau.Quan trọng hơn là phương pháp học như vậy không phát huy tính tích cực học tập của từng học sinh, giáo viên không phân hóa được đối tượng trong quá trình dạy học Bên cạnh đó Địa lí cũng là phân môn mới mẻ có nhiều kiến thức trừu tượng với HS lớp 4 nên các em cũng gặp nhiều khó khăn khi tiếp cận môn học
Đổi mới phương pháp dạy học Tiểu học nói chung và ở phân môn Địa lí nói riêng là hoạt động thiết thực, cần thực hiện thường xuyên góp phần nâng cao chất lượng dạy học, tạo mọi điều kiện để học sinh có thể tiếp thu và lĩnh hội kiến thức một cách tích cực, tự lực và biết vận dụng sáng tạo tri thức để giải quyết các vấn đề trong học tập và cuộc sống Vì vậy, việc rèn luyện kĩ năng cho học sinh là một trong những mục đích và nhiệm vụ quan trọng Cùng
Trang 4với các môn học khác, môn Địa lí góp phần bồi dưỡng cho học sinh ý thức trách nhiệm, lòng ham hiểu biết khoa học, tình yêu thiên nhiên, con người và đất nước Theo đó, mục tiêu của môn Địa lí chú trọng đến việc hình thành và rèn luyện cho học sinh các năng lực cần thiết của người lao động mới Để đạt được mục tiêu này thì cần thiết phải có sự đổi mới sách giáo khoa và phương pháp dạy học một cách phù hợp và tương xứng Để góp phần vào đổi mới phương pháp dạy học, tôi mạnh dạn chọn nghiên cứu đề tài “Một số biện pháp giúp học sinh phát huy tính tích cực khi học phân môn Địa lí ở lớp 4”
II Cơ sở lí luận
Môn Địa lí là môn học mới đối với HS mới chuyển từ lớp 3 lên do vậy HS chưa quen với phương pháp học tập của môn học này
Học sinh lần đầu tiên được làm việc nhiều với bản đồ, lược đồ, tranh ảnh để tìm hiểu nội dung của bài
Việc quan sát các sự vật, hiện tượng địa lí, tìm tòi tư liệu, cách trình bày kết quả bằng lời nói, cách diễn đạt còn hạn chế và sơ sài
Việc quan sát, phân tích số liệu trên bản đồ, lược đồ, kỉ năng chỉ bản đồ còn rất lúng túng
Chất lượng của mỗi lớp không đồng đều, một số học sinh nhận thức chưa cao nên việc tiếp thu bài còn chậm
III Cơ sở thực tiễn
Qua một thời gian giảng dạy, chúng tôi nhận thấy rằng chất lượng học sinh không đồng đều Một số học sinh ít được tiếp xúc về thế giới bên ngoài nên các em phân tích bảng số liệu, đọc và chỉ bản đồ, lược đồ còn lúng túng, thậm chí có học sinh chưa biết chỉ đúng bản đồ, lược đồ
HS còn chưa mạnh dạn tự tin khi giao tiếp, các kỹ năng sống chưa được tích lũy và hoàn thiện tích cực
Khả năng tự học còn hạn chế, việc tìm hiểu khám phá kiến thức còn ít nên việc lĩnh hội kiến thức đạt kết quả chưa cao
HS chưa có niềm yêu thích với môn học nên hầu như không
có nhu cầu tìm hiểu các kiến thức địa lí
Trang 5Do vậy, hiểu biết thực tế cuộc sống của HS chưa cao, HS chưa ứng dụng được các kiến thức đã học để giải quyết các tình huống thực tiễn Vì vậy, tôi đã nghiên cứu và vận dụng các phương pháp dạy học mới để cải tiến quá trình dạy học giúp HS có thể biến kiến thức thành hành động cụ thể trong thực tiễn có như vậy mới đạt được mục tiêu của bài học
Một số giáo viên chưa thật mặn mà và yêu thích môn học, việc đổi mới các phương pháp giảng dạy phù hợp với đối tượng học sinh còn hạn chế và chưa mạnh dạn, chưa tuyên truyền sâu rộng đến tận các bậc phụ huynh và các em học sinh nên chưa làm cho các em thật sự yêu thích môn Địa lí
Giáo viên dạy theo phương pháp truyền thống Học sinh tiếp thu kiến thức thụ động Giờ học còn mang nặng lý thuyết, chưa nhẹ nhàng và phong phú, sôi nổi
IV Đối tượng nghiên cứu
Thực trạng dạy Địa lí và một số biện pháp nhằm phát huy tính tích cực của học sinh
V Khách thể nghiên cứu
- Học sinh lớp 4A2
VI Mục đích nghiên cứu
Tìm hiểu thực trạng việc dạy và học Địa lí , trên cơ sở đó đề xuất một vài biện pháp nâng cao chất lượng dạy học Địa lí 4
VII Nhiệm vụ nghiên cứu
- Lí luận
- Thực trạng
- Đề xuất một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học Địa lí lớp 4
PHẦN THỨ HAI: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
Để dạy học phát huy được tính tích cực chủ động của HS
trong học tập thì trước hết người GV phải có kiến thức cần
Trang 6thiết cho việc đổi mới thì mới sử dụng được chúng trong dạy học đáp ứng “Đổi mới căn bản – toàn diện giáo dục” GV cần phân biệt được sự khác nhau giữa dạy học tích cực với dạy học thụ động: “ Phương pháp dạy học tích cực là phương pháp hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học Cho nên người học phải tích cực nhận thức, luôn có khát vọng hiểu biết, cố gắng trí lực và có nghị lực trong quá trình chiếm lĩnh kiến thức.” Người dạy và người học cũng cần nắm được những biểu hiện cơ bản của phương pháp dạy học tích cực để việc dạy học có thể phát huy năng lực của học sinh
I Những biểu hiện cơ bản của phương pháp dạy học tích
cực?
Đối với GV: Cho thấy sự chuẩn bị, chọn lọc các phương pháp phù hợp; biết gợi mở, dẫn dắt HS khám phá kiến thức; thời gian hoạt động ít nhưng thời gian quan sát theo dõi nhiều Đối với HS: Đóng vai trò chủ động, là trung tâm trong việc tìm hiểu tri thức mới, tự quyết định phong cách, nhịp độ của việc học, đồng thời biết vận dụng tốt kiến thức vào công việc thực tiễn, có thể tìm ra cách giải quyết mới hữu hiệu, độc lập giải quyết vấn đề nêu ra, làm theo mẫu hướng dẫn,… ở các cấp độ như sau:
“Bắt chước - Tìm tòi - Sáng tạo - Nhận thức - Hành
động”
PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, tức là tập trung phát huy tính tích cực của người học, lấy HS làm trung tâm của quá trình dạy học.Khi ấy giáo viên chỉ đóng vai trò định hướng, tổ chức, giúp đỡ quá trình học của HS Tuy nhiên để dạy học theo phương pháp tích cực thì thầy giáo phải nỗ lực nhiều so với dạy theo phương pháp thụ động Muốn đổi mới cách học phải đổi mới cách dạy Cách dạy chỉ đạo cách học, nhưng trái lại cách học tập của trò cũng ảnh hưởng tới cách dạy của thầy Chẳng hạn: Có trường hợp học sinh đòi hỏi cách dạy tích cực
Trang 7hoạt động nhưng thầy giáo chưa đáp ứng được, hoặc có trường hợp thầy giáo tích cực vận dụng PPDH tích cực nhưng không thành công vì học sinh chưa thích nghi, vẫn quen với lối học tập thụ động Vì thế, thầy giáo phải bền chí dùng cách dạy hoạt động để dần dần xây dựng cho học sinh phương pháp học tập chủ động một cách vừa sức, từ thấp lên cao Bên cạnh đó
sự hỗ trợ từ phụ huynh học sinh cũng vô cùng quan trọng GV cần lôi kéo phụ huynh tham gia vào quá trình học của con bằng nhiều cách: phụ huynh hỗ trợ con tìm tư liệu, giải đáp một số thắc mắc của con, đưa ra một số vấn đề liên quan đến bài học cho con suy nghĩ, đưa ra một số tình huống thực tiễn
để con vận dụng bài học giải quyết Trong đổi mới phương pháp dạy học phải có sự hợp tác của cả thầy và trò, sự phối hợp nhịp nhàng hoạt động dạy với hoạt động học thì mới thành công
Trong quá trình giảng dạy và nghiên cứu, tôi đã sử dụng một
số phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực và đã thu được kết quả khá tôt
II Các phương pháp, kĩ thuật trong dạy học tích cực
1/ Sơ đồ tư duy
Sơ đồ tư duy là một công cụ tổ chức tư duy, là phương pháp
dễ nhất để chuyển tải thông tin vào bộ não rồi đưa thông tin ra ngoài bộ não, là một phương tiện ghi chép sáng tạo và hiệu quả:
+ Mở rộng, khắc sâu và kết nối các ý tưởng
+ Bao quát được các ý tưởng trên một phạm vi sâu rộng
Sơ đồ tư duy là một sơ đồ nhằm trình bày một cách rõ ràng những ý tưởng hay kết quả làm việc của cá nhân/ nhóm về một chủ đề
• Viết tên chủ đề/ ý tưởng chính ở trung tâm
• Từ chủ đề/ ý tưởng chính ở trung tâm, vẽ các nhánh chính, trên mỗi nhánh chính viết một nội dung lớn của chủ đề hoặc các ý tưởng có liên quan xoay quanh ý tưởng trung tâm nói trên
Trang 8• Từ mỗi nhánh chính vẽ tiếp các nhánh phụ để viết tiếp những nội dung thuộc nhánh chính đó
• Tiếp tục như vậy ở các tầng phụ tiếp theo
Đối với môn Địa lí sơ đồ tư duy có thể ứng dụng trong nhiều nội dung giảng dạy: Tóm tắt nội dung; ôn tập một chủ đề; trình bày tổng quan một chủ đề bằng sơ đồ; ghi chép khi nghe bài giảng
2/ Giải quyết vấn đề
Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề, hay dạy học dựa trên vấn đề, hoặc dạy học đặt và giải quyết vấn đề Đây là phương pháp mà giáo viên đặt ra trước học sinh một vấn đề nhận thức, chuyển học sinh vào tình huống có vấn
đề Sau đó giáo viên phối hợp cùng học sinh giải quyết vấn đề, đi đến những kết luận cần thiết của nội dung học tập
Trình tự tiến hành
+ Đặt vấn đề và chuyển học sinh vào tình huống có vấn đề
Đặt vấn đề là đặt ra trước học sinh một câu hỏi Tuy nhiên, đó không phải
là câu hỏi thông thường như trong đàm thoại, mà phải là câu hỏi có vấn đề Nghĩa là, câu hỏi phải chứa đựng: Một mâu thuẫn giữa kiến thức cũ và kiến thức mới, giữa cái đã biết và cái chưa biết cần phải khám phá, nhận thức, giữa vốn kiến thức khoa học đã có và vốn kiến thức thực tiễn đa dạng
Ví dụ: “Thường ở nơi đông dân, nền kinh tế gặp nhiều khó khăn trong phát triển, thế nhưng tại sao Thủ đô Hà Nội là vùng đông dân nhưng vẫn là vùng
có trình độ phát triển cao so với trung bình của cả nước?”
Tình huống có vấn đề là một trạng thái tâm lý: Trong đó học sinh tiếp nhận mâu thuẫn khách quan như là mâu thuẫn chủ quan bị day dứt bởi chính mâu thuẫn đó và có ham muốn giải quyết Để vấn đề trở thành tình huống đối với học sinh, câu hỏi đặt vấn đề phải lưu ý các điểm sau: Trong thành phần câu hỏi, phải có phần học sinh đã biết (phần kiến thức cũ) và phần học sinh chưa biết (phần kiến thức mới) Hai phần này phải có mối quan hệ với nhau,trong
đó phần học sinh chưa biết là phần chính của câu hỏi, học sinh phải có nhiệm
vụ tìm tòi, khám phá
Ví dụ: “Thường những nơi có hệ thống sông ngòi chằng chịt thì phải đắp
đê phòng lũ vậy tại sao ở đồng bằng Nam Bộ người dân lại không đắp đê phòng lũ?”
Trang 9Nội dung câu hỏi phải thật sự kích thích, gây hứng thú nhận thức đối với học sinh.Trong rất nhiều trường hợp, câu hỏi gắn với các vấn đề thực tế gần
gũi, thường lôi cuốn hứng thú học sinh nhiều hơn Câu hỏi phải vừa sức học sinh Các em có thể giải quyết được, hoặc hiểu được cách giải quyết dựa vào việc huy động vốn tri thức sẵn có của mình bằng hoạt động tư duy
+ Giải quyết vấn đề:
Đề xuất các giả thuyết cho vấn đề đặt ra
Thu thập và xử lí thông tin theo hướng các giả thuyết đã đề xuất
3/ Kĩ thuật “khăn trải bàn”
Thế nào là kĩ thuật “Khăn trải bàn”?
Là hình thức tổ chức hoạt động mang tính hợp tác kết hợp giữa hoạt động cá nhân và hoạt động nhóm nhằm:
- Kích thích, thúc đẩy sự tham gia tích cực
- Tăng cường tính độc lập, trách nhiệm của cá nhân HS
- Phát triển mô hình có sự tương tác giữa HS với HS
Cách tiến hành kĩ thuật “Khăn trải bàn”
- Hoạt động theo nhóm (4 người/ nhóm) (có thể nhiều người hơn)
- Mỗi người ngồi vào vị trí như hình vẽ minh họa
- Tập trung vào câu hỏi (hoặc chủ đề, )
- Viết vào ô mang số của bạn câu trả lời hoặc ý kiến của bạn (về chủ đề ) Mỗi cá nhân làm việc độc lập trong khoảng vài phút
- Kết thúc thời gian làm việc cá nhân, các thành viên chia sẻ, thảo luận và thống nhất các câu trả lời
- Viết những ý kiến chung của cả nhóm vào ô giữa tấm khăn trải bàn (giấy A0)
Một vài ý kiến cá nhân với kĩ thuật “Khăn trải bàn”
- Kĩ thuật này giúp cho hoạt động nhóm có hiệu quả hơn, mỗi học sinh đều phải đưa ra ý kiến của mình về chủ đề đang thảo luận, không ỷ lại vào các bạn học khá, giỏi
- Kĩ thuật này áp dụng cho hoạt động nhóm với một chủ đề nhỏ trong tiết học, toàn thể học sinh cùng nghiên cứu một chủ đề
Trang 10- Sau khi các nhóm hoàn tất công việc giáo viên có thể gắn các mẫu giấy
“khăn trải bàn” lên bảng để cả lớp cùng nhận xét Có thể dùng giấy nhỏ hơn, dùng máy chiếu phóng lớn
- Có thể thay số bằng tên của học sinh để sau đó giáo viên có thể đánh giá được khả năng nhận thức của từng học sinh về chủ đề được nêu
- Trong khi dạy học giáo viên có thể linh hoạt thay hình khăn trải bàn trên bằng bông hoa nhiều cánh, mỗi học sinh ghi ý kiến ra một cánh, nhụy hoa là ý kiến chung…và nhiều hình khác nữa: ngôi nhà, cái cây… để tạo hứng thú cho học sinh
4/ Kĩ thuật phòng tranh:
Kĩ thuật này có thể sử dụng cho hoạt động cá nhân hoặc hoạt động nhóm
- GV nêu câu hỏi/ vấn đề cho cả lớp hoặc cho các nhóm
- Mỗi thành viên (hoạt động cá nhân) hoặc các nhóm (hoạt động nhóm) phác hoạ những ý tưởng về cách giải quyết vấn
đề trên một tờ bìa và dán lên tường xung quanh lớp học như một triển lãm tranh
- HS cả lớp đi xem “ triển lãm’’ và có thể có ý kiến bình luận hoặc bổ sung
- Cuối cùng, tất cả các phương án giải quyết được tập hợp lại
và tìm phương án tối ưu
5/ Kĩ thuật “ Trình bày một phút”
Đây là kĩ thuật tạo cơ hội cho HS tổng kết lại kiến thức đã học và đặt những câu hỏi về những điều còn băn khoăn, thắc mắc bằng các bài trình bày ngắn gọn và cô đọng với các bạn cùng lớp
6/ Dạy học theo góc
Là một hình thức tổ chức hoạt động học tập theo đó học sinh thực hiện các nhiệm vụ khác nhau tại các vị trí cụ thể trong không gian lớp học Là một môi trường học tập với cấu trúc được xác định cụ thể Kích thích HS tích cực học thông
Trang 11qua hoạt động Đa dạng về nội dung và hình thức hoạt động Mục đích là để học sinh được thực hành, khám phá và trải nghiệm qua mỗi hoạt động
Ví dụ: 3 góc cùng thực hiện một nội dung và mục tiêu học tập nhưng theo các phong cách học khác nhau và sử dụng các phương tiện/ đồ dùng học tập khác nhau Đọc tài liệu, xem băng, làm thí nghiệm, áp dụng (trải nghiệm), (quan sát), (phân tích), (áp dụng)
Các bước dạy học theo góc
Bước 1: Lựa chọn nội dung bài học phù hợp
Bước 2: Xác định nhiệm vụ cụ thể cho từng góc
Bước 3: Thiết kế các hoạt động để thực hiện nhiệm vụ ở từng góc bao gồm phương tiện / tài liệu (tư liệu nguồn, văn bản hướng dẫn làm việc theo góc; bản hướng dẫn theo mức độ
hỗ trợ, bản hướng dẫn tự đánh giá,…)
Bước 4: Tổ chức thực hiện học theo góc – HS được lựa chọn góc theo sở thích – HS được học luân phiên tại các góc theo thời gian quy định (ví dụ 10’ 15’ tại mỗi góc) để đảm bảo học sâu
Bước 5: Tổ chức trao đổi/ chia sẻ (thực hiện linh hoạt)
Một số lưu ý của dạy học theo góc: Chọn nội dung bài học phù hợp với đặc trưng của học theo góc Chuẩn bị đầy đủ các thiết bị, tư liệu phù hợp với nhiệm vụ học tập mỗi góc Đảm bảo cho HS thực hiện nhiệm vụ luân phiên qua các góc (Học sâu và học thoải mái)
7/ Kĩ thuật “Chúng em biết 3”:
- GV nêu chủ đề cần thảo luận
- Chia HS thành các nhóm 3 người và yêu cầu HS thảo luận trong vòng 10 phút về những gì mà các em biết về chủ đề này
- HS thảo luận nhóm và chọn ra 3 điểm quan trọng nhất để trình bày với cả lớp