RÈN LUYỆN kỹ NĂNG NHẬN xét và GIẢI THÍCH BẢNG số LIỆU địa lý 8

Khi nhận xet, phân tích, so sánh cần chú ý tím ra được các mối quan hệ giữa các đối tượng...13 ...14 Giáo viên có thể sử dụng bảng số liệu này yêu cầu học sinh tìm những nội dung kiến th

MỤC LỤC

PHẦN 1 5

PHẦN MỞ ĐẦU 5

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Đối tượng, phạm vi, và mục đích của đề tài : 6

2.1 Đối tượng nghiên cứu : 6

2.2 Phạm vi nghiên cứu : 6

2.3 Mục đích của đề tài : 6

PHẦN 2 7

NỘI DUNG CỦA ĐỀ TÀI 7

A Nội dung 7

1 Cơ sở lý luận khoa học của đề tài 7

2 Nội dung và phương pháp nghiên cứu: 7

2.1 Phương pháp: 7

2.1.1 Phương pháp chung 7

2.1.2 Phương pháp cụ thể: 8

2.2 Nội dung: 8

2.2.1 Các bước rèn kỹ năng chung từ bảng số liệu: 8

2.2.2 Các bước rèn kỹ năng cụ thể của từng bảng số liệu 10

2.2.2.1 Bảng số liệu dạng chữ kết hợp với số 10

*Ví dụ 1: 10

10

Bảng số liệu này nhằm cung cấp các nội dung kiến thức cần thiết, cơ bản nhất về dân cư, diện tích, ngôn ngữ giữa các nước Đông Nam Á 10

(?) Dựa bảng 15.2, hãy cho biết: 10

+ Đông Nam Á có bao nhiêu nước?Kể tên các nước và thủ đô từng nước? 10

+ So sánh diện tích, dân số của nước ta với các nước trong khu vực? 10

+ Có những ngôn ngữ nào được dung phổ biến trong các quốc gia Đông Nam Á Điều này có ảnh hưởng gì tới việc giao lưu giữa các nước trong khu vực? 10

Giáo viên cho học sinh đọc nội dung câu hỏi liên quan tới bảng 15.2 và hình 15.1 để trả lời câu hỏi 10

Giáo viên định hướng cho học sinh làm theo các bước khi nhận xét bảng số liệu: 10

- Bước 1: Giáo viên yêu cầu học sinh tìm hiểu bảng số liệu đề cập đến nội dung kiến thức nào 10

- Bước 2: học sinh đọc yêu cầu của câu hỏi, sau đó định hướng tìm nội dung kiến thức trong bảng số liệu liên quan đến câu hỏi để trả lời 11

- Bước 3: học sinh đưa ra câu trả lời từ kiến thức trong bảng số liệu, giáo viên và học sinh khác lắng nghe, bổ sung 11

- Bước 4: tìm những nội dung kiến thức liên quan, có mối quan hệ với nhau giữa các đơn vị kiến thức của bài học 11

=> Với bảng số liệu này qua các bước cụ thể giáo viên và học sinh có thể tìm ra câu trả lời thông qua bảng số liệu và kết hợp với kênh hình ở sách giáo khoa 11

Qua bảng: 11

- Đông Nam Á có 11 nước, học sinh tự kể tên các nước, thủ đô và xác định một cách dễ dàng trên bản đồ 11

- Qua bảng học sinh có thể làm việc nhóm với nhau để trả lời câu hỏi so sánh diện tích, số dân và tìm ra được ngôn ngữ 11

+ Dân số nước ta đứng thứ 3 sau Inđônêxia và Philippin 11

+ Diện tích đứng thứ 5 trong khu vực 11

+ Ngôn ngữ phổ biến: Anh – Hoa – Mã Lai 11

- Tìm ra được mối quan hệ giữa ngôn ngữ khác nhau: khó khăn trong giao lưu hợp tác văn hóa và kinh tế do ngôn ngữ bất đồng 11

*Ví dụ 2: Bảng 34.1 Hệ thống các sông lớn ở Việt Nam 11

11

Bảng số liệu này nhằm cung cấp cho học sinh biết được: các hệ thống sống chính ở nước ta và đặc điểm của các hệ thống sông này Cùng với bảng số liệu 34.1 kết hợp với H33.1 và bảng 33.1 giáo viên và học sinh có thể tìm hiểu được gần như đầy đủ về nội dung kiến thức của đặc điểm sông ngòi ở nước ta 12

Giáo viên có thể dùng nội dung từ các bảng số liệu này để yêu cầu học sinh tìm những nội dung kiến thức sau: 12

- So sánh độ dài, diện tích lưu vực, hàm lượng phù sa của sông chính ở nước ta? 12

- Nêu đặc điểm mùa lũ của các hệ thống sông ở nước ta? Giải thích tại sao sông ở miền Trung lại có lũ vào vào thu đông? 12

Từ nội dung giáo viên đưa ra học sinh sẽ phải đi tìm kiến thức qua bảng cung cấp Không chỉ dùng bảng 34.1 mà học sinh còn cần sử dụng cả H33.1 và bảng 33.1 để tìm câu trả lời Như vậy thông qua bước này, học sinh đã dần tìm được mối liên hệ giữa các bảng số liệu với nhau, giữa bảng số liệu với bản đồ Mục đích cuối cùng là học sinh tìm ra được nội dung câu trả lời qua bảng và trình bày được trên bản đồ một cách mạch lạc Bằng công việc trên, giáo viên đã rèn cho học sinh kĩ năng nhận xét, phân tích số liệu tử bảng, tìm kiến thức, đồng thời còn giúp học sinh tìm ra mối liên hệ giữa các đơn vị kiến thức Điều quan trọng nhất là học sinh rèn được các kĩ năng cơ bản của môn địa lý: kĩ năng phân tích bảng số liệu, kĩ năng bản đồ, kĩ năng tìm các mối liên hệ địa lí; quan trọng hơn là học sinh được phát huy tính tích cực chủ động trong học tập thông qua sự hướng dẫn của giáo viên và sự trao đổi giữa học sinh – học sinh 12

2.2.2.1 Bảng số liệu dạng chuỗi số liệu theo thời gian hoặc nhiều đối tượng địa lí được thể hiện 12

Bảng số liệu này thường cung cấp nội dung kiến thức theo một chuỗi thời gian nhất định theo tháng hoặc theo các năm Bảng số liệu này có số liệu thường có sự thay đổi theo thời gian, không ổn định; đặc biệt là bảng số liệu về thông tin kinh tế - xã hội, dân cư 12

Vì vậy khi cho học sinh nhận xét và giảo thích bảng số liệu giáo viên có thế cung cấp thêm các số liệu cập nhật cho học sinh, để học sinh có thể nắm được tình hình, động thái thay đổi của đối tượng địa lí theo chuỗi thời gian Qua đó biết được đối tượng đó tăng lên hay giảm đi, có sự biến động trong thơi gian nhất định 12

*Ví dụ 1: 12

Bảng số liệu này có nội dung yêu cầu: 12

13

- Vẽ biểu đồ hình trong thể hiện sản lượng lúa và cà phê của khu vực Đông Nam Á so với châu Á và thế giới 13

- Vì sao khu vực này có thể sản xuất nhiều lúa gạo và cà phê 13

Với nôi dung của bảng số liệu và yêu cầu của câu hỏi giáo viên có thể định hướng cho học sinh như sau: 13

- Yêu cầu học sinh tính toán được số liệu từ bảng ra đơn vị % 13

- Vẽ 2 biểu đồ hình tròn: 1 biểu đồ thể hiện sản lượng của lúa và 1 biểu đồ thể hiện

sản lượng của cà phê 13

- Nhận xét dựa vào biểu đồ đã vẽ và bảng số liệu: học sinh biết được giá trị sản lượng lúa và cà phê của khu vực này, sau đó giái thích dựa vào kiến thức phần tự nhiên – dân cư, xã hội 13

Qua nội dung bảng số liệu đã cho khi yêu cầu vẽ biểu đồ học sinh cần chú ý nội dung sau: 13

+ Nếu đề bài đã yêu cầu vẽ biểu đồ cụ thể rồi thì học sinh cần lựa chọn dạng biểu đồ phù hợp 13

+ Nếu đề bài yêu cầu vẽ biểu đồ nhưng không nêu dạng biểu đồ cụ thể thì học sinh cần dựa vào nội dung câu hỏi và căn cứ vào bảng số liệu để chọn dạng biểu đồ thích hợp 13

Vì vậy khi làm một bài vẽ biểu đồ thì khâu nhận xét, quan sát, phân tích, so sánh kiến thức liên quan đến bảng số liệu là vô cùng quan trọng Cho nên việc rèn cho học sinh kĩ năng này là cần thiết để học sinh biết được cách làm, cách nhận xét khi kết hợp với biểu đồ, bảng số liệu mới khi đã xử lí và với bảng số liệu cụ 13

*Ví dụ 2: 13

Bảng số liệu về chuỗi thời gian trong năm về yếu tố tự nhiên như lượng mưa, nhiệt độ hoặc lưu lượng nước của sông…Đây là bảng số liệu có yếu tố thay đổi tương đối ít, do các yếu tố tự nhiên thường ít biến đổi; tương đối bền vững Nhưng giữa các yếu tố này lại có những mối liên hệ hết sức chặt chẽ với nhau Khi nhận xet, phân tích, so sánh cần chú ý tím ra được các mối quan hệ giữa các đối tượng 13

14

Giáo viên có thể sử dụng bảng số liệu này yêu cầu học sinh tìm những nội dung kiến thức sau: 14

- Tính nhiệt độ trung bình năm và tổng lượng mưa trong năm của 3 địa điểm trên? Càng đi vào Nam nhiệt độ có xu hướng thay đổi như thế nào? Giải thích? 14

- Tìm nhiệt độ thấp nhất của cả 3 trạm vào tháng nào? Tại sao nhiệt độ vào mùa đông giữa 3 trạm không đồng nhất? tại sao? 14

- Vì sao các tháng mưa nhiều ở Huế lại diễn ra từ tháng 9 đến tháng 12? v.v 14

Với nội dung trên học sinh có thể khai thác rất nhiều nội dung kiến thức từ bảng số liệu mang lại Học sinh vừa thể hiện được kĩ năng tính toán, kĩ năng so sánh, giải quyết vấn đề; kĩ năng tìm mối liên hệ giữa các đối tượng địa lí 14

Qua quá trình phân tích bảng số liệu giáo viên giúp học sinh tìm ra được kiến thức mới: 14

- Nhiệt độ trung bình năm nước ta luôn cao >210C 14

- Nhiệt độ có xu hướng tăng dần từ Bắc vào Nam 14

- Lượng mưa trung bình năm lớn >1500mm 14

- Nhiệt độ trong năm có sự khác biệt giữa các tháng => khí hậu có tính phân hóa mùa, phản ánh rõ 14

- Khí hậu giữa các vùng miền có sự khác nhau: khí hậu phân hóa đa dạng… 14

Giáo viên cũng giúp học sinh nhắc lại kiến thức cũ và đào sâu các nội dung kiến thức, đông thời có thể mở rộng thêm các nội dung kiến thức nâng cao 15

Học sinh được ôn lại kiến thức các bãi đã được học: 15

- Vị trí địa lí nước ta nằm vùng nội chí tuyến qui định khí hậu nhiệt đới gió mùa 15

- Có biển Đông rộng lớn làm tăng cường tính chất ẩm của các khối khí đi qua biển 15

- Lãnh thổ dài trên nhiều vĩ độ làm cho khí hậu nước ta có sự đa dạng giữa các vùng

miền… 15

B Ứng dụng vào thực tiễn công tác giảng dạy 15

1 Quá trình áp dụng của bản thân 15

2 Hiệu quả khi áp dụng đề tài 16

3 Kinh nghiệm rút ra mở hướng nghiên cứu mới 16

C.KẾT LUẬN 18

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

“ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG NHẬN XÉT VÀ GIẢI THÍCH BẢNG SỐ LIỆU ĐỊA LÝ 8”

PHẦN 1 PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong việc dạy học địa lý theo phương pháp dạy học tích cực hiện nay,việc rèn luyện kỹ năng địa lý cho học sinh là việc rất cần thiết không thể thiếuđược cho mỗi bài học, tiết học và xuyên suốt toàn bộ chương trình dạy và họcđịa lý ở các cấp học đặc biệt là cấp Trung học cơ sở (THCS)

Việc rèn luyện kỹ năng địa lý tốt cho các em giúp học sinh chủ động nắmbắt kiến thức, hiểu bài sâu hơn, phát huy được trí thông minh sáng tạo và hìnhthành phương pháp học tập bộ môn tốt hơn

Kỹ năng địa lý ở THCS gồm nhiều loại như kỹ năng bản đồ, biểu đồ, kỹnăng phân tích nhận xét tranh ảnh, nhận xét giải thích bảng số liệu, kỹ năng sosánh phân tích tổng hợp…

Hiện nay, ở các trường THCS một số giáo viên dạy địa lý còn rất lúngtúng trong việc rèn luyện kỹ năng địa lý cho các em Đặc biệt đối với học sinhthì việc rèn luyện kỹ năng địa lý chưa hình thành được thói quen thường xuyên

và các em còn gặp nhiều khó khăn khi rèn luyện kỹ năng nhận xét và giải thíchbảng số liệu

Từ kinh nghiệm bản thân qua thực tế dự giờ đồng nghiệp, kết hợp với việc

nghiên cứu các tài liệu tôi đã tự rút ra được một số kinh nghiêm về: “Cách nhận

xét và giải thích bảng số liệu địa lý 8” trong đề tài này Theo cá nhân tôi nhận

thấy, việc rèn luyện kỹ năng nhận xét và giải thích bảng số liệu cho học sinhgồm: kỹ năng đọc và hiểu các số liệu thống kê, kỹ năng tìm mối quan hệ giữacác số liệu, kỹ năng tính toán và xử lý số liệu thống kê, kỹ năng nhận xét, giảithích các dự kiện do bảng số liệu đưa ra,…Từ đó sẽ giúp học sinh hiểu và khaithác được một cách dễ dàng động thái phát triền của một hiện tượng, mối quan

hệ về độ lớn giữa các đối tượng hoặc cơ cấu thành phần của một tổng thể

Mỗi bảng số liệu có thể dùng được với nhiều mục đích khác nhau Đồng thờiqua đề tài này, tôi cũng muốn hoàn thiện kiến thức chuyên môn và giúp một sốgiáo viên trẻ giống như tôi còn lúng túng trong việc rèn luyện kỹ năng biểu đồcho học sinh sẽ biết cách đọc, hiểu, tính toán, nhận xét và giải thích kiến thức từbảng số liệu cho các học sinh lớp 8 làm quen và nâng cao hơn kĩ năng này, đểgiúp các em học tập có hiệu quả hơn, đặc biệt là các em tham gia đội tuyển họcsinh giỏi địa lý

2 Đối tượng, phạm vi, và mục đích của đề tài :

2.1 Đối tượng nghiên cứu :

Rèn luyện kỹ năng nhận xét và giải thích bảng số liệu địa lý lớp 8 cho học sinh

PHẦN 2 NỘI DUNG CỦA ĐỀ TÀI

A Nội dung

1 Cơ sở lý luận khoa học của đề tài

Để giảng dạy địa lý theo phương pháp dạy học tích cực thì việc rèn luyện

kỹ năng nhận xét và giải thích bảng số liệu cho học sinh là một việc rất quantrọng, đặc biệt đối với học sinh lớp 8, vì bảng số liệu chứa dựng nhiều nội dungkiến thức mà kênh chữ, kênh hình không biểu hiện hết Rèn luyện kỹ năng nhậnxét và giải thích bảng số liệu địa lý cho học sinh lớp 8 giúp các em hiểu và nắmbắt kiến thức một cách có hiệu quả hơn, chủ động hơn, nhớ kiến thức lâu hơn.Bên cạnh đó, còn rèn cho học sinh khả năng tư duy logic, kỹ năng so sánh cácđối tượng địa lý, kỹ năng tính toán và rèn cho học sinh tính tỉ mỉ, cẩn thận, chínhxác trong việc học địa lý từ đó giúp các em yêu thích bộ môn hơn, say mênghiên cứu khoa học địa lý

Việc rèn luyện kỹ năng nhận xét và giải thích bảng số liệu địa lý cho họcsinh lớp 8 còn có khả năng bồi dưỡng cho học sinh thế giới quan duy vật biệnchứng, bồi dưỡng năng lực tự học, tự nghiên cứu cho học sinh giúp cho bộ mônđịa lý bớt khô cứng, đồng thời giúp người thầy có điều kiện để phối hợp nhiềuphương pháp dạy học và các hình thức dạy học đa dạng, hiệu quả hơn, nâng caokhả năng tư duy và khả năng độc lập sáng tạo của học sinh Dựa vào biểu đồngười thầy có thể nêu ra những vấn đề cho học sinh suy nghĩ, nhận thức, pháttriển tư duy địa lý và khai thác những nét đặc trưng quan trọng của địa lý

Khi rèn kỹ năng nhận xét và giải thích bảng số liệu cho học sinh tốt thìnhững con số, những số liệu, bảng số liệu… không còn là “những con số chết”

mà trở thành “những con số biết nói” giúp học sinh có thể phán đoán, suy xét sựphát triển hoặc không phát triển của một ngành, một lĩnh vực hoặc nền kinh tếcủa một đất nước

2 Nội dung và phương pháp nghiên cứu:

2.1 Phương pháp:

2.1.1 Phương pháp chung.

 Muốn rèn luyện kỹ năng nhận xét và giải thích bảng số liệu địa lý cho họcsinh lớp 8 thì việc đầu tiên phải rèn cho hoc sinh kỹ năng đọc, hiểu biểu số liệu,

kỹ năng tính toán, kỹ năng nhận xét, giải thích bảng số liệu

 Kỹ năng nhận xét và giải thích bảng số liệu xuất phát từ tri thức vì vậyviệc dạy tri thức tối thiểu về bảng số liệu – số liệu thông tin địa lý là rất cầnthiết

 Tri thức từ bảng số liệu thông tin địa lý sẽ giúp các em giải thích đượcnhững đơn vị kiến thức cụ thể, đo, đếm và tính toán được; mang tính thực tiễnrất cao… Đồng thời giúp các em xác lập được mối quan hệ giữa các con số,giữa các đơn vị kiến thức, và giải thích được cái yếu tố địa lý mang tính địnhlượng khi những câu chữ và bản đồ không giải thích được Từ đó phát hiện racác kiến thức địa lý mới ẩn tàng trong bảng số liệu – thông tin địa lý Tất nhiên

ở đây chỉ có những tri thức từ bảng số liệu – thông tin địa lý cung cấp là chưa đủ

mà cần phải có cả những tri thức địa lý khác hỗ trợ bổ sung

2.1.2 Phương pháp cụ thể:

Qua thực tế giảng dạy kết hợp với kiểm nghiệm, đối chứng giữa các tiếtdạy có rèn luyện kỹ năng nhận xét và giải thích bảng số liệu – thông tin địa lý vàcác tiết dạy không rèn luyện kỹ năng này, giữa lớp dạy có rèn luyện kỹ năngnhận xét và giải thích bảng số liệu – thông tin địa lý và lớp dạy không rèn luyện

kỹ năng nhận xét và giải thích bảng số liệu – thông tin địa lý cho thấy những kếtquả khác nhau

Thường xuyên dự giờ đồng nghiệp với mục đích học tập kinh nghiệm vànắm bắt khả năng hiểu biết kiến thức của học sinh khi học địa lý có rèn kỹ năngnhận xét và giải thích kiến thức từ bảng số liệu – thông tin địa lý Đặc biệtnghiên cứu việc rèn luyện kỹ năng nhận xét và giải thích kiến thức từ bảng sốliệu cho học sinh của đồng nghiệp được tiến hành như thế nào và mang lại kếtquả ra sao

2.2 Nội dung:

Trong việc học tập địa lý có rất nhiều loại bảng số liệu nhưng trong nộidung đề tài này tôi chỉ xin nêu ra các bước hướng dẫn rèn kỹ năng biểu đồ trongnội dung chương trình địa lý lớp 8 THCS mà Bộ giáo dục đã ban hành như:Bảng số liệu chữ, bảng số liệu về kinh tế, bảng số liệu về yếu tố tự nhiên, bảng

số liệu đơn vị tuyệt đối, bảng số liệu tương đôi…

2.2.1 Các bước rèn kỹ năng chung từ bảng số liệu:

quan hệ giữa các nội dung địa lý trong bảng số liệu theo cột vàdòng.

 Rèn luyện kỹ năng nhận xét bảng số liệu:

 Trước khi nhận xét bảng số liệu phải hiểu được bảng số liệu thểhiện nội dung đơn vị kiến thức nào, khai thác như thế nào cho hiệu quảcao nhất

 Trong quá trình nhận xét cần có sự kết hợp giữa số liệu tương đối

và tuyệt đối trong quá trình phân tích và nhận xét Bảng số liệu cóthể là đơn vị tuyệt đối (tấn, m3, tỉ Kwh hay tỉ đồng…) hoặc số liệutương đối (%) Chính vì vậy, trong quá trình nhận xét nếu bảng sốliệu là đơn vị tuyệt đối cần tính toán để chuyển sang số liệu tươngđối Khi nhận xét, phân tích cần so sánh, đưa cả hai đại lượng nàyvào cùng nhận xét để minh họa

 Khi nhận xét cần tính toán số liệu theo hai hướng chính: theo cộtdọc hoặc theo hang ngang

Hầu hết các số liệu có một chiều thể hiện sự tăng trưởng và mộtchiều thể hiện cơ cấu của đối tượng

Sự tăng trưởng của đối tượng là sự tăng trưởng hoặc giảm về mặt

số lượng của đối tượng

Sự chuyển dịch cơ cấu của đối tượng là sự thay đổi các thành phầnbên trong của đối tượng

Mọi sự thay đổi về cơ cấu hay sự tăng trưởng phải diễn ra theochiều thời gian

 Thực hiện nguyên tắc khi nhận xét, phân tích bảng số liệu: cần đi từtổng quát tới chi tiết, từ khái quát tới cụ thể

 Khai thác các mối liên hệ giữa các đối tượng trong bảng số liệu.Khai thác mối lien hệ giữa các cột, các hàng

Cần tránh trường hợp vừa nhận xét vừa tình toán, sẽ mất thời gianlàm bài và cũng không chỉ dừng ở mức đọc bảng số liệu Có rấtnhiều mối quan hệ giữa các đối tượng địa lý trong bảng số liệu gắnvới nội dung của bài học

Rèn kĩ năng nhận xét bảng số liệu

 Khi nhận xét, phân tích bảng số liệu bao gồm cả số liệu minh họa

và nội dung giải thích

 Mỗi nhận xét trong bài đều cần có số liệu minh họa và lời giảithích

 Giải thích sự biến đổi, sự chuyển dịch của đối tượng là nêu ranhững nguyên nhân, lý do dẫn tới sự thay đổi, sự khác biệt vềphương tiện thời gian và không gian của đối tượng.

Tóm lai, để nhận xét, phân tích bảng số liệu cần phải huy động kiến thức, các kĩnăng tính toán, kĩ năng xác lập các mối liên hệ giữa các đối tượng địa lý…để tìm

ra 2 hoặc 3, 4 ý phu hợp với yêu cầu của câu hỏi đã đặt ra Vì vậy, không nắmvững kiến thức cơ bản, không nắm vững lý thuyết và các kĩ năng cơ bản khi xử

lí, nhận xét bảng số liệu thì sẽ không thể phân tích bảng số liệu

2.2.2 Các bước rèn kỹ năng cụ thể của từng bảng số liệu.

2.2.2.1 Bảng số liệu dạng chữ kết hợp với số.

*Ví dụ 1:

Bảng số liệu này nhằm cung cấp các nội dung kiến thức cần thiết, cơ bảnnhất về dân cư, diện tích, ngôn ngữ giữa các nước Đông Nam Á

(?) Dựa bảng 15.2, hãy cho biết:

+ Đông Nam Á có bao nhiêu nước?Kể tên các nước và thủ đô từng nước? + So sánh diện tích, dân số của nước ta với các nước trong khu vực? + Có những ngôn ngữ nào được dung phổ biến trong các quốc gia Đông Nam Á Điều này có ảnh hưởng gì tới việc giao lưu giữa các nước trong khu vực?

Giáo viên cho học sinh đọc nội dung câu hỏi liên quan tới bảng 15.2 vàhình 15.1 để trả lời câu hỏi

Giáo viên định hướng cho học sinh làm theo các bước khi nhận xét bảng

số liệu:

- Bước 1: Giáo viên yêu cầu học sinh tìm hiểu bảng số liệu đề cập đến nộidung kiến thức nào