Đây sáng kiến kinh nghiệm môn Ngữ văn 9 ( lớp 6, 7, 8, 9)mới. Sáng kiến có bối cảnh chọn đề tài. Từng nội dung được biên soạn chi tiết cụ thể hữu ích theo công văn mới của Bộ giáo dục về viết sáng kiến kinh nghiệm.
Trang 24.1 Hướng dẫn học sinh nắm được thế nào là nghị luận xã hội 64.2 Hướng dẫn học sinh phân biệt được các dạng bài nghị luận xã
THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN
1 Tên sáng kiến: Rèn luyện kĩ năng làm văn nghị luận xã hội ở lớp 9.
Trang 3- Chức vụ, đơn vị công tác, điện thoại:
Chủ đầu tư sáng tạo ra sáng kiến:
4 Các điều kiện để áp dụng sáng kiến
- Giáo viên xây dựng kế hoạch dạy học ngay từ đầu năm học và triển khaithực hiện, kiểm tra đánh giá mức độ nhận biết nắm được bài của học sinh Mặtkhác giáo viên có chuyên môn vững vàng, có lòng nhiệt tình, tận tâm với nghềnghiệp, có khả năng sư phạm để từ đó cuốn hút, thuyết phục học sinh học văn
- Học sinh có ý thức học tập tốt, có ý chí vươn lên học hỏi một cách chủđộng tự giác, các em tự có ý thức đào sâu, bổ trợ kiến thức cho riêng mình Tíchcực thực hiện yêu cầu của giáo viên, ham học hỏi tìm tòi, đọc tài liệu tham khảo,
có ý thức quan sát vấn đề trong cuộc sống
- Nhà trường có đủ cơ sở vật chất, có sự quan tâm chỉ đạo của ban giámhiệu, tổ chuyên môn và nhóm chuyên môn Phụ huynh có ý thức quan tâm đếnviệc học tập của con em mình
6 Thời gian áp dụng kinh nghiệm tại nhà trường lần đầu: tháng 9 năm
Trang 4Những năm qua nghị luận xã hội được đưa vào trong cấu trúc đề thi tuyểnvào trường THPT, là 1 đoạn văn nghị luận ngắn (câu 1 phần Làm văn) Là giáoviên trực tiếp dạy lớp 9, trực tiếp hướng dẫn học sinh ôn thi vào THPT, tôi vôcùng trăn trở, luôn đi tìm tòi cách thức tháo gỡ giúp các em học sinh hiểu cáchlàm bài văn, nghị luận xã hội.
2 Điều kiện thời gian, đối tượng áp dụng sáng kiến.
Với mong muốn học sinh đạt kết quả trong kì thi THPT, làm thế nào đểcác em hiểu và làm thành thạo kiểu bài văn nghị luận xã hội, tôi đã mạnh dạnlựa chọn nội dung: “Rèn luyện kĩ năng làm bài văn nghị luận xã hội lớp 9” Đểnghiên cứu và thực hiện sáng kiến từ thời điểm tháng 2 năm 2017 đến giữatháng 2 năm 2019 tại nhà trường THCS nơi tôi đang công tác thì theo tôi cần cócác điều kiện sau:
Về giáo viên có chuyên môn vững vàng, chịu khó đào sâu chuyên môn.Tích cực đổi mới phương pháp giảng dạy, từ khâu soạn giảng đến khâu kiểm trađánh giá Giáo viên cần có tính kiên trì, lòng nhiệt huyết yêu nghề, yêu học sinh
và có tinh thần trách nhiệm cao, chịu trách nhiệm chất lượng trước nhà trường Học sinh cũng phải có ý thức học tập tốt, biết lo lắng ôn học, chủ độnglĩnh hội tri thức, sáng tạo trong làm bài, diễn đạt lưu loát có ý thức quan sátxung quanh, có lí lẽ, nhận xét đánh giá trình bày quan điểm lập trường của mình Phải có sự phối hợp chặt chẽ với phụ huynh học sinh, phụ huynh đôn đốc,động viên, tạo điều kiện về vật chất và thời gian để học sinh học tập tốt nhất Nhà trường cần tổ chức các cuộc thảo luận giữa nhóm chuyên môn,đầu tưtrang thiết bị: máy chiếu, kết nối mạng internet và mua sách tài liệu thao khảo
3 Nội dung sáng kiến:
Trong sáng kiến của mình tôi đã chỉ ra được thực trạng, nguyên nhân dẫnđến thực trạng và tìm giải pháp tháo gỡ Cụ thể tôi đã đề xuất 4 giải pháp
3.1 Tính mới, tính sáng tạo của sáng kiến:
Trong sáng kiến này tôi đã lựa chọn nội dung sáng kiến là “Rèn luyện kĩnăng làm bài văn nghị luận xã hội lớp 9” đây là vấn đề mà ít các thầy cô đưa ra
và quan tâm đúng mức, giải pháp tôi đưa ra trong sáng kiến có tính mới giúp học
Trang 5sinh dễ nhận biết dễ hiểu dễ nắm được quy cách làm kiểu dạng bài nghị luận xãhội Vì thực tế phần lí thuyết ở trong sách giáo khoa còn chung chung, tôi đãhướng dẫn học sinh cách làm bài nghị luận rõ ràng hơn, cụ thể hơn rất nhiều
3.2 Khả năng áp dụng của sáng kiến
Khả năng áp dụng và triển khai rộng rãi ở tất cả các nhà trường THCS,
đối tượng lớp 9, có thể áp dụng cả cho lớp 7,8 (khi ôn đội tuyển học sinh giỏi) Cách thức áp dụng: trong mỗi biện pháp tôi đã trình bày rất rõ ràng cụthể: nghị luận xã hội là gì, các dạng và, yêu cầu, các bước làm bài văn nghị luận
xã hội
4 Khẳng định giá trị, kết quả đạt được của sáng kiến.
Học sinh đã hiểu và nắm được cách làm một bài nghị luận xã hội, biết
trình bày quan điểm thái độ của mình về một vấn đề xã hội bằng hình thức bình
và bàn luận mở rộng Nêu được bài học cho bản thân Biết cách tìm hiểu đề, lậpdàn ý, viết bài văn nghị luận Rèn luyện kĩ năng quan sát, khả năng diễn đạt, khảnăng lập luận, rèn kĩ năng dựng đoạn, viết bài Chủ động hứng thú, có ý thứcchủ động tìm tòi nghiên cứu tham khảo trên nhiều kênh thông tin khác nhau
5 Đề xuất, kiến nghị để thực hiện dụng hoặc mở rộng sáng kiến.
Tôi mạnh dạn đề nghị các cấp quản lí giáo dục cần mở đợt học tập bồidưỡng chuyên môn nghiệp vụ cho giáo viên và tập chung vào từng dạng cụ thể
Tổ chức hội thảo cụm liên trường, tổ chức khen thưởng những thầy cô giáo cóthành tích trong công tác ôn thi học sinh lớp 9 Lựa chọn giáo viên có trình độchuyên môn vững vàng được học sinh và phụ huynh tin tưởng để dạy khối lớp 9.Cần đầu tư trang thiết bị, cơ sở vật chất đầy đủ đáp ững nhu cầu của giáo viên và
Trang 7MÔ TẢ SÁNG KIẾN
1.Bối cảnh sáng kiến.
1.1 Nghị luận xã hội là kiểu bài quan trọng được biên soạn và giảng
dạy trong chương trình sách giáo khoa từ bậc THCS đến THPT, song hiệnnay hầu hết các em thích làm kiểu bài nghị luận văn học vì các em được tiếpcận với hình tượng văn học, sống với những hình tượng văn học được rungcảm vì lời giảng của thầy cô mà rất ngán và ngại gặp những đề kiểu dạng nghịluận xã hội Khi đứng trước đề bài nghị luận xã hội học sinh rất lúng túng tìm
ra cách làm cho đúng cho chuẩn với yêu cầu của đề
1.2 Những năm gần đây, cấu trúc đề thi vào THPT thường có 2 phần
tồn tại dưới dạng tự luận: vận dụng thấp và vận dụng cao Đề thi thời gian 120phút, thường có 2 phần rõ rệt: Phần I Đọc – hiểu (3,0 điểm) Phần nàythường có từ 3 đến 4 câu hỏi vận dụng thấp đòi hỏi học sinh nhớ tác giả, tácphẩm, nội dung của đoạn thơ hoặc đoạn văn đã trích dẫn rồi các em trả lờingắn có thể dưới dạng dựng đoạn hoặc không cần dựng đoạn Phần II Làmvăn (7.0 điểm) gồm có 2 câu, trong đó câu 1 (2.0 điểm) yêu cầu học sinh có kĩnăng viết (đoạn văn ), bài văn nghị luận xã hội (nghị luận về tư tưởng đạo lí,nghị luận về sự việc hiện tượng đời sống) Câu 2 (thường là câu chiếm 5.0điểm trở lên), dạng câu này yêu cầu học sinh biết làm bài nghị luận về vănhọc, cụ thể là dạng nghị luận về bài thơ- đoạn thơ hoặc nghị luận về tác phẩmtruyện, đọan trích
1.3 Trước yêu cầu đòi hỏi nói trên là giáo viên trực tiếp giảng dạy môn
Ngữ Văn khối lớp 9 nhiều năm tôi trăn trở làm thế nào để rèn luyện được kĩnăng cho học sinh giúp các em có kĩ năng làm tốt bài văn (đoạn văn ) nghịluận Cũng như làm thế nào để các em nắm được các bước cơ bản của từngdạng bài nghị luận trong sách giáo khoa Ngữ Văn- Tập 2- Lớp 9 Làm thế nào
để các em hứng thú, thích học Văn, say mê tìm tòi hứng thú trước một đề văn
Và cái đích cuối cùng đó là kết quả phân môn Văn các em thi vào trườngTHPT các em đạt điểm số cao
Trang 82 Cơ sở lí luận của vấn đề.
Ở chương trình tập làm văn lớp 9 các em tiếp cận với dạng nghị luận xãhội và nghị luận văn học Nghị luận văn học bao giờ cũng là nội dung vàphương thức biểu đạt (nghệ thuật) là trình bày những nhận xét, đánh giá củamình về nhân vật, sự kiện chủ đề… thì nghị luận xã hội là bộc lộ những quanđiểm của mình trước vấn đề xã hội Mà vấn đề xã hội không giống vấn đề vănchương, Goethe đã từng nói “Nếu coi văn chương là lí thuyết thì xã hội chính
là cuộc đời Mọi lí thuyết đều màu xám chỉ có cây đời mãi mãi xanh tươi”, ởđây màu xám ta hiểu theo một nét nghĩa nào đó là cái chuẩn mực có đơn vịkiến thức cơ bản đã được cung cấp, còn cây đời- cuộc đời xã hội thì muônmàu muôn vẻ, phong phú, đa dạng có rất nhiều góc độ để soi chiếu Văn nghịluận nói chung là dùng lí lẽ, dẫn chứng để làm sáng tỏ một vấn đề nào đó từ
đó thuyết phục người đọc người nghe
Làm văn nghị luận xã hội quả thật không dễ với đông đảo học sinh bởikiểu bài này không chỉ đòi hỏi kĩ năng lập luận mà còn là sự thể hiện vốnsống, ý thức quan tâm đến xã hội, bản lĩnh tư duy độc lập và một thế giới tâmhồn phong phú nhạy cảm chân thành Nghị luận xã hội là loại hình văn bảnquan trọng với học sinh Vì sau này khi các em học xong phổ thông thì cóphải ai cũng đi vào con đường văn chương đâu Nhưng ai chẳng phải đối diệnvới những vấn đề xã hội Trong cuộc sống nhiều trường hợp ta buộc phải giảithích, bày tỏ quan điểm, thái độ tư tưởng của mình trước một vấn đề nào đó
và phải thuyết phục ai đó nghe theo mình, tin mình hoặc thuyết phục họ tintheo lẽ phải Ví dụ đơn giản như trong nhà trường ta muốn khuyên bạn của tatránh xa trò chơi điện tử, hay khuyên bạn không nên học vẹt học tủ Trong giađình ta muốn thuyết phục bố bỏ thuốc lá hoặc thôi cờ bạc rượu chè…, một côgiáo trình bày với hiệu trưởng về sự bất hợp lí khi đuổi học một em học sinh,tất cả đều có chung một mục đích đó là thuyết người nghe tán thành ý kiếncủa mình Như vậy thực chất là họ đang làm văn nghị luận trong đời sống.Nghị luận xã hội tồn tại ở một số dạng như: nghị luận về tư tưởng đạo lí, nghị
2
Trang 9luận về một hiện tượng, sự việc trong đời sống Muốn học sinh làm được kiểubài này thì giáo viên cần chỉ các bước làm bài văn, các bước làm bài văn nghịluận xã hội nói riêng và các kiểu văn nghị luận khác nói chung
3 Thực trạng của vấn đề.
3.1 Thuận lợi
3.1.1 Giáo viên dạy:
Bản thân tôi đã có nhiều năm thâm niên công tác, nhiều năm dạy vănlớp 9 nhiều năm được nhà trường tin tưởng giao nhiệm vụ ôn thi môn ngữ văn
9 để các em tham gia vào kì thi tuyển vào THPT Chính vì lẽ đó tôi đã phảinghiên cứu tìm ra phương pháp giảng dạy đơn giản nhất để truyền đạt giúphọc sinh hiểu được cách làm bài nghị luận xã hội hiệu quả nhất
Giáo viên dạy đã chuẩn bị bài soạn giáo án tương đối tốt, có ý thức đổimới phương pháp học tập việc dạy học lấy học sinh làm trung tâm Giáo viên
tổ chức, hướng dẫn cách thức làm bài, luyện các dạng đề khác nhau giúp họcsinh hình thành kĩ năng làm bài nghị luận
3.1.2 Về phía học sinh
Đa số các em đã xác định được mục đích của việc học, có ý chí phấnđấu để đỗ được vào THPT với số điểm cao nhất, nhiều em có ý thức ôn họctốt, tích cực tìm tòi các dạng bài nghị luận, có ý thức tự bổ sung kiến thức, say
mê trước mỗi đề văn mà giáo viên giao cho
Các em đã được tiếp xúc và học dạng văn nghị luận về một sự việc hiệntượng xã hội và nghị luận về vấn đề tư tưởng đạo lí từ lớp 7 nên các em đãbiết và hình dung cách làm kiểu bài này
3.2 Khó khăn
3.2.1 Giáo viên dạy:
Giáo viên cũng không thích dạy các tiết tập làm văn bằng các tiết vănbản và các tiết tiếng Việt nên ít thày cô chọn các tiết hội giảng, tiết chuyên đềngoại khóa về tập làm văn Thậm chí ngay trong các kì thi giáo viên giỏi cáccấp các thầy cô cũng không muốn dạy tiết tập làm văn
Trang 10Giáo viên đã có ý thức ra bài tập rèn luyện kĩ năng làm văn cho họcsinh tuy nhiên hệ thống bài tập chưa nhiều, đôi khi chưa cung cấp đầy đủ cáchlàm các dạng văn nghị luận dẫn đến học sinh lúng túng khi xác định hệ thốngluận điểm
3.2 2 Về phía học sinh học:
Những năm gần đây học sinh có xu thế ngại học văn, sợ học văn hầuhết các em không hững thú với việc học văn mà chủ yếu thiên về các môn tựnhiên dẫn đến kĩ năng làm văn của nhiều học sinh còn hạn chế, nhiều học sinhđứng trước một đề văn các em không xác định được yêu cầu của đề bài,không phân định rõ đó là dạng nghị luận gì, từ đó khó có thể xác định và tìmđược hướng đi của bài, thậm chí các em chỉ làm qua loa, đại khái cho xong có
em còn làm lạc đề hoặc kết cấu bài làm thiếu ý, đoạn văn thiếu mạch lạc rõràng Cá biệt nhiều em không cần suy nghĩ cách làm, khi giáo viên giao đềvăn thì ngay lập tức đi tìm sách tham khảo để xem để chép hoặc dựa vào dàn
ý cô giáo cho sẵn để làm dẫn đến bài viết không linh hoạt khô cứng, khôngchân thật có phần gượng ép
Kiểu loại văn nghị luận xã hội phạm vi bao hàm của nó rất rộng đadạng phong phú, muôn hình muôn vẻ mà thời lượng dành cho các tiết líthuyết còn ít dẫn đến kĩ năng làm bài còn hạn chế
Kiểu bài nghị luận xã hội các em đã được học ở lớp 7 nhưng hầu hếthọc sinh lâu ngày đã phôi pha dần quên mất kiến thức lí thuyết Trong khi đócuối năm khi đi thi lại yêu cầu đòi hỏi học sinh phải thuần thục cách làm cácdạng văn nghị luận này để các em làm tốt bài thi vào THPT nên đây là vấn đềtrăn trở đối với giáo viên trực tiếp dạy Ngữ văn, nhất là Ngữ văn lớp 9 làmthế nào các em hiểu đề bài, xác định được các luận điểm của bài văn đảm bảo
đủ ý, các ý sắp xếp theo trình tự hợp lí, bài nghị luận của các em đủ sứcthuyết phục người khác vấn đề mà đưa ra bàn luận
* Nguyên nhân hạn chế.
- Nguyên nhân khách quan:
4
Trang 11Thực tế ngày nay đại bộ phận học sinh ngại học văn, sợ học văn, thiênhướng của các em thích đi vào các môn tự nhiên hơn dẫn đến lúng túng trongcách làm văn Vậy nguyên nhân do đâu? Do xã hội ngày một phát triển đi lêntheo hướng công nghiệp hóa- hiện đại hóa, do cơ chế thị trường, do địnhhướng lệch lạc từ gia đình nhiều phụ huynh coi nhẹ việc học các môn xã hộinói chung và phân môn văn nói riêng, do học sinh có nhiều trò cuốn hút, hamchơi, lười học nên ngày càng có nhiều học sinh lười học văn, ngại học văn Chương trình văn nghị luận rất rộng và khó hơn dạng nghị luận vănhọc, làm kiểu bài này các em khó “tán” hơn bởi văn nghị luận xã hội đòi hỏingười viết phải có vốn tri thức hiểu biết đời sống xã hội diễn ra xung quanhmình thì các em mới lập luận thuyết phục người khác được Vì thế mà họcsinh thấy khó thấy lúng túng.
Học sinh hiện nay học nhiều môn, môn nào cũng có yêu cầu đòi hỏicao từ giáo viên giảng dạy nên các em cảm thấy mệt mỏi quá sức không cóthời gian chuyên tâm vào các môn chính, việc học trở nên dàn trải, các em lolàm sao có bài thuộc bài để ngày mai giáo viên kiểm tra Ngoài ra chưa kể đến
áp lực của các hoạt động khác mà các em bắt buộc phải tham gia đó là cáccuộc thi do Đội, Đoàn … phát động
Nhiều bậc phụ huynh học sinh do mải làm ăn bươn trải cuộc sống, rấtnhiều em hiện bố mẹ đi nước ngoài ở nhà với ông bà già hoặc ở với cô, dì,chú, bác nên việc đốc học tập của con em mình ôn học còn hạn chế Đây cũng
là một trong những nguyên nhân dẫn đến chất lượng học và ý thức học củahọc sinh giảm sút
- Nguyên nhân chủ quan:
Nhiều em học sinh chưa chú ý chuyên tâm vào việc học nên không có ýthức tìm tòi học hỏi, một bộ phận không nhỏ các em học sinh đến lớp màkhông chuẩn bị bài và làm bài tập được giao hoặc có chuẩn bị cũng chỉ là sựmiễn cưỡng chống đối, có học sinh không tự làm bài mà mượn vở của bạn,chép trong sách tham khảo để đối phó với cô giáo khi bị kiểm tra
3 3 Điều tra thực trạng.
Trang 12Năm học 2017- 2018 tôi được nhà trường phân công dạy hai lớp ngữ văn 9, ngay từ đầu năm học tôi đã xác định rõ nhiệm vụ trọng tâm của giáo viên dạy lớp 9 đó là ngoài giảng dạy kiến thức trong sách giáo khoa theo phân phối chương trình 37 tuần thì song song với đó nhiệm vụ trọng trách nặng nề đó là ôn luyện, rèn kĩ năng thuần thục, cung cấp kiến thức đầy đủ để cuối năm học các em còn tham dự kì thi tuyển vào THPT Chính vì thế ngay từ đầu tháng 9 tôi đã ra tiến hành ra đề nghị luận kiểu dạng nghị luận xã hội mà các
em đã học ở lớp 7 sau đó tôi tiến hành chấm bài mục đích để nắm bắt được khả năng làm bài nghị luận của học sinh Đề khảo sát ( phụ lục 3) KÕt quả bài kiểm tra của các em như sau:
Lớp Sĩ số Giỏi- TL % Khá- TL % TB- TL % Yếu- TL %
Bảng 1: Kết quả khảo sát đầu năm
Từ kết quả bài kiểm tra đầu tiên tôi nhận thấy học sinh nhiều em chưabiết cách làm bài nghị luận xã hội, hầu hết bài làm của các em thiếu ý, các ýsắp xếp theo trình tự chưa hợp lí, hết một ý- một luận điểm học sinh khôngphải tách ý, tách đoạn chuyển ý chuyển đoạn Về hành văn thì chưa lưu loát,
lí lẽ dẫn chứng chưa đủ tính thuyết phục, chưa biết liên hệ và nêu bài học chobản thân…Cá biệt còn có em không hiểu trước đề bài đó thì cần triển khainhững ý chính nào Xuất phát từ thực tế đó tôi xin đưa ra một số giải phápgiúp các em có kĩ năng làm bài văn nghị luận xã hội
4 Các giải pháp, biện pháp thực hiện
4.1 Hướng dẫn học sinh nắm được thế nào là nghị luận xã hội
Nghị luận xã hội thực chất là trình bày quan điểm thái độ của mình vềmột vấn đề xã hội nào đó được nêu ở phần đề bài bằng hình thức bình và bànluận mở rộng Từ đó đưa ra bài học cho bản thân, nhận thức được điều gì đósau khi bàn luận và tự nêu được hành động hoặc đề xuất biện pháp góp phầnlàm cho vấn đề bàn luận tốt đẹp hơn trong cuộc sống
4.2 Phân biệt dạng bài nghị luận:
Khi cầm đề trên tay học sinh cần ngay lập tức xác định đó là dạng đềnào, nó là hiện tượng sự kiện hay là tư tưởng đạo lí, nhiều khi ranh giới đểxác định rất mong manh thậm chí đan hòa với nhau Để học sinh xác định
6