(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên

(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên(Luận văn thạc sĩ) Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ––––––––––––––––––––

LÊ XUÂN KIM

TÍCH HỢP GIÁO DỤC GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 - TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở TỈNH ĐIỆN BIÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2020

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ––––––––––––––––––––

LÊ XUÂN KIM

TÍCH HỢP GIÁO DỤC GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 - TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở TỈNH ĐIỆN BIÊN

Ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Địa lí

Mã số: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Phương Liên

THÁI NGUYÊN - 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan kết quả nghiên cứu và các số liệu trong luận văn là của riêng tôi và chưa từng được công bố trong bất kì công trình nào khác

Công trình nghiên cứu này là do chính tôi thực hiện, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS TS Nguyễn Phương Liên Các số liệu, thông tin trong quá trình nghiên cứu đều được trích dẫn ghi rõ nguồn

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Thái Nguyên, tháng 10 năm 2020

Tác giả luận văn

Lê Xuân Kim

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Nguyễn Phương Liên, đã tận tình chỉ bảo và hướng dẫn tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy, cô giáo trong khoa Địa lí, Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên; phòng Đào tạo, thư viện Nhà trường, thư viện tỉnh Điện Biên đã tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp tôi hoàn thành luận văn

Tôi cũng xin chuyển lời cảm ơn đến Ban giám hiệu, các thầy, cô giáo và học sinh các trường THPT trên địa bàn tỉnh Điện Biên: Trường THPT Thanh Nưa và trường THPT Huyện Điện Biên, trường PTDT Nội trú THPT Huyện Điện Biên đã giúp đỡ nhiệt tình cho tôi thực nghiệm sư phạm và hoàn thành luận văn Tôi xin bày

tỏ lòng biết ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã chia sẻ khó khăn, cổ vũ, động viên và tạo những điều kiện thuận lợi nhất cho tôi hoàn thành luận văn

Trong quá trình hoàn thiện luận văn, chắc chắn không thể tránh khỏi những thiếu sót, tôi rất mong nhận được sự góp ý của các thầy cô và đồng nghiệp để tôi có điều kiện học hỏi và bổ sung nâng cao kiến thức chuyên môn của mình

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 10 năm 2020

Tác giả luận văn

Lê Xuân Kim

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU vii

DANH MỤC CÁC HÌNH viii

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu 6

5 Quan điểm và phương pháp nghiên cứu 6

6 Những đóng góp của đề tài 10

7 Cấu trúc của đề tài 11

NỘI DUNG 12

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TÍCH HỢP GIÁO DỤC GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 - TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 12

1.1 Một số vấn đề về lí luận dạy học 12

1.1.1 Phương pháp dạy học và đổi mới phương pháp dạy học 12

1.1.2 Khái niệm về dạy học tích hợp 14

1.2 Di sản văn hóa và sử dụng di sản văn hóa địa phương trong dạy học Địa lí 16

1.2.1 Khái niệm di sản và phân loại di sản 16

1.2.2 Khái niệm di sản văn hóa 16

1.2.3 Phân loại di sản văn hóa 17

1.2.4 Một số di sản tiêu biểu của tỉnh Điện Biên 18

1.2.5 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng DSVH địa phương trong dạy học địa lí nói chung và địa lí lớp 12 nói riêng 20

1.3 Mục tiêu, cấu trúc và đặc điểm chương trình sách giáo khoa Địa lí 12-THPT 22

1.4 Đặc điểm tâm sinh lý và trình độ nhận thức của học sinh lớp 12- THPT 25

1.4.1 Đặc điểm tâm sinh lý 25

1.4.2 Đặc điểm phát triển trí tuệ 26

1.4.3 Đặc điểm về nhân cách 26

1.5 Thực trạng giáo dục DSVH trong dạy học Địa lí 12 THPT ở tỉnh Điện Biên 27

Tiểu kết chương 1 29

Chương 2: TỔ CHỨC DẠY HỌC TÍCH HỢP NỘI DUNG GIÁO DỤC GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 - THPT Ở TỈNH ĐIỆN BIÊN 30

2.1 Yêu cầu và nguyên tắc thực hiện tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học môn Địa lí 12 30

2.1.1 Các yêu cầu 30

2.1.2 Các nguyên tắc 35

2.2 Khả năng giáo dục giá trị di sản văn hóa trong dạy Địa lí 12 36

2.3 Một số phương pháp dạy học tích hợp nội dung giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương 41

2.3.1 Phương pháp đàm thoại, gợi mở 41

2.3.2 Phương pháp thảo luận 41

2.3.3 Phương pháp nêu vấn đề 41

2.3.4 Phương pháp dạy học dự án 42

2.3.5 Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan 43

2.4 Một số hình thức tổ chức tổ chức dạy học tích hợp nội dung kiến thức giáo dục giá trị DSVH địa phương trong dạy học Địa lí 12 44

2.4.1 Dạy học trên lớp 44

2.4.2 Tổ chức hoạt động ngoại khóa 47

2.4.3 Tổ chức tham quan học tập trải nghiệm 50

2.4.4 Kể chuyện, nói chuyện về di sản 53

2.4.5 Dự án Địa lí 55

2.5 Thiết kế một số kế hoạch dạy học minh họa 58

2.5.1 Kế hoạch dạy học 1- Chuyên đề lý thuyết 58

2.5.2 Kế hoạch dạy học 2- Dự án Địa lí 69

Tiểu kết chương 2 82

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 83

3.1 Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm 83

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 83

3.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm 83

3.2 Nguyên tắc tiến hành thực nghiệm 83

3.3 Nội dung thực nghiệm 84

3.4 Tổ chức thực nghiệm 85

3.4.1.Thời gian thực nghiệm 85

3.4.2 Chọn trường, lớp, giáo viên thực nghiệm 85

3.4.3 Phương pháp thực nghiệm 86

3.4.4 Tiến hành thực nghiệm 87

3.5 Kết quả thực nghiệm 87

3.5.1 Kết quả về mặt định tính 87

3.5.2 Đánh giá về mặt định lượng 88

3.5.3 Đánh giá chung về thực nghiệm 91

Tiểu kết chương 3 92

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 93

TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1 Nội dung cụ thể giáo dục DSVH địa phương trong chương trình sách

giáo khoa Địa lí 12 38

Bảng 3.1 Danh mục các bài thực nghiệm: 84

Bảng 3.2 Danh sách trường, các lớp tham gia thực nghiệm sư phạm 85

Bảng 3.3 Danh sách giáo viên Địa lí dạy thực nghiệm 86

Bảng 3.4 Bảng kết quả điểm kiểm tra bài thực nghiệm số 1 88

Bảng 3.5 Bảng kết quả điểm kiểm tra bài thực nghiệm số 2 89

Bảng 3.6 Bảng tổng hợp kết quả điểm kiểm tra của học sinh các lớp thực nghiệm và lớp đối chứng bài thực nghiệm số 1 89

Bảng 3.7 Bảng tổng hợp kết quả điểm kiểm tra của học sinh các lớp thực nghiệm và lớp đối chứng bài thực nghiệm số 2 90

Bảng 3.8 Đánh giá xếp loại chất lượng học tập bộ môn Địa lí của các lớp thực nghiệm và lớp đối chứng theo từng trường 90

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 3.1 Biểu đồ so sánh tỉ lệ HS khá giỏi môn Địa lí giữa lớp thực nghiệmvà lớp đối chứng ở 3 trường THPT 91

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Dân tộc Việt Nam trải qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, quá trình đó đã tích lũy được một kho tàng di sản văn hóa đồ sộ, phong phú và mang nhiều giá trị Luật di sản văn hóa của Việt Nam đã khẳng định: "Di sản văn hóa Việt Nam là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam và là một bộ phận của di sản văn hóa nhân loại, có vai trò

to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của nhân dân ta" [13] Bảo tồn và phát huy giá trị của các di sản có ý nghĩa to lớn trong hành trình phát triển của mỗi địa phương, mỗi dân tộc Để hiện thực hóa giữ gìn, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng Bộ Văn hóa Thể thao Du lịch đã ban hành văn bản số 73/HD-BGDĐT- BVHTTDL, ngày 16 tháng 01 năm 2013 về việc "Hướng dẫn sử dụng di sản trong dạy học

ở trường phổ thông, trung tâm giáo dục thường xuyên" Mục đích là: "Sử dụng di sản văn

hóa trong dạy học ở trường phổ thông hiện nay nhằm hình thành và nâng cao ý thức tôn trọng, giữ gìn, phát huy những giá trị của di sản văn hóa; rèn luyện tính chủ động, tích cực, sáng tạo trong đổi mới phương pháp học tập và rèn luyện; góp phần nâng cao chất lượng

và hiệu quả giáo dục, phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu, tài năng của học sinh" [10]

Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018 của Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc Ban hành Chương trình giáo dục phổ thông bao gồm chương trình tổng thể (khung chương trình), các chương trình môn học và hoạt động giáo dục Chương trình giáo dục Địa lí được thực hiện ở tất cả các cấp học phổ thông Chương trình môn Địa lí bên cạnh kiến thức chuyên sâu về địa lí còn chú trọng tích hợp, thực hành, gắn nội dung giáo dục của môn học với thực tiễn nhằm rèn luyện cho học sinh kĩ năng vận dụng kiến thức địa lí vào việc tìm hiểu và giải quyết ở mức độ nhất định một số vấn đề của thực tiễn, đáp ứng đòi hỏi của cuộc sống Tính tích hợp được thể hiện ở nhiều mức độ và hình thức khác nhau: tích hợp giữa các kiến thức địa lí tự nhiên, địa lí dân cư, xã hội và địa lí kinh tế trong môn học; lồng ghép các nội dung liên quan (giáo dục môi trường, biển đảo, phòng chống thiên tai, biến đổi khí hậu; giáo dục di sản văn hóa, an toàn giao thông, ) vào nội dung địa lí [8] Sử dụng DSVH trong dạy học ở trường phổ thông được triển khai thực hiện hàng năm không những giúp cho học sinh hiểu biết về những giá trị di sản văn hóa địa phương, qua đó giáo dục học sinh ý thức giữ gìn và bảo vệ các di sản văn hóa

Điện Biên là một tỉnh miền núi biên giới phía Tây Bắc của tổ quốc, là vùng

đất có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời, được du khách và bạn bè quốc tế biết đến không chỉ bởi phong cảnh núi non hùng vĩ, sự đa dạng về bản sắc văn hóa của 21 dân tộc anh em cùng sinh sống, mà còn bởi hệ thống di tích lịch sử cách

mạng gắn liền với chiến công ''lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu" của cha

ông ta trong công cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp xâm lược Điện Biên nơi đây còn lưu giữ nhiều di sản văn hóa vật thể: Tháp Mường Luân, Thành Tam Vạn, Thành Bản Phủ, Đền Hoàng Công Chất và đặc biệt là quần thể di tích Chiến trường Điện Biên Phủ - di tích được xếp hạng cấp quốc gia đặc biệt năm

2009 với đồi A1, sở chỉ huy Mường Phăng, hầm Đờ Cát, Bên cạnh đó là các di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia như nghệ thuật Xòe Thái; nghệ thuật tạo hoa văn trên trang phục truyền thống của người Mông Hoa xã Sa Lông, huyện Mường Chà; lễ hội Hoa Ban; lễ hội đền Hoàng Công Chất; Di sản văn hóa là nguồn tài liệu quan trọng đa dạng, phong phú, có thể khai thác để phục vụ quá trình dạy học môn Địa lí địa phương ở tỉnh Điện Biên

Việc sử dụng DSVH trong dạy học các môn học ở trường phổ thông sẽ góp phần đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực và đa dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học Vì vậy giáo dục DSVH là một phần không thể thiếu trong chương trình giáo dục phổ thông mới hiện nay

Tuy nhiên các nội dung và hình thức tổ chức dạy học DSVH vẫn còn chiếm tỉ lệ nhỏ trong các bài giảng Địa lí Nhiều học sinh kiến thức về di sản văn hóa địa phương còn rất hạn chế Do đó việc tích hợp kiến thức giáo dục di sản văn hóa địa phương trong dạy học Địa lí tại tỉnh Điện Biên nói riêng và di sản văn hóa các dân tộc Việt Nam nói chung là rất cần thiết Đưa di sản vào giảng dạy môn Địa lí giúp bài học thêm sinh động, có ý nghĩa hướng học sinh đến những giá trị chân, thiện, mỹ, góp phần hình thành và hoàn thiện nhân cách, lối sống văn hóa, văn minh, nâng cao ý thức, trách nhiệm cho thế hệ trẻ trong việc gìn giữ, bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa của dân tộc Từ những lí do nêu trên, tác giả quyết định lựa chọn và triển

khai đề tài: "Tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học Địa

lí lớp 12 - Trung học phổ thông ở tỉnh Điện Biên" làm luận văn thạc sĩ của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Về nội dung di sản văn hóa

Nội dung tổng quát di sản văn hóa, vấn đề bảo tồn và phát huy di sản văn hóa đã được nhiều nhà khoa học thế giới và Việt Nam quan tâm và đề cập nghiên cứu:

- Ủy ban Di sản thế giới (WHC) là một cơ quan của Tổ chức Giáo dục, Khoa học

và Văn hóa Liên hiệp quốc (UNESCO), đảm nhiệm việc xem xét và chấp thuận các di sản được đưa vào danh sách Di sản thế giới của UNESCO WHC có vai trò lớn trong việc giữ gìn, bảo tồn và phát huy các DSVH trên thế giới với các chương trình, dự án hoạt động cụ thể ở từng quốc gia Có nhiều công trình nghiên cứu các di sản như: "Công ước bảo vệ di sản văn hóa và thiên nhiên Thế giới", kí tại Pari Pháp tháng 11 năm 1972, Trung tâm Di sản Thế giới của UNESCO, Pari, Pháp, WHC 2001/WS/2; "Hướng dẫn hoạt động thực hiện công ước DSTG", Trung tâm Di sản Thế giới của UNESCO, Pari, Pháp, WHC-99/2 March 1999; công trình "Quản lý du lịch tại các khu di sản thế giới" của tác giả Arthur Pedersen (2002) xác định mục tiêu quản lí, chính sách, chiến lược và giải pháp quản lý du lịch tại các khu di sản thế giới [17]

- Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua Luật Di sản

văn hóa ngày 29/6/2001 với 7 chương và 74 điều; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Di sản văn hóa, ngày 18 tháng 6 năm 2009, trong đó có nhiều khái niệm và nội

dung liên quan đến bảo tồn và phát huy giá trị DSVH vật thể và DSVH phi vật thể

- Có nhiều công trình nghiên cứu của các nhà khoa học trong nước đề cập tới

nội dung DSVH như: cuốn "Di sản văn hóa Việt Nam - Bản sắc và những vấn đề về

quản lý, bảo tồn" của Nguyễn Thịnh (2012) gồm 5 chương đề cập đến vấn đề bảo tồn

và phát huy di sản văn hóa, chức năng, phân loại và quản lí DSVH [25]; cuốn "Một số

vấn đề về bảo tồn và phát triển DSVH dân tộc" của GS.TS Hoàng Vinh (1997) trên

cơ sở những quan niệm DSVH của quốc tế và Việt Nam, tác giả đưa ra một hệ thống

lý luận nghiên cứu về DSVH Việt Nam [27]

- Ngoài ra còn có một số bài viết đăng ở các tạp chí khoa học đề cập đến vấn đề

di sản văn hóa, bảo tồn và phát huy giá trị DSVH:

GS.TS Ngô Đức Thịnh - nguyên là Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Việt

Nam, trong bài "Bảo tồn và phát huy văn hóa phi vật thể" [31] đăng trên tạp chí cộng

sản năm 2007 đã khẳng định "Văn hóa phi vật thể vừa mang tính bền chắc lại vừa mang tính mỏng manh, dễ bị thương tổn Vì thế, Nhà nước cần thông qua các cấp chính quyền, các nhà khoa học, giữ vai trò định hướng trong nhiệm vụ bảo tồn và phát huy văn hóa phi vật thể của dân tộc"

Tác giả Nguyễn Mạnh Cường với bài viết "Cách mạng 4.0 và vấn đề bảo tồn di

sản văn hóa dân tộc" [33] đăng trên tạp chí du lịch tháng 8 năm 2018 đã chỉ rõ: "Cần

coi trọng bảo tồn, kế thừa, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống, văn hóa cách mạng, bao gồm cả văn hóa vật thể và phi vật thể trước sự tác động của cuộc cách mạng

công nghiệp 4.0 đang diễn ra mạnh mẽ và toàn diện trong đời sống xã hội ở Việt Nam"

2.2 Về nội dung giáo dục giá trị di sản văn hóa và tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa trong dạy học các bộ môn ở trường THPT

Ở nước ta, đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu chuyên sâu về giáo dục bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Mỗi đề tài có sự tiếp cận từ nhiều nguồn tài

liệu khác nhau, đều nhấn mạnh "Giáo dục giá trị di sản văn hóa là một phần không

thể thiếu trong chương trình giáo dục"

- Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành cuốn "Tài liệu bồi dưỡng cán bộ quản lí

và giáo viên trung học phổ thông về giáo dục bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc thiểu số" nhằm cung cấp thêm nguồn hiểu biết và giáo dục cho học sinh

những kiến thức về bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam trong đó chú trọng giáo dục bảo tồn ngôn ngữ, chữ viết các dân tộc thiểu số; bảo tồn

và phát huy các DSVH vật thể và phi vật thể Tài liệu xác định tính cấp thiết và nhiệm vụ bảo tồn, phát huy DSVH các dân tộc thiểu số đồng thời đưa ra những cách thức tổ chức các hoạt động cũng như việc tích hợp giáo dục bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số qua các môn học và các hoạt động ở trường THPT [7]

- Hội thảo "Tăng cường sử dụng di sản văn hóa phi vật thể trong giáo dục vì sự

phát triển bền vững tại Châu Á - Thái Bình Dương" do Bộ GD&ĐT phối hợp với Bộ

Văn hoá, Thể thao và Du lịch và UNESCO tổ chức vào tháng 3/2015 Phát biểu tại Hội thảo, Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Vinh Hiển nhấn mạnh: "Nhà trường phổ thông vừa có trách nhiệm giáo dục nâng cao nhận thức cho học sinh về di sản văn hoá, vừa có trách nhiệm sử dụng di sản văn hoá để dạy học"

- Việc sử dụng di sản trong dạy học ở trường phổ thông đã được nhiều tác giả nghiên cứu và có một số bài viết có giá trị về vấn đề này Trong đó, phải kể đến bài

viết của TS Nguyễn Xuân Trường, Vụ Giáo dục Trung học "Sử dụng di sản trong

dạy học ở trường phổ thông - phương thức dạy học phát triển các kĩ năng thực hành, năng lực của học sinh" đã nhấn mạnh "Các địa phương cần đa dạng hóa các hình thức

tổ chức dạy học: dạy học trên lớp, dạy học tại di sản và tổ chức các hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm sáng tạo giúp học sinh hứng thú hơn trong quá trình học tập Gắn việc sử dụng di sản trong dạy học với kiến thức thực tiễn, kiến thức liên môn nhằm phát huy năng lực học tập của học sinh Lựa chọn và xây dựng một số chủ đề môn

học hay liên môn phù hợp với việc sử dụng di sản trong dạy học" [29]

- Ngoài ra, tác giả đã tham khảo và kế thừa kết quả của một số tài liệu khoa học

là cơ sở để gợi mở cho hướng nghiên cứu tích hợp giáo dục giá trị DSVH địa phương trong dạy học học Địa lí 12 - THPT tại tỉnh Điện Biên bao gồm: Văn kiện Đại hội đại

biểu toàn quốc lần thứ XI; Luật di sản văn hóa; tài liệu tập huấn "Sử dụng di sản văn

hóa trong dạy học và tổ chức các hoạt động giáo dục ở THCS " của Bộ Giáo dục và Đào

tạo; PGS.TS Nguyễn Phương Liên và Trần Viết Tùng với bài viết "Giáo dục giá trị

di sản văn hóa trong dạy học Địa lí ở trường trung học phổ thông" đăng trên Tạp chí

giáo dục số 378- Kì 2, tháng 3 năm 2016

- Tại tỉnh Điện Biên hiện chưa có công trình nghiên cứu nào một cách chuyên biệt

và hệ thống về thực trạng tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong quá trình dạy học các bộ môn nói chung và môn Địa lí nói riêng ở trường phổ thông

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục tiêu nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu các vấn đề lí luận về di sản văn hóa và xác định các di sản văn hóa địa phương, đề tài tập trung xây dựng quy trình, phương án tích hợp, lồng ghép kiến thức giáo dục di sản văn hóa địa phương vào bài dạy Địa lí 12 nhằm nâng cao chất lượng dạy học Địa lí ở trường phổ thông tỉnh Điện Biên

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu các vấn đề về lí luận dạy học, đổi mới phương pháp dạy học, dạy học tích hợp

- Nghiên cứu lí luận chung về di sản văn hóa và các tài liệu về giáo dục di sản văn hóa địa phương tỉnh Điện Biên

- Tìm hiểu về thực trạng và tiềm năng của các loại di sản văn hóa ở tỉnh Điện Biên

- Nghiên cứu thực trạng việc tích hợp nội dung kiến thức về giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học Địa lí ở trường THPT Tỉnh Điện Biên

- Nghiên cứu đặc điểm chương trình sách giáo khoa Địa lí 12 và cấu trúc các bài Địa lí địa phương tỉnh Điện Biên

- Xác định những yêu cầu phải thực hiện và đề xuất một số biện pháp sư phạm trong việc tích hợp, lồng ghép nội dung kiến thức về giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học Địa lí 12- THPT ở tỉnh Điện Biên

- Xây dựng quy trình, phương án dạy học tích hợp nội dung kiến thức giáo dục

giá trị di sản văn hóa địa phương và thiết kế kế hoạch dạy học cụ thể trong chương trình dạy học Địa lí 12- THPT tỉnh Điện Biên

- Tổ chức thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính khả thi, hiệu quả của việc

sử dụng di sản văn hóa trong dạy học Địa lí 12; Đề xuất một số biện pháp nhằm nâng

cao hiệu quả của bài giảng khi sử dụng di sản văn hóa vào trong dạy học Địa lí lớp

12-THPT ở tỉnh Điện Biên

4 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

- Về nội dung: Đề tài luận văn tập trung nghiên cứu các nội dung cơ bản về di sản văn hóa và tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa địa phương trong dạy học Địa

lí 12- THPT tại tỉnh Điện Biên

- Về địa bàn thực nghiệm: Một số trường THPT được chọn thực nghiệm trên địa bàn tỉnh Điện Biên Các trường được lựa chọn cần có đầy đủ các điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học

- Về thời gian thực nghiệm: Tác giả tiến hành thực nghiệm sư phạm trong năm học 2019 - 2020

5 Quan điểm và phương pháp nghiên cứu

5.1 Quan điểm nghiên cứu

- Quan điểm duy vật biện chứng:

Phép duy vật biện chứng khẳng định vật chất có trước và quyết định ý thức Mọi

sự vật hiện tượng đều vận động, biến đổi không ngừng và đều có xu hướng phát triển

Thế giới khách quan tồn tại không phụ thuộc vào ý thức của con người do đó cần đảm bảo quan điểm duy vật biện chứng khi tiến hành nghiên cứu khoa học giáo dục Trong đề tài, quan điểm này được vận dụng nghiên cứu trong dạy học về giáo dục giá trị DSVH địa phương thông qua dạy học môn Địa lí tại tỉnh Điện Biên nhằm đánh giá một cách khách quan, dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn dạy học bộ môn Địa lí, đánh giá được những khó khăn, hạn chế trong dạy học tích hợp giáo dục giá trị DSVH địa phương Qua đó, thấy được việc đưa nội dung giáo dục, bảo tồn giá trị DSVH của dân tộc Việt Nam nói chung và tỉnh Điện Biên nói riêng tích hợp trong dạy học bộ môn Địa lí là rất cần thiết gắn liền với mục tiêu giáo dục toàn diện học sinh về Đức, Trí, Thể, Mĩ

- Quan điểm hệ thống - cấu trúc:

Quan điểm này yêu cầu phải xem xét đối tượng một các toàn diện nhiều mặt, nhiều mối quan hệ khác nhau, trong trạng thái vận động và phát triển, với việc phân tích những điều kiện nhất định để tìm ra bản chất và quy luật vận động của đối tượng Quan điểm hệ thống yêu cầu nghiên cứu đối tượng theo quy luật của cái toàn thể có tính hệ thống với các thành phần có mối quan hệ biện chứng hữu cơ

Hệ thống: là một tập hợp các yếu tố nhất định có mối quan hệ biện chứng với nhau tạo thành một chỉnh thể trọn vẹn, ổn định Như vậy, các yếu tố này có vị trí độc lập, có chức năng riêng, có quy luật vận động riêng, nhưng chúng lại có quan hệ biện chứng với nhau, vận động theo quy luật của toàn hệ thống

Tính hệ thống: là một thuộc tính quan trọng của thế giới, là hình thức diễn đạt tính chất phức tạp của đối tượng và nó là một thông số quan trọng để đánh giá đối tượng Đây là một quan điểm không thể thiếu trong nghiên cứu khoa học nói chung, cũng như khi nghiên cứu khoa học Địa lí Trong nghiên cứu khoa học Địa lí, quan điểm cấu trúc hệ thống đóng vai trò quan trọng để tạo một sản phẩm khoa học có cấu trúc và lôgic chặt chẽ

Quan điểm này được tác giả vận dụng nghiên cứu mối quan hệ giữa phương pháp dạy học tích hợp giáo dục giá trị DSVH với mục tiêu, nội dung, hình thức tổ chức dạy học, phương tiện dạy học Địa lí THPT, mối quan hệ giữa chương trình Địa lí THPT với

hệ thống chương trình Địa lí trong nhà trường

- Quan điểm tổng hợp:

Đây là một quan điểm quan trọng trong nghiên cứu khoa học Địa lí Quan điểm tổng hợp xem xét các yếu tố trong mối quan hệ tương tác, sự tác động qua lại giữa giáo dục và thực tiễn nghiên cứu cũng như trong mối quan hệ chặt chẽ của toàn hệ thống giáo dục

Vận dụng quan điểm tổng hợp có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, giúp tác giả

nghiên cứu một cách tổng quan việc giáo dục DSVH cho học sinh ở trường phổ thông, thông qua việc xác định các nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học tích hợp giáo dục giá trị DSVH địa phương trong dạy học môn Địa lí lớp 12 tại tỉnh Điện Biên theo định hướng phát triển năng lực học sinh

- Quan điểm thực tiễn:

Quan điểm thực tiễn là luận điểm quan trọng của phương pháp luận Trong nghiên cứu khoa học giáo dục quan điểm này đòi hỏi khi nghiên cứu phải bám sát thực tiễn, phục vụ cho sự nghiệp giáo dục của đất nước Thực tiễn giáo dục vừa là nguồn gốc của các đề tài nghiên cứu, vừa là động lực thúc đẩy quá trình triển khai nghiên cứu, vừa là mục tiêu, vừa là tiêu chuẩn đánh giá kết quả nghiên cứu giáo dục Quan điểm thực tiễn được vận dụng trong việc nghiên cứu thực trạng tích hợp giáo dục giá trị DSVH địa phương trong dạy học bộ môn Địa lí, giúp tác giả có những kiến thức ban đầu về giá trị DSVH tỉnh Điện Biên nói riêng và DSVH của dân tộc Việt Nam nói chung

- Quan điểm lịch sử:

Trong nghiên cứu khoa học, quan điểm lịch sử là quan điểm hướng dẫn tiến trình tìm tòi sáng tạo khoa học Các đối tượng, hiện tượng địa lí đều phải có thời gian hình thành và phát triển nhất định Vì vậy, cần phải vận dụng quan điểm này để gắn lí luận và thực tiễn, từ đó tránh có cái nhìn phiến diện, chủ quan về vấn đề nghiên cứu Quan điểm này được tác giả vận dụng trong quá trình nghiên cứu đề tài, việc giáo dục DSVH địa phương trong nhà trường phổ thông nói chung và môn Địa lí nói riêng cho ta một cái nhìn đầy đủ, toàn diện về thực trạng và phương pháp giáo dục hiện nay Việc giáo dục DSVH còn giúp truyền thụ cho học sinh những kiến thức cần thiết, rèn luyện kĩ năng thực hành, hình thành các phẩm chất và năng lực, ý thức bảo

vệ DSVH dân tộc

- Quan điểm phát triển bền vững:

Quan điểm phát triển bền vững là quan điểm về sự phát triển có thể đáp ứng được những nhu cầu hiện tại mà không ảnh hưởng, tổn hại đến những khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai Phát triển bền vững phải đảm bảo có sự phát triển kinh tế hiệu quả, xã hội công bằng và môi trường, tài nguyên được đảm bảo, giữ gìn

Quan điểm này được tác giả vận dụng trong việc nghiên cứu vai trò của giáo

dục giá trị DSVH địa phương, đồng thời có cái nhìn toàn diện sâu sắc hơn về giá trị to lớn mà các di sản văn hóa địa phương mang lại cũng như có các biện pháp tích cực trong việc góp phần giữ gìn, bảo tồn và phát huy giá trị DSVH địa phương

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thu thập, phân tích tài liệu:

Nhằm thực hiện mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài,việc thu thập tài liệu được tiến hành từ nhiều nguồn khác nhau như: Sách, báo, tạp chí chuyên ngành, các công trình, đề tài nghiên cứu đã được nghiệm thu và các công trình khoa học khác

có liên quan đến vấn đề nghiên cứu Để việc thiết kế các hình thức tổ chức dạy học tích hợp kiến thức giáo dục giá trị DSVH địa phương đảm bảo tính khoa học và tính giáo dục, khi thu thập tài liệu cần chú ý nghiên cứu SGK Địa lí 12 hiện hành làm tài liệu chuẩn cho nội dung thiết kế của bài học

- Phương pháp điều tra, khảo sát:

Tiến hành điều tra, khảo sát thực trạng về đổi mới PPDH tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa trong môn Địa lí lớp 12 ở trường phổ thông của tỉnh Điện Biên để đánh giá được những ưu điểm và hạn chế của việc dạy học tích hợp giáo dục giá trị DSVH địa phương

Dự giờ lên lớp của một số giáo viên dạy Địa lí lớp 12, phỏng vấn và phát phiếu điều tra cho giáo viên, học sinh, trao đổi với tổ trưởng chuyên môn, nhóm chuyên môn Địa lí và cán bộ quản lí nhà trường về thực tế dạy học tích hợp giáo dục giá trị DSVH qua các môn học nói chung và môn Địa lí nói riêng

- Phương pháp thống kê toán học:

Việc sử dụng toán thống kê như một công cụ xử lí các tài liệu đã thu thập được từ các nghiên cứu khác nhau như: quan sát, điều tra, thực nghiệm nhằm tăng tính khách

quan của kết quả nghiên cứu Vận dụng lí thuyết xác suất và thống kê để phân tích các kết quả thu được Từ kết quả phân tích, sẽ kiểm định giả thuyết thống kê nhằm tăng tính khách quan cho kết quả nghiên cứu đề tài khóa luận

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm:

Thực nghiệm là phương pháp rất quan trọng trong quá trình thực hiện của khóa luận Thực nghiệm thành công sẽ cho kết quả khách quan và tạo ra khả năng vận dụng nhanh chóng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn

Trong đề tài, tác giả đã vận dụng phương pháp này vào việc tiến hành tổ chức dạy thực nghiệm tích hợp giáo dục giá trị DSVH địa phương tỉnh Điện Biên trong một số bài giảng Địa lí cụ thể tại một số trường THPT để kiểm chứng tính thực tiễn của đổi mới PPDH tích hợp giáo dục di sản văn hóa trong dạy học Địa lí 12 theo hướng tích cực Phân tích kết quả thực nghiệm thu được, rút ra những đánh giá cần thiết từ đó có một số đề xuất, kiến nghị trong việc nâng cao hiệu quả giáo dục giá trị DSVH địa phương tỉnh Điện Biên

- Đánh giá được thực trạng về tích hợp giáo dục giá trị DSVH địa phương ở một

số trường THPT trên địa bàn tỉnh Điện Biên

- Xác định được các nội dung, phương pháp và một số hình thức tổ chức dạy học tích hợp kiến thức giáo dục giá trị DSVH địa phương trong dạy học Địa lí 12- THPT tại tỉnh Điện Biên

- Thiết kế một số giáo án dạy học tích hợp giáo dục DSVH địa phương trong một số bài học Địa lí 12-THPT tại tỉnh Điện Biên

- Đề tài góp phần nâng cao ý thức trách nhiệm của học sinh tỉnh Điện Biên nói riêng và cả nước nói chung đối với việc bảo tồn và phát huy giá trị DSVH

7 Cấu trúc của đề tài

Ngoài các phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn được

kết cấu thành 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của việc tích hợp giáo dục di sản văn

hóa địa phương trong dạy học Địa lí lớp 12-THPT

Chương 2 Tổ chức dạy học tích hợp nội dung giáo dục giá trị di sản văn hóa

địa phương trong dạy học Địa lí lớp 12 -THPT ở tỉnh Điện Biên

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

1.1.1 Phương pháp dạy học và đổi mới phương pháp dạy học

1.1.1.1 Khái niệm phương pháp dạy học

Phương pháp hiểu theo nghĩa chung và rộng nhất là hành vi có mục đích nhất định Đó cũng là những cách thức, những con đường mà người ta cần đi theo để đạt được mục đích Theo cách hiểu như vậy thì phương pháp dạy học là những cách thức tương tác giữa giáo viên và học sinh có liên quan đến các hoạt động dạy và học, nhằm mục đích giáo dục và trau dồi học vấn cho thế hệ trẻ.[2]

Trong lý luận dạy học hiện đại, PPDH là một khái niệm rất phức tạp, có nhiều bình diện, phương diện khác nhau

PPDH là những hình thức và cách thức hoạt động của giáo viên và học sinh trong những môi trường dạy học được tổ chức nhằm lĩnh hội tri thức, kĩ năng, thái độ, phát triển năng lực và phẩm chất.[2]

PPDH là những hình thức và cách thức hoạt động của giáo viên và người học nhằm thực hiện những mục tiêu dạy học xác định, phù hợp với những nội dung và những điều kiện dạy học cụ thể PPDH cụ thể quy định những mô hình hoạt động của giáo viên và học sinh

1.1.1.2 Phương pháp dạy học tích cực

Dạy học tích cực là hệ thống phương pháp dạy học nhằm cụ thể hóa hoạt động

bên trong của học sinh Người học không bị động tiếp thu những kiến thức có sẵn do thầy truyền đạt mà nỗ lực hợp tác với bạn bè để tự tìm hiểu, khám phá những kiến thức mới dưới sự hướng dẫn của thầy cô giáo Giáo viên là người định hướng, tổ chức các hoạt động của lớp học.[11]

Phương pháp dạy học tích cực thực chất là cách hướng tới việc học tập tích cực,

tự giác, chủ động, sáng tạo, chống lại thói quen học tập thụ động của học sinh Nhiệm

vụ chủ yếu của giáo viên trong PPDH tích cực là trở thành người thiết kế, tạo điều

kiện phát huy tính độc lập, sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập Học sinh

được thách thức và tham gia một cách tích cực trong suốt quá trình học tập.[11]

Đặc trưng của PPDH tích cực là dạy học thông qua tổ chức các hoạt động cho

HS, chú trọng vào việc phát triển năng lực tự học, tăng cường học tập cá thể và phối hợp với học tập hợp tác khác Kết hợp đánh giá của thầy và tự đánh giá của trò.[11] Theo quan điểm lí luận dạy học hiện đại tổ chức dạy học hiệu quả là quá trình được vận hành theo nguyên lí "hỗ trợ tích cực" và "chủ động kiến tạo"

1.1.1.3 Đổi mới phương pháp dạy học

PPDH là một phạm trù của khoa học giáo dục Việc đổi mới PPDH cần dựa trên

những cơ sở khoa học và thực tiễn giáo dục Khoa học giáo dục là lĩnh vực rất rộng lớn, có nhiều chuyên ngành khác nhau Vì vậy việc đổi mới PPDH cũng được tiếp cận dưới rất nhiều cách khác nhau Tuỳ theo mỗi cách tiếp cận khác nhau có thể có những quan niệm khác nhau về đổi mới PPDH Dựa trên khái niệm chung về PPDH,

có thể hiểu: đổi mới phương pháp dạy học là cải tiến những hình thức và cách thức

làm việc kém hiệu quả của GV và HS, sử dụng những hình thức và cách thức hiệu quả hơn nhằm nâng cao chất lượng dạy học, phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo, phát triển năng lực của học sinh

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 nêu rõ định hướng đổi mới PPDH Các môn học và hoạt động giáo dục trong nhà trường áp dụng các phương pháp tích cực hóa hoạt động của người học, trong đó giáo viên đóng vai trò tổ chức, hướng dẫn hoạt động cho học sinh, tạo môi trường học tập thân thiện và những tình huống có vấn đề

để khuyến khích học sinh tích cực tham gia các hoạt động học tập, tự phát hiện năng lực, nguyện vọng của bản thân, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, phát huy tiềm năng những kiến thức, kĩ năng đã tích lũy được để phát triển [9]

Các hoạt động học tập của học sinh bao gồm hoạt động khám phá vấn đề, hoạt động luyện tập và hoạt động thực hành, được thực hiện với sự hỗ trợ của thiết bị dạy học tối thiểu, chú trọng khai thác công cụ thông tin và các hệ thống tự động hóa của

1.1.2 Khái niệm về dạy học tích hợp

1.1.2.1 Khái niệm Tích hợp

Tích hợp (Tiếng Anh, tiếng Đức, tiếng Pháp: Integration) có nguồn gốc từ tiếng

Latinh: Integration với nghĩa: xác lập cái chung, cái toàn thể và cái thống nhất trên cơ

sở những bộ phận riêng lẻ [6]

Theo từ điển Tiếng Việt: “Tích hợp là sự kết hợp những hoạt động,chương trình

hoặc các thành phần khác nhau thành một khối chức năng.Tích hợp có nghĩa là sự thống nhất, sự hòa hợp, sự kết hợp”[6]

Tài liệu tập huấn tìm hiểu Chương trình giáo dục tổng thể 2018: “Tích hợp là sự

hợp nhất/ nhất thể hóa các bộ phận khác nhau để đưa tới một đối tượng mới như là một thể thống nhất dựa trên những nét bản chất của các thành phần đối tượng chứ

không phải là phép cộng đơn giản những thuộc tính của đối tượng ấy”[9]

Tích hợp có hai tính chất cơ bản, liên hệ mật thiết với nhau và quy định lẫn

nhau, đó là tính liên kết và tính toàn vẹn Tính liên kết có thể tạo ra một thực thể toàn

vẹn, tính toàn vẹn dựa trên sự thống nhất nội tại các thành phần liên kết chứ không phải sự sắp đặt các thành phần bên cạnh nhau Không thể gọi là tích hợp nếu các tri thức, kĩ năng không có sự liên kết, phối hợp với nhau trong lĩnh hội nội dung hoặc giải quyết một vấn đề tình huống [9]

1.1.2.2 Dạy học tích hợp

Trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018: “Dạy học tích hợp” được định

nghĩa là định hướng dạy học giúp học sinh phát triển khả năng huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng,…thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau để giải quyết có hiệu quả các vấn đề trong học tập và trong cuộc sống, được thực hiện ngay trong quá trình lĩnh hội tri thức và rèn luyện kĩ năng Dạy học tích hợp là một quan điểm dạy học nhằm hình thành và phát triển cho học sinh những năng lực cần thiết.[9]

Dạy học tích hợp là xu thế chung của chương trình giáo dục phổ thông các nước Ở Việt Nam, dạy học tích hợp đã được thực hiện trong chương trình hiện hành

So với chương trình hiện hành, dạy học tích hợp trong chương trình giáo dục phổ thông 2018 tăng cường tích hợp nhiều nội dung trong cùng một môn học, yêu cầu tích hợp thể hiện cả trong mục tiêu, nội dung, phương pháp giáo dục và đánh giá kết quả giáo dục.[9]

Như vậy, thực hiện dạy học tích hợp sẽ phát huy tối đa sự trưởng thành và phát triển cá nhân mỗi học sinh, giúp các em thành công trong vai trò của người chủ gia đình, người công dân, người lao động tương lai của đất nước

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 thực hiện dạy học tích hợp theo ba hướng:

- Tích hợp nội môn: tích hợp giữa các mảng kiến thức khác nhau trong cùng một

môn học, tích hợp giữa yêu cầu trang bị kiến thức với việc rèn luyện kĩ năng

- Tích hợp liên môn: tích hợp kiến thức của các môn học, khoa học có liên quan với

nhau; ở mức thấp là liên hệ kiến thức dạy học với những kiến thức có liên quan trong dạy học; ở mức cao là xây dựng các môn học tích hợp

- Tích hợp xuyên môn: tích hợp một số chủ đề quan trọng vào nội dung chương

trình nhiều môn học Ví dụ: các chủ đề chủ quyền lãnh thổ, biên giới quốc gia; giáo dục di sản văn hóa, phát triển bền vững, bảo vệ môi trường, bình đẳng giới, giáo dục giới tính,…

Tích hợp trong dạy học môn Địa lí là sự vận dụng tổng hợp các kiến thức, kỹ năng của các phân môn của Địa lí tự nhiên và Địa lí kinh tế - xã hội vào việc nghiên cứu tổng hợp về Địa lí các châu lục, một khu vực, một quốc gia…Mặt khác tích hợp cũng còn là việc sử dụng các kiến thức kỹ năng, của các môn học khác có liên quan với nhau như Lịch sử, Sinh học, Ngữ Văn, Hóa học, Vật lý vào dạy học Địa lí, giúp học sinh hiểu và nắm vững các nội dung học tập nhằm nâng cao chất lượng dạy học Góp phần hình thành, phát triển cho học sinh năng lực chung và năng lực đặc thù bộ môn.[9]

1.1.2.3 Tầm quan trọng của tích hợp trong dạy học

Thứ nhất, do mọi sự vật, hiện tượng trong tự nhiên và xã hội đều ít nhiều có mối

liên hệ với nhau Nhiều sự vật, hiện tượng có những điểm tương đồng và cùng một nguồn cội Để nhận biết và giải quyết các sự vật, hiện tượng ấy, cần huy động tổng hợp các kiến thức và kĩ năng từ nhiều lĩnh vực khác nhau Không phải ngẫu nhiên mà

hiện nay đang ngày càng xuất hiện các môn khoa học “liên ngành”

Thứ hai, trong quá trình phát triển của khoa học và giáo dục, nhiều kiến thức, kĩ

năng chưa cần thiết trở thành một môn học trong nhà trường, nhưng lại rất cần trang

bị cho HS để họ có thể đối mặt với những thách thức của cuộc sống Do đó cần tích hợp giáo dục các kiến thức và kĩ năng đó thông qua các môn học

Thứ ba, do tích hợp mà các kiến thức gần nhau, liên quan với nhau sẽ được nhập

vào cùng một môn học nên số đầu môn học sẽ giảm bớt, tránh được sự trùng lặp không cần thiết về nội dung giữa các môn học nhằm giảm tải cho học sinh

Thứ tư, khi người giáo viên kết hợp tốt phương pháp dạy học tích hợp, sử dụng

các hiện tượng trong thực tiễn cuộc sống, ngoài giúp học sinh chủ động, tích cực say

mê học tập còn lồng ghép được các nội dung khác nhau như: bảo vệ môi trường,

chăm sóc và bảo vệ sức khỏe con người thông qua các kiến thức thực tiễn đó Từ đó giáo dục và đào tạo thế hệ trẻ phát triển toàn diện phẩm chất, năng lực của công dân trong thời đại mới

1.2 Di sản văn hóa và sử dụng di sản văn hóa địa phương trong dạy học Địa lí

1.2.1 Khái niệm về di sản và phân loại di sản

Di sản là di chỉ, di tích hay danh thắng của một quốc gia như rừng, dãy núi, hồ,

sa mạc, tòa nhà, quần thể kiến trúc, văn hóa dân tộc, có những giá trị về tự nhiên, những giá trị văn hóa vật thể hoặc phi vật thể được để lại từ xa xưa và tồn tại cho tới ngày nay, đó chính là tài sản của mỗi quốc gia [12]

Theo nghiên cứu của UNESCO thì toàn bộ di sản thế giới được chia làm ba loại gồm di sản thiên nhiên, di sản văn hóa và di sản hỗn hợp

* Di sản thiên nhiên là những tuyệt tác do thiên nhiên tạo ra cùng quá trình thành tạo của Trái Đất Trong Công ước về di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới (UNESCO, 1972), những loại hình thuộc về di sản thiên nhiên bao gồm: Các cấu tạo thiên nhiên, các thành tạo địa chất và địa văn; các đặc điểm tự nhiên hoặc các khu vực tự nhiên đã được khoanh vùng cụ thể [17]

* Di sản văn hóa bao gồm di sản văn hóa vật thể và di sản văn hóa phi vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học được lưu truyền từ đời này sang đời khác [17]

* Di sản hỗn hợp là một loại di sản kép, nó đáp ứng cả hai yếu tố về văn hóa và thiên nhiên Một địa danh được công nhận là di sản hỗn hợp phải thỏa mãn ít nhất là một tiêu chí về di sản văn hóa và một tiêu chí về di sản thiên nhiên[17]

1.2.2 Khái niệm di sản văn hóa

Trên bình diện quốc tế năm 1989, UNESCO đã định nghĩa DSVH như sau: “Di sản văn hóa là tập hợp những biểu hiện vật thể hoặc biểu tượng di sản quá khứ truyền

lại cho mỗi nền văn hóa, và do đó là của toàn thể nhân loại Là một phần của việc khẳng định cũng như làm giàu thêm bản sắc văn hóa, là một dạng di sản nhân loại, di sản văn hóa mang lại những đặc điểm riêng cho mỗi địa danh cụ thể, và vì thế nên là nơi cất giữ kinh nghiệm con người Việc bảo tồn và giới thiệu DSVH này là cốt lõi của mọi chính sách văn hóa”[12]

Theo điều 1 của Luật DSVH do Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ban hành ngày 29 tháng 6 năm 2001 đã nêu rõ: "Di sản văn hóa bao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước

Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam" [13]

1.2.3 Phân loại di sản văn hóa

Phân loại DSVH theo cách phân loại văn hóa của tổ chức UNESCO và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật DSVH Việt Nam năm 2009, theo tiêu chí này DSVH được phân chia ra làm hai loại: DSVH vật thể và DSVH phi vật thể

* Di sản văn hóa vật thể

Tại điều 4 Luật DSVH định nghĩa: “Di sản văn hóa vật thể là những sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học được lưu truyền lâu đời trong đời sống của các dân tộc, bao gồm các di tích lịch sử - văn hóa, các công trình xây dựng kiến

trúc, mỹ thuật, các danh lam thắng cảnh, các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia”[13]

* Di sản văn hóa phi vật thể

Theo điều 1 Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật DSVH năm 2009 nêu rõ: “Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế

hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức

khác” [13]

Ngoài ra, “Di sản văn hóa phi vật thể được hiểu là các tập quán, các hình thức thể hiện, biểu đạt tri thức, kỹ năng và kèm theo đó là các công cụ, đồ vật và các không gian văn hóa có liên quan mà các cộng đồng, các nhóm và một số trường hợp là các cá nhân, công nhận là một phần di sản văn hóa của họ Được chuyển giao từ thế hệ này sang thế

hệ khác, di sản văn hóa phi vật thể được các cộng đồng và nhóm không ngừng tái tạo để

thích nghi với môi trường và mối quan hệ qua lại giữa cộng đồng với tự nhiên và lịch sử của họ, đồng thời hình thành trong họ một ý thức về bản sắc và sự kế tục, qua đó khích lệ thêm sự tôn trọng đối với sự đa dạng văn hóa và tính sáng tạo của con người”[18]

Trên thực tế, sự phân biệt hai thể loại di sản văn hóa như trên chỉ có ý nghĩa quy ước, thực ra chúng có mối quan hệ gắn bó hữu cơ với nhau, khó phân biệt rạch ròi

Cả hai loại này sẽ mất đi nếu không được cộng đồng, cá nhân giữ gìn và phát huy

1.2.4 Một số di sản tiêu biểu của tỉnh Điện Biên [26]

* 10 di tích lịch sử, bao gồm:

- Di tích cấp quốc gia đặc biệt Chiến trường Điện Biên Phủ được công nhận năm 2009

- Di tích lịch sử cấp quốc gia:

+ Thành Bản Phủ được công nhận năm 1981

+ Thành Sam Mứn được công nhận năm 2009

+ Hang Mường Tỉnh được công nhận năm 2011

- Di tích lịch sử cấp tỉnh:

+ Nhà tù Lai Châu được công nhận năm 1980

+ Di tích Pú Nhung, huyện Tuần Giáo được công nhận năm 2010

+ Dân quân Thanh An bắn rơi máy bay Mỹ, xã Thanh An Huyện Điện Biên được công nhận năm 2014

+ Công trình đại thủy nông Nậm Rốm được công nhận năm 2014

+ Pú Vạp xã Na Lay, thị xã Mường Lay được công nhận năm 2018

+ Xên Mường Thanh, huyện Điện Biên được công nhận năm 2018

+ Di tích Vừ Pa Chay, huyện Điện Biên Đông được công nhận năm 2019

* 11 di tích danh lam thắng cảnh, bao gồm:

- Di tích danh lam thắng cảnh cấp quốc gia:

+ Hang động Xá Nhè, huyện Tủa Chùa được công nhận năm 2014

+ Động Chua Ta, xã Hẹ Muông, huyện Điện Biên được công nhận năm 2015

+ Hang động Há Chớ, xã Pú Nhung, huyện Tuần Giáo được công nhận năm 2015 + Hang động Khó Chua La, xã Xá Nhè, Huyện Tủa chùa, được công nhận năm 2015

+ Pê Răng Ky xã Huổi Só, huyện Tủa Chùa, được công nhận năm 2017

+ Hang động Huổi cang, Huổi đáp, Huyện Mường Chà được công nhận năm 2019 + Hang động Thẳm Khến, huyện Tủa Chùa được công nhận năm 2020

+ Hang động Pa Thơm, xã Na Ư, huyện Điện Biên được công nhận năm 2009 + Hang động Hấu Chua, huyện Tủa Chùa, được công nhận năm 2019

- Di tích danh lam thắng cảnh cấp tỉnh:

+ Hang động Mùn Chung, huyện Tuần Giáo được công nhận năm 2014

+ Hang động Hấu Chua, huyện Tủa Chùa được công nhận năm 2019

* 01 di tích khảo cổ học: Di tích cấp quốc gia hang Thẳm Khương, xã Chiềng

Đông, huyện Tuần Giáo được công nhận năm 2014

* 09 DSVH phi vật thể cấp quốc gia bao gồm:

- Nghệ thuật Xòe Thái được công nhận năm 2013

- Lễ hội đền Hoàng Công Chất tại xã Noong Hẹt, huyện Điện Biên được công nhận năm 2015

- Lễ Kin pang then của người Thái trắng tại thị xã Mường Lay được công nhận năm 2015

- Tết Nào pê chầu của người H’Mông đen (xã Mường Đăng, huyện Mường Ảng) được công nhận năm 2015

- Tết té nước (Bun huột nặm) của người Lào (xã Núa Ngam, huyện Điện Biên) được công nhận năm 2017

- Nghệ thuật tạo hoa văn trên trang phục truyền thống của người H’Mông hoa (xã Sa Lông, huyện Mường Chà) được công nhận năm 2017

- Mền Loóng Phạt Ái (Tết Hoa mào gà) của cộng đồng dân tộc Cống (xã Pa Thơm, huyện Điện Biên; xã Nậm Kè, huyện Mường Nhé; xã Pa Tần, huyện Nậm Pồ) được công nhận năm 2019

- Lễ Gạ Ma Thú (Cúng bản) của cộng đồng dân tộc người Hà Nhì (ở các xã Sín Thầu, Chung Chải, Sen Thượng và Leng Su Sìn của huyện Mường Nhé) được công nhận năm 2019

- Lễ cấp sắc (Tủ cải) của người Dao Quần chẹt, xã Huổi Só, huyện Tủa Chùa, tỉnh Điện Biên được công nhận ngày 22-1-2020

* Các lễ hội

- Lễ cúng bản và Lễ cầu mùa - Dân tộc Khơ Mú

- Lễ Nhảy lửa của Dân tộc Dao

- Lễ cầu mùa của dân tộc SiLa

- Lễ mừng cơm mới - Dân tộc Lào

- Lễ hội Hoa Ban

- Lễ hội Ném còn

- Lễ hội Hạn Khuống

- Lễ hội đua thuyền đuôi én

1.2.5 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng DSVH địa phương trong dạy học Địa lí nói chung và Địa lí lớp 12 nói riêng

1.2.5.1 Vai trò

Trong quá trình dạy học, di sản văn hóa dù dưới dạng vật thể hay phi vật thể đều

là nguồn cung cấp chất liệu để xây dựng nội dung dạy học Việc khai thác các DSVH

ở địa phương như là nguồn tri thức, là phương tiện dạy học Sử dụng di sản trong dạy học giúp cho quá trình học tập của học sinh hấp dẫn hơn và tạo động lực cho học sinh chủ động, sáng tạo, tích cực tham các hoạt động học tập, qua đó góp phần phát triển phẩm chất và năng lực của học sinh

Sử dụng các DSVH trong dạy học Địa lí nói chung và Địa lí 12 nói riêng sẽ góp phần nâng cao tính trực quan, giúp người học mở rộng khả năng tiếp cận với đối tượng liên quan đến bài học tồn tại trong di sản Giúp cho học sinh phát triển, rèn luyện một số kĩ năng học tập: kĩ năng quan sát, thu thập, xử lí thông tin, thảo luận nhóm…qua đó tự chiếm lĩnh kiến thức Ngoài ra, dạy học di sản còn giúp phát triển một số kĩ năng sống ở học sinh như: kĩ năng giao tiếp, hợp tác, quản lí thời gian, kĩ năng thuyết trình,

1.2.5.2 Ý nghĩa

Di sản là nguồn tài nguyên tri thức phong phú và vô tận để học tập suốt đời Việc

sử dụng DSVH trong giảng dạy các môn học nói chung và môn Địa lí nói riêng ở cấp THPT có ý nghĩa rất lớn, nhằm hình thành và nâng cao ý thức tôn trọng, giữ gìn, phát huy những giá trị di sản văn hóa; rèn luyện tính chủ động, tích cực, sáng tạo trong đổi mới phương pháp học tập; góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục, phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu, tài năng của học sinh

a Góp phần đẩy mạnh, hình thành kiến thức cho HS:

Các DSVH sử dụng trong dạy học, giáo dục đều góp phần nâng cao tính trực quan giúp người học mở rộng khả năng tiếp cận với đối tượng, hiện tượng liên quan đến bài học tồn tại trong di sản

Di sản văn hóa có ý nghĩa to lớn đối với việc tạo biểu tượng địa lí cho học sinh

Có nhiều phương thức tạo biểu tượng địa lí cho học sinh như lời nói sinh động trong miêu tả, các tài liệu tham khảo, tài liệu trực quan Trong đó, sử dụng di sản văn hóa có

vị trí đặc biệt quan trọng đối với quá trình nhận thức của học sinh Thông qua việc tiếp xúc với các di sản giúp cho HS nhanh chóng tiếp thu được kiến thức cơ bản của bài học

và tạo được biểu tượng địa lí chính xác nhất về các sự vật, hiện tượng Từ đó hình thành khái niệm địa lí và làm cho HS nắm được quy luật của sự phát triển xã hội

Di sản văn hóa giúp học sinh nhớ kĩ, hiểu sâu những hình ảnh, kiến thức và tư tưởng đã thu nhận được DSVH có tác dụng minh họa, bổ sung và làm phong phú hơn những kiến thức học sinh đã được học trên lớp Như vậy, sử dụng DSVH địa phương trong giảng dạy địa lí là điều kiện nâng cao tri thức địa lí toàn diện cho học sinh

b Giúp HS phát triển kỹ năng học tập, tự chiếm lĩnh kiến thức:

Di sản văn hóa là phương tiện quan trọng giúp HS rèn một số kỹ năng học tập như kỹ năng quan sát, thu thập, xử lý thông tin qua đó tự chiếm lĩnh kiến thức cần thiết thu được trong quá trình tiếp cận với di sản; kỹ năng vận dụng kiến thức đã học

để giải thích những hiện tượng, sự vật có trong các di sản văn hóa Việc sử dụng tranh ảnh, hiện vật về di sản có tác dụng giúp học sinh biết đọc kênh hình, phân tích các sự kiện, hiện tượng địa lí Qua đó, rèn luyện cho các em thói quen và khả năng quan sát vật thể một cách khoa học, có mục đích, các thao tác tư duy của HS được rèn

luyện và phát triển Đồng thời, giáo dục DSVH sẽ rèn luyện cho HS tinh thần độc lập,

tự chủ, tự chiếm lĩnh kiến thức, niềm say mê, yêu thích học tập bộ môn Địa lí

c Góp phần giáo dục nhân cách, tư tưởng, tình cảm cho HS:

Di sản văn hóa là một trong những phương tiện dạy học đa dạng sống động nhất Ẩn chứa trong di sản là những giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác nên nó có khả năng tác động mạnh tới tình cảm, đạo đức, tới việc hình thành nhân cách của HS Khai thác được những giá trị ẩn chứa trong các di sản, chuyển giao cho HS để các em cũng nhận thức được những giá trị

đó, GV giúp hình thành ở HS một hệ thống các quan điểm, các khái niệm về nhận thức thế giới xung quanh, giúp các em nhận thức được bản chất và có cơ sở giải thích một cách khoa học các sự vật, hiện tượng liên quan đến di sản Tiến hành nghiên cứu

di sản một cách nghiêm túc, kỹ lưỡng cũng chính là rèn cho các em tác phong làm việc nghiêm túc, khoa học

Giáo dục DSVH trong dạy học địa lí ở trường phổ thông không chỉ có tác dụng bồi dưỡng nhận thức mà còn có tác dụng quan trọng trong việc giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức sâu rộng cho học sinh Việc đưa các DSVH trong dạy học địa lí còn có ý nghĩa giáo dục là bồi dưỡng cho HS ý thức tôn trọng và bảo vệ di sản văn hóa, góp phần giáo dục thế hệ trẻ truyền thống yêu nước, giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc

1.3 Mục tiêu, cấu trúc và đặc điểm chương trình sách giáo khoa Địa lí 12-THPT

a) Mục tiêu của chương trình sách giáo khoa Địa lí 12 - THPT

* Về kiến thức:

Hiểu và trình bày được các kiến thức phổ thông, cơ bản, cần thiết về đặc điểm

tự nhiên, dân cư và tình hình phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam; những vấn đề đặt ra đối với cả nước nói chung và các vùng, các địa phương nơi học sinh đang sinh

- Kĩ năng thu thập, xử lí, tổng hợp và thông báo thông tin địa lí trình bày các thông tin địa lí được củng cố

- Kĩ năng vận dụng tri thức địa lí để giải thích các hiện tượng, sự vật địa lí và bước đầu tham gia giải quyết những vấn đề của cuộc sống phù hợp với khả năng của học sinh

* Về thái độ, hành vi

- Có tình yêu thiên nhiên, quê hương, đất nước và tôn trọng các thành quả của nhân dân Việt Nam cũng như của nhân loại

- Có niềm tin vào khoa học, ham học hỏi, hứng thú tìm hiểu và giải thích các sự

vật, hiện tượng địa lí

- Có ý chí tự cường dân tộc, niềm tin vào tương lai của đất nước; sẵn sàng tham

gia vào các hoạt động sử dụng hợp lí, bảo vệ, cải tạo môi trường, nâng cao chất lượng cuộc sống của gia đình và cộng đồng

* Về định hướng năng lực được hình thành

+ “Năng lực chung: Năng lực hợp tác trong học tập và làm việc; năng lực tự học, năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực sử dụng ngôn ngữ, năng

lực quản lý, sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông,…” [9]

+ “Năng lực đặc thù: Năng lực tư duy tổng hợp theo lãnh thổ; năng lực sử dụng bản đồ, biểu đồ, tranh ảnh, video; năng lực sử dụng số liệu thống kê; năng lực khảo sát thực tế…” [9]

b) Cấu trúc và đặc điểm chương trình sách giáo khoa Địa lí 12 - THPT

Chương trình môn Địa lí lớp 12 cung cấp hệ thống kiến thức về Địa lí Tổ quốc Mục tiêu nhằm trang bị cho học sinh những đặc điểm nổi bật về tự nhiên, dân cư, kinh tế và các vấn đề đặt ra đối với đất nước, với các vùng và các địa phương nơi HS đang sinh sống Chương trình Địa lí lớp 12 được biên soạn có sự kế thừa, phát triển

từ nội dung chương trình Địa lí lớp 8, 9, 10, 11 Vừa góp phần hoàn thiện nội dung chương trình Địa lí, vừa làm cơ sở cho những hoạt động thực tiễn của học sinh

Chương trình Địa lí 12- THPT có nội dung chính là "Địa lí Việt Nam" Những nội dung chính trong chương trình không có sự khác biệt giữa chương trình chuẩn và chương trình nâng cao Cấu trúc chương trình bao gồm 5 phần: Địa lí tự nhiên, Địa lí

dân cư, Địa lí các ngành kinh tế, Địa lí các vùng kinh tế và Địa lí địa phương Mỗi phần có một vai trò nhất định trong việc trang bị kiến thức cho HS để tạo nên chương trình tổng thể, tương đối hoàn chỉnh về địa lí tổ quốc

* Địa lí tự nhiên: Cung cấp những kiến thức về các thành phần của tự nhiên, cũng như sự phân hóa của chúng theo lãnh thổ, vấn đề về sử dụng và bảo vệ tự nhiên, gồm có những nội dung sau:

- Chuyển dịch cơ cấu kinh tế

- Một số vấn đề phát triển và phân bố nông nghiệp

+ Đặc điểm nền nông nghiệp nước ta

+ Vấn đề phát triển thủy sản và lâm nghiệp

+ Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp

- Một số vấn đề phát triển và phân bố công nghiệp

+ Cơ cấu ngành công nghiệp

+ Vấn đề tổ chức lãnh thổ ngành công nghiệp

- Một số vấn đề phát triển và phân bố dịch vụ

+ Vấn đề phát triển ngành giao thông vận tải và thông tin liên lạc

+ Vấn đề phát triển thương mại, du lịch

* Địa lí các vùng kinh tế: Phần này đề cập tới 7 vùng kinh tế- xã hội của đất nước Các vấn đề nổi bật cụ thể của từng vùng được lựa chọn khác nhau Ngoài ra, trong

chương trình còn nhấn mạnh đến biển Đông, các đảo và quần đảo cũng như 03 vùng kinh tế trọng điểm của nước ta hiện nay Nội dung Địa lí các vùng kinh tế được kết cấu theo thứ tự như sau:

- Vấn đề khai thác thế mạnh ở Trung du và miền núi Bắc Bộ

- Vấn đề chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo ngành ở Đồng bằng sông Hồng

- Vấn đề phát triển kinh tế- xã hội ở Bắc Trung Bộ

- Vấn đề phát triển kinh tế- xã hội ở Duyên Hải Nam Trung Bộ

- Vấn đề khai thác thế mạnh ở Tây Nguyên

- Vấn đề khai thác lãnh thổ theo chiều sâu ở Đông Nam Bộ

- Vấn đề sử dụng hợp lí và cải tạo tự nhiên ở Đồng bằng sông Cửu Long

- Vấn đề phát triển kinh tế, an ninh quốc phòng ở biển Đông và các đảo, quần đảo

- Các vùng kinh tế trọng điểm

* Địa lí địa phương: Trang bị cho HS kiến thức về địa lí địa phương với quy mô lãnh thổ ở cấp tỉnh (thành phố) với số lượng 02 bài Trong chương trình chỉ nêu ngắn gọn là tìm hiểu Địa lí địa phương theo chủ đề Trên cơ sở này, mỗi tỉnh, thành phố sẽ

tự biên soạn một cuốn "sách giáo khoa" riêng cho từng địa phương

Như vậy, sách giáo khoa Địa lí 12 chương trình chuẩn với 45 bài (37 bài lí thuyết và 8 bài thực hành) Mỗi bài học được chia thành các đề mục lớn và ứng với mỗi đề mục là các nội dung kiến thức chính Do đó tạo thuận lợi cho việc lồng ghép các nội dung giáo dục DSVH cho học sinh

1.4 Đặc điểm tâm sinh lý và trình độ nhận thức của học sinh lớp 12- THPT

Học sinh cuối cấp, đặc biệt là học sinh lớp 12 chủ yếu ở độ tuổi 15- 18 nên có đặc điểm tâm sinh lý khác với lứa tuổi khác Do vậy việc tìm hiểu nghiên cứu tâm lý và nhận thức của học sinh các lớp học cuối cấp sẽ giúp cho giáo viên thực hiện bài giảng của mình đạt hiệu quả cao nhất, đặc biệt là khi sử dụng di sản vào các bài giảng

1.4.1 Đặc điểm tâm sinh lý

Theo một số nhà nghiên cứu tâm lý và trình độ nhận thức của học sinh các lớp cuối cấp đã đạt đến mức hoàn thiện hơn nhiều so với các em lớp dưới Các em đã trưởng thành điều đó được biểu hiện như là biết quan tâm đến người khác, tự tin, biết quan tâm đến những vấn đề cấp bách của xã hội, con người, nhận thức đúng bản chất

của cuộc sống, đôi khi muốn thể hiện mình, có ý thức về con đường tương lai của mình Các em là học sinh cuối cấp nên phần lớn thời gian dành cho học tập, lựa chọn con đường đi sao cho phù hợp với năng lực của bản thân Nhu cầu tranh luận giao tiếp, tiếp cận với các vấn đề thực tiễn được các em chú ý nhiều hơn Các em đều muốn giáo viên đánh giá đúng khả năng của mình trong học tập, cũng như trong lao động Hầu hết các em đều có tính tự trọng rất cao, có xu hướng bảo vệ những ý kiến của mình trước tập thể, các em còn thích tham gia các hoạt động tập thể và các công việc chung

Ở độ tuổi này các hoạt động cảm giác, tri giác, tư duy đã đạt đến mức độ cao, tiến tới mức hoàn thiện

1.4.2 Đặc điểm phát triển trí tuệ

Ở độ tuổi này năng lực trí tuệ, khả năng quan sát trở nên sâu sắc, nhạy bén hoàn thiện, không chỉ ghi nhớ được các sự vật, hiện tượng mà còn biết tổng hợp so sánh, phân tích tư duy logic, trí tuệ phát triển ở mức độ cao hơn nhiều so với các độ tuổi khác Hơn nữa, trí nhớ của học sinh đã thực sự thiên về chất lượng các kiến thức được ghi nhớ cũng như các khái niệm được gợi lại ý nghĩa nhớ mối quan hệ biện chứng giữa các sự vật hiện tượng địa lí Các em học sinh các lớp cuối cấp thường có cách ghi nhớ kiến thức một cách chủ định, chuẩn bị chắc về kiến thức để các em có thể vượt qua tốt các kỳ thi trước mắt Khả năng tư duy logic trừu tượng phát triển

Học sinh cuối cấp lớp 12 nhìn chung các em đã ý thức rất rõ về vị trí, vai trò của mình, các em phải nỗ lực, phải cố gắng học tập, để đạt kết quả học tập tốt do vậy việc

sử dụng di sản vào trong giảng dạy Địa lí lớp 12 sẽ giúp các em hiểu hơn về đất nước Việt Nam, nắm được kiến thức nhanh hơn

Với đặc điểm tâm sinh lí như trên thì việc sử dụng di sản vào bài giảng được tiến hành thuận lợi và mang lại hiệu quả tích cực cả ở khu vực thành thị và nông thôn

1.5 Thực trạng giáo dục DSVH trong dạy học Địa lí 12 THPT ở tỉnh Điện Biên

Giáo dục giá trị DSVH địa phương cho HS THPT nói chung và trong giảng dạy môn Địa lí 12 ở tỉnh Điện Biên nói riêng được thực hiện thông qua nhiều con đường khác nhau, để nhận biết được thực trạng giáo dục giá trị DSVH cho HS trong dạy học Địa lí 12- THPT tại tỉnh Điện Biên trước tiên tác giả đã tiến hành khảo sát về thực trạng ở 03 trường THPT thuộc huyện Điện Biên

- Thời gian khảo sát, điều tra được tiến hành từ: tháng 01/2020 đến tháng 6/2020, tại 03 trường THPT thuộc huyện Điện Biên

- Phương pháp điều tra

+ Lập mẫu phiếu điều tra nhằm thu thập ý kiến của giáo viên và học sinh về những vấn đề cần khảo sát

+ Quan sát, dự một số giờ dạy trên lớp của giáo viên, kết hợp với kết quả điều tra và kiểm tra chất lượng học tập của học sinh nhằm đánh giá hiệu quả của việc giảng dạy tích hợp giáo dục giá trị di sản văn hóa trong môn Địa lí 12

- Tổ chức điều tra

+ Số lượng giáo viên: 03 giáo viên Địa lí thuộc 3 trường THPT

+ Số lượng học sinh: 198 học sinh thuộc 3 trường (Trường THPT Thanh Nưa, THPT Huyện Điện Biên, trường PTDT Nội trú THPT huyện Điện Biên)

* Kết quả điều tra

- Đối với giáo viên:

Qua điều tra cho thấy, tất cả các giáo viên đều cho rằng việc đưa nội dung tích hợp giáo dục DSVH vào trong dạy và học các bộ môn ở trường THPT là việc làm rất cần thiết (tỷ lệ 75%) Bên cạnh đó, đa số các giáo viên Địa lí đều cho rằng chương trình sách giáo khoa địa lí 12 có nhiều ưu thế trong việc tích hợp kiến thức DSVH địa phương

Về hình thức tích hợp giáo dục DSVH địa phương được mỗi giáo viên lựa chọn thực hiện theo các hình thức khác nhau Tất cả các giáo viên đều mong muốn được đưa các di sản văn hóa vào giáo dục cho HS trong nhà trường phổ thông Giáo dục di sản thông qua tích hợp trong dạy học trên lớp được đa số các giáo viên lựa chọn (tỷ lệ

80%) Mức độ tiến hành giáo dục DSVH cho HS thông qua tổ chức các hoạt động ngoại khóa (15%), tổ chức cho HS tự tìm hiểu; tích hợp vào các môn học khác chiếm

tỉ lệ thấp (5%)

Về nội dung giáo dục di sản văn hóa: Qua khảo sát cho thấy, nội dung mà giáo viên thường giáo dục cho HS chủ yếu là giới thiệu sơ lược về DSVH địa phương, hoặc liệt kê một số di sản, chưa tập trung giáo dục cho HS về giá trị, ý nghĩa, vai trò

và ý thức, trách nhiệm bảo tồn, giữ gìn các di sản văn hóa Phương pháp được phần đông GV thường sử dụng dạy học tích hợp giáo dục DSVH trong môn Địa lí

Về phương pháp của giáo viên trong việc giáo dục di sản văn hóa: Nội dung giáo dục giá trị DSVH phải được thực hiện thông qua các phương pháp cụ thể, vì vậy tác giả đã khảo sát thực trạng sử dụng các phương pháp giáo dục giá trị DSVH trong dạy học môn Địa lí: phương pháp giải quyết vấn đề (80%); phương pháp thảo luận (60%); phương pháp dạy học dự án (20%); phương pháp tổ chức hoạt động nhóm (40%) Tuy nhiên, phương pháp được giáo viên sử dụng chủ yếu vẫn là các phương pháp truyền thống Các phương pháp có tác dụng đến hoạt động nhận thức của học sinh còn ít được sử dụng như phương pháp dạy học dự án, tham quan trải nghiệm thực tế Các giáo viên đều cho rằng giáo dục di sản văn hóa vẫn còn gặp nhiều khó khăn, theo đánh giá của GV là thiếu thời gian và các hướng dẫn cho bài học (50%), đối với công tác tổ chức đưa HS đi học tập trải nghiệm tại nơi có di sản khó áp dụng

vì thiếu nguồn kinh phí

- Đối với học sinh: Qua điều tra cho thấy, đa số các em đều yêu thích môn Địa lí

và rất hứng thú học tập tìm hiểu kiến thức về di sản văn hóa địa phương của nước ta

và tỉnh Điện Biên (75%); 5% không hứng thú Mức độ hiểu biết của các em học sinh

về di sản văn hóa địa phương tỉnh Điện Biên cũng còn hạn chế 50% có hiểu biết thông qua báo chí, truyền hình và mạng Internet; 20% qua các môn học ở trường phổ thông như Lịch sử; Ngữ Văn Đa số các em đều cho rằng kiến thức về tích hợp giáo dục di sản văn hóa trong chương trình SGK môn Địa lí ở trường THPT hiện nay chưa

cụ thể

Qua kết quả điều tra, ta có thể nhận thấy: Việc giáo dục DSVH cho HS có ý nghĩa nhất định là cơ sở quan trọng để giáo viên, học sinh tiến hành các hoạt động

giáo dục giá trị DSVH địa phương trong nhà trường Ngoài ra còn giúp HS có thêm kiến thức về bộ môn, rèn luyện kĩ năng sống, giúp cho các em có cái nhìn tổng quan về DSVH dân tộc, nâng cao ý thức trách nhiệm trong việc giữ gìn, bảo tồn DSVH dân tộc

Tiểu kết chương 1

Trong chương này, tác giả đã làm rõ một số vấn đề lí luận về các khái niệm liên quan đến phương pháp dạy học và đổi mới phương pháp dạy học, dạy học tích hợp; các khái niệm liên quan đến di sản văn hóa, nêu được vai trò và ý nghĩa của việc giáo dục di sản văn hóa trong dạy học nói chung và qua môn Địa lí lớp 12 nói riêng Tác giả cũng đã nêu đặc điểm mục tiêu, cấu trúc và chương trình sách giáo khoa Địa lí lớp

12 Đặc điểm tâm, sinh lý và trình độ nhận thức của học sinh lớp 12, đồng thời cũng chỉ ra được thực trạng trong dạy và học di sản văn hóa địa phương qua môn địa lí ở một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Điện Biên

Chương 2

TỔ CHỨC DẠY HỌC TÍCH HỢP NỘI DUNG GIÁO DỤC GIÁ TRỊ

DI SẢN VĂN HÓA ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12-THPT

2.1.1.1 Đảm bảo mục tiêu của bài học

- Đảm bảo chương trình giáo dục phổ thông môn học theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo (không thêm, bớt thời lượng làm thay đổi chương trình)

- Đảm bảo mục tiêu giáo dục phổ thông gắn với mục tiêu giáo dục di sản Mục tiêu từng cấp học nói chung, các môn học trong nhà trường phổ thông đều có mục tiêu cụ thể cho từng cấp, lớp học Trên cơ sở của những mục tiêu đó, mục tiêu từng bài được xây dựng Vì vậy, chuẩn bị lựa chọn di sản phục vụ cho việc dạy học một bài học hoặc một nội dung/chuyên đề của môn hoặc nhiều môn học, GV cần xác định mục tiêu bài học/ chuyên đề và lựa chọn di sản phải hướng vào thực hiện mục tiêu đã được xác định và hỗ trợ, tạo điều kiện cho việc thực hiện mục tiêu được thuận lợi hơn Bên cạnh đó GV cần xây dựng thêm một số yêu cầu về di sản đối với HS Ví dụ:

HS có thêm hiểu biết về sự ra đời của di sản, về cấu trúc hình thức và nguyên nhân của sự tạo thành cấu trúc đó, về ý nghĩa của di sản đối với đời sống tinh thần, vật chất của người dân ở địa phương có di sản,… Từ đó có thái độ tôn trọng di sản, có hành vi giữ gìn và chăm sóc di sản Tuy nhiên, tùy cách sử dụng di sản để thiết kế mục tiêu giáo dục di sản cho phù hợp Nếu đưa HS tới địa điểm có di sản, GV ngoài yêu cầu

HS tìm hiểu về hình thức, ý nghĩa di sản cần kết hợp cho các em tham gia một số hoạt động góp phần gìn giữ di sản như quét rác, nhặt cỏ, làm sạch quanh khu vực có di