Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam về nguy cơ đánh trùng thuế chống bán phá giá, chống trợ cấp trong nền kinh tế phi thị trường: Phần 2

chuyên gia luật thương mại sẽ là một trong những cách nâng cao năng lực. Ngoài ra, sự tham gia tích cực hơn nữa trong các tranh chấp về trợ cấp tại WTO với tư cách bên thứ ba cũng có [r]

75

Chương II

TÁC ĐỘNG CỦA VIỆC ÁP DỤNG KÉP CÁC

BIỆN PHÁP PHÒNG VỆ THƯƠNG MẠI ĐỐI

VỚI HÀNG XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM VÀ

MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ

I Tổng quan về các vụ áp dụng kép các biện pháp

phòng vệ thương mại đối với hàng xuất khẩu của Việt Nam

1 Thông tin về các vụ việc

Kể từ năm 2002 đến nay, Chính phủ và doanh nghiệp

sản xuất hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã phải đương

đầu với 04 vụ việc điều tra và áp dụng trùng biện pháp chống

bán phá giá và chống trợ cấp do cơ quan điều tra của Hoa Kỳ

là Bộ Thương mại Hoa Kỳ tiến hành Cụ thể là:

(1) Vụ việc điều tra chống bán phá giá và chống

trợ cấp đối với sản phẩm túi nhựa PE đựng hàng bán lẻ

(năm 2009);

(2) Vụ việc điều tra chống bán phá giá và chống

trợ cấp đối với sản phẩm ống thép hàn các bon CWP

(năm 2011);

(3) Vụ việc điều tra chống bán phá giá và chống trợ

cấp đối với sản phẩm mắc áo bằng thép (năm 2012);

(4) Vụ việc điều tra chống bán phá giá sản phẩm tôm

nước ấm đông lạnh (2003) và vụ việc điều tra chống trợ cấp

đối với sản phẩm tôm nước ấm đông lạnh (2012);

76

Bảng 3: Thông tin cơ bản về các vụ việc của Việt Nam

Việc áp dụng đồng thời cả thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam sẽ dẫn đến việc thuế chống trợ cấp bị áp dụng hai lần Điều này

có thể thấy rõ nhất trong vụ việc Túi nhựa PE (2009) và Mắc

áo bằng thép (2012)

TT Tên sản

phẩm

Loại hình vụ việc

Quốc gia khởi xướng

Năm khởi xướng

Mức thuế áp dụng

AD CVD

1 Túi nhựa

PE AD/CVD Hoa Kỳ 2009 52.30% - 76.11% 0.44% - 52.56%

2 Ống thép

hàn các

bon

(CWP)

AD/CVD Hoa Kỳ 2011 0% 0%

3 Mắc áo

bằng

thép

AD/CVD Hoa Kỳ 2012 135.81%

-220.68% 31.58% - 90.42%

4

Tôm

nước ấm

đông

lạnh

AD

Hoa Kỳ

2003 4,13% - 25.76%

CVD 2012

Chưa có quyết định cuối cùng (dự kiến 12%)

77

Đối với vụ việc tôm nước ấm đông lạnh, thuế chống bán phá giá được áp dụng từ năm 2004 và vẫn tiếp tục được duy trì cho đến nay Vụ việc điều tra chống trợ cấp đang diễn

ra và dự kiến sẽ có kết luận cuối cùng vào tháng 8/2013 với khả năng mức thuế áp dụng cũng khá cao

2 Khả năng áp dụng kép các biện pháp phòng vệ thương mại đối với hàng xuất khẩu của Việt Nam trong thời gian tới

Trong vụ kiện chống trợ cấp đầu tiên đối với Việt Nam, Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) nhận định rằng Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong công cuộc hội nhập vào nền kinh tế thế giới và không còn là nền kinh tế kế hoạch tập trung theo kiểu các nước Xô-Viết cổ điển Ví dụ, Việt Nam

đã có một môi trường kinh tế cho các doanh nghiệp tư nhân nội địa và các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài; các doanh nghiệp nhà nước đã được cải cách đáng kể bằng việc các doanh nghiệp này có sự tăng cường kiểm soát các hoạt động kinh doanh của mình; việc kiểm soát các yếu tố giá và nguồn cung đầu vào sản xuất, bao gồm cả việc sử dụng đất và tín dụng đã được bãi bỏ đáng kể; chấm dứt độc quyền của Chính phủ trong thương mại

Dựa vào những sự phát triển này, DOC đã kết luận rằng hiện nay có thể xác định được: Chính phủ Việt Nam có dành cho các nhà sản xuất Việt Nam một “lợi ích” nào đó hay không, có thể xác định liệu lợi ích đó có là “cá biệt” cho một doanh nghiệp, ngành công nghiệp hay nhóm ngành xác định hay không; và có thể tính toán được mức độ của các lợi ích đó

để bù trừ với thuế chống trợ cấp

78

DOC cũng xác định rằng “ngày áp dụng” luật Chống trợ cấp với Việt Nam là ngày 11 tháng 1 năm 2007, ngày Việt Nam gia nhập WTO Đây là thời điểm DOC xác định và tính toán các trợ cấp tại Việt Nam để áp dụng luật chống trợ cấp DOC sẽ không áp dụng các biện pháp đối kháng với các lợi ích được nhận từ trước thời điểm này Để giải thích cho việc lựa chọn ngày áp dụng luật như trên, DOC chỉ ra mối quan hệ giữa việc gia nhập WTO của Việt Nam và cải cách kinh tế được thực hiện bởi Chính phủ Việt Nam DOC cũng lưu ý rằng, tại Đoạn 255- Báo cáo của Ban Công tác WTO về việc gia nhập của Việt Nam, Việt Nam đã đồng ý một số quy định liên quan đến việc

sử dụng các mốc chuẩn để xác định giá trị các lợi ích trợ cấp trong các vụ việc Chống trợ cấp Do vậy, DOC cho rằng các trợ cấp và các quy định về thuế Chống trợ cấp có thể được áp dụng với Việt Nam, ít nhất là kể từ khi Việt Nam gia nhập WTO

Mặc dù hoạt động điều tra chống trợ cấp của Hoa Kỳ (nước sử dụng rất nhiều biện pháp chống trợ cấp) có thể sẽ bị hạn chế bởi các thủ tục tư pháp nội bộ của Hoa Kỳ trong tương lai nhưng vẫn tồn tại một số lý do để phải quan ngại liên quan đến các vấn đề về áp dụng kép các biện pháp phòng

vệ thương mại, ít nhất là trong khoảng thời gian ngắn Như đã

đề cập trong vụ chống trợ cấp đầu tiên đối với Việt Nam, DOC thể hiện mạnh mẽ cam kết về các hành động chống trợ cấp đối với các nước có nền kinh tế phi thị trường (NME) do DOC khởi xướng vụ chống trợ cấp đầu tiên dựa trên bằng chứng về “nguy cơ gây thiệt hại đáng kể” thay vì dựa trên bằng chứng về “thiệt hại đáng kể” thực tế82 Do Quốc hội và

82 Vụ việc điều tra P.E của Việt Nam: Lệnh áp thuế chống trợ cấp, 75 FR

16428 (ngày 1 tháng 4 năm 2010)

79

Chính phủ Hoa Kỳ chắc chắn sẽ gia tăng áp lực lên hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc nên các biện pháp chống trợ cấp áp dụng chống lại các nước NME nói chung bao gồm Việt Nam chắc chắn sẽ tăng lên Bất kỳ một nỗ lực nào nhằm đối xử với Việt Nam khác với Trung Quốc trong cả quá trình ra quyết định khởi xướng vụ việc chống trợ cấp và lựa chọn phương pháp để tính toán biên độ trợ cấp cũng sẽ tác động đến quan điểm của Hoa Kỳ đối với Trung Quốc Do vậy, có khả năng các vụ việc chống lại Trung Quốc sẽ tiếp tục tác động đáng kể đến thực tiễn áp dụng trên toàn thế giới khi tiến hành điều tra các vụ Chống trợ cấp liên quan đến các nước có nền kinh tế phi thị trường khác như Việt Nam

Điều đáng lo ngại hơn là các chính sách trợ cấp bị cáo buộc trong vụ việc đầu tiên Hoa Kỳ điều tra có thể sẽ là một tiền lệ quan trọng cho các cuộc điều tra tiếp theo Khi các biện pháp chống trợ cấp được sử dụng đối với Việt Nam, về cơ bản, tất cả các khái niệm thông thường về các chương trình trợ cấp được áp dụng mà không xét đến cấu trúc kinh tế cơ bản hay hoàn cảnh cụ thể Ví dụ, khi có một dự án phát triển ngành của Chính phủ, các khoản vay từ Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) và các Ngân hàng Thương mại Nhà nước (SOCBs)83

dễ bị xem là đối tượng của các đơn kiện Chống trợ cấp vì SOCBs được xem là để thực hiện những mục tiêu của Chính sách kế hoạch quốc gia Trong trường hợp về sử dụng đất, Chính phủ Việt Nam sở hữu tất cả đất đai ở Việt Nam và dành các khoản ưu đãi cho thuê đất hoặc các miễn tiền thuê đất đối với các công ty đầu tư vào các “chương trình trọng điểm” Các

83

Theo Chính phủ Việt Nam, có 5 ngân hàng thương mại có vốn nhà nước: Vietcombank; BIDV, Vietinbank, Agribank và Mekong Housing và thương mại

80

chính sách cho thuê đất này cũng được xác định là một chương trình trợ cấp lớn có thể bị đối kháng Miễn, giảm thuế thu nhập doanh nghiệp cho các doanh nghiệp đầu tư nước ngoài (FIEs) hoặc các doanh nghiệp trong khu công nghiệp cũng được xem

là các ưu đãi thuế có thể bị đối kháng Một dạng chương trình trợ cấp điển hình khác là miễn thuế nhập khẩu nguyên liệu thô Miễn thuế nhập khẩu nguyên liệu thô đối với các doanh nghiệp đầu tư nước ngoài hoặc các công ty trong các khu công nghiệp

có thể cấu thành các khoản trợ cấp xuất khẩu bị đối kháng ở mức độ là số tiền được miễn, giảm vượt quá mức thuế nhập khẩu đối với nguyên liệu đầu vào được sử dụng để sản xuất hàng xuất khẩu

Thực tiễn áp dụng các quy ước khung để tính toán các khoản trợ cấp có thể bị đối kháng đối với các nước có nền kinh

tế phi thị trường có nguy cơ gây ra nhiều vấn đề cho các nhà xuất khẩu ở các nước có nền kinh tế phi thị trường

II Đánh giá những tác động của các vụ việc áp dụng kép biện pháp phòng vệ thương mại (AD và CVD) đối với Việt Nam

1 Nguy cơ áp dụng trùng thuế AD và CVD khi áp dụng kép các biện pháp phòng vệ thương mại

Trong giai đoạn 1995 - 2012, có 65 vụ điều tra phòng

vệ thương mại đối với Việt Nam đã diễn ra, trong đó năm

2012 đã có tới 10 vụ, chiếm 1/6 tổng số vụ điều tra trong cả giai đoạn nói trên Trong thời gian tới các vụ điều tra dạng này

sẽ còn tiếp tục tăng và việc đối phó sẽ ngày càng phức tạp Các

vụ kiện này tập trung vào các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như tôm, cá, da giày, sợi, thép, điện tử gia dụng…

81

và ở các thị trường có kim ngạch lớn như Hoa Kỳ, EU, Canada

Các vụ điều tra này khiến doanh nghiệp Việt Nam mất thị trường, ví dụ như mặt hàng xe đạp đã không thể quay lại thị trường EU sau thời gian bị điều tra, bởi khi đó bạn hàng đã tìm đối tác khác Ngay khi bắt đầu bị điều tra chống bán phá giá thì kim ngạch 100 triệu USD hàng năm của mặt hàng này từ từ giảm xuống và sau khi bị áp thuế thì tiếp tục giảm tiếp và chỉ còn khoảng hơn 1 triệu USD mỗi năm

Tính đến hết năm 2012, hàng xuất khẩu Việt Nam bị điều tra 04 vụ kép gồm cả chống bán phá giá và chống trợ cấp

và cả 4 vụ đều xuất phát từ Hoa Kỳ

Vụ việc áp dụng kép các biện pháp phòng vệ thương mại xảy ra khi cơ quan điều tra nước ngoài tiến hành điều tra

cả chống bán phá giá và chống trợ cấp trên cùng một sản phẩm xuất khẩu đồng thời kết luận rằng có căn cứ để áp dụng các biện pháp nhằm khôi phục lại thương mại từ những hành

vi trên

Mức thuế khi cơ quan điều tra áp dụng dựa trên biên

độ phá giá hay trợ cấp thường sẽ rất cao do kết hợp cả hai hành vi của nhà xuất khẩu

Vấn đề đặt ra ở đây không chỉ là việc áp dụng cả hai biện pháp mà là việc cơ quan điều tra không thể bóc tách từng khoản trợ cấp hoặc phá giá trên cùng một sản phẩm xuất khẩu dẫn đến việc bị trùng (hay tính thuế hai lần) các khoản trợ cấp

Trước đây, Tòa án Thương mại Quốc tế (CIT) giải quyết những vướng mắc khi điều tra CVD đối với một NME

82

trong vụ việc GPX Tòa án cụ thể tập trung vào vấn đề áp đặt song song các biện pháp AD và CVD đối với lốp xe có nguồn gốc từ Trung Quốc Trong kết luận của mình, Tòa án đã ra phán quyết rằng DOC đã không có biện pháp phù hợp để tránh trùng lặp trong việc áp đặt thuế đối kháng và các biện pháp AD và yêu cầu DOC phải tìm ra phương pháp tính toán

để xử lý vấn đề trên

Việc tính trùng thuế có thể dễ dàng xảy ra khi một cơ quan điều tra áp đặt một biện pháp chống trợ cấp để bù đắp bất kỳ khoản trợ cấp bị cáo buộc nào từ chính phủ nước xuất khẩu Do giá trị thông thường được tính toán dựa trên giá từ quốc gia tương tự (nước thay thế) không được trợ cấp hay chi phí Tuy nhiên, cơ quan điều tra, đôi khi, áp dụng thuế chống trợ cấp dựa trên một mức giá trợ cấp nội địa đồng thời thiết lập một biên độ bán phá giá dựa trên giá trị thông thường (từ một quốc gia tương tự)

Mô hình kinh tế mô tả các khoản lỗ phát sinh thêm do việc áp dụng kép các biện pháp phòng vệ thương mại đối với NMEs như sau:

(1) Biên độ phá giá

Giá trị thông thường (NV) -

Giá xuất khẩu

Giá xuất khẩu

Trong trường hợp sản phẩm xuất khẩu được trợ cấp: (2)EP = Giá chưa trợ cấp (EP1) – Khoản trợ cấp (S)

Từ (1) và (2):

MD = NV – EP1 + S

EP

83

Khi cơ quan điều tra xác định các khoản trợ cấp trong

vụ việc điều tra chống trợ cấp đối với sản phẩm xuất khẩu: (3)Biên độ trợ cấp (MS) =

Khoản trợ cấp (S) Giá xuất khẩu

Từ (1) (2) (3), ta có thể nhận thấy khi cơ quan điều tra tiến hành áp dụng kép các biện pháp chống bán phá giá và chống trợ cấp, biên độ như sau:

Từ công thức trên, dễ dàng nhận thấy khoản thuế chống trợ cấp đã bị áp dụng kép đối với cùng một sản phẩm xuất khẩu Điều này là trái với quy định của WTO, tuy nhiên, trong thực tế, cơ quan điều tra rất khó có thể tách biệt được khoản trợ cấp khi xác định biên độ phá giá sản phẩm xuất khẩu do khoản trợ cấp phân bổ khác nhau

Mặt khác, công thức trên áp dụng với những nước được coi là kinh tế thị trường, đối với các NMEs, cơ quan điều tra thường không sử dụng các giá trị và mốc chuẩn tại nước xuất khẩu mà áp dụng nước thay thế để xác định các giá trị trên Thông thường, các giá trị thay thế sẽ cao hơn giá trị thực tại nước NMEs hay NV1 > NV Do đó, theo công thức trên, nếu NV1 > NV, mức thuế lại bị đẩy lên cao hơn Với kết quả bất lợi như vậy, mức thuế áp dụng đối với các NMEs (hoặc Việt Nam) sẽ khiến các nhà xuất khẩu không thể tiếp tục xuất khẩu hàng hóa bị áp thuế vào thị trường nước điều tra và coi như bị mất thị trường

84

Việc áp dụng thuế không đơn thuần chỉ trong thời gian ngắn, mức thuế sẽ được rà soát (tùy theo quy định của từng quốc gia) để đánh giá đúng thực trạng nhập khẩu sản phẩm và mức giá từ đó điều chỉnh mức thuế phù hợp (có thể cao hơn hoặc thấp hơn)

Các biện pháp phòng vệ thương mại chỉ được áp dụng khi cơ quan điều tra nước ngoài đã tiến hành điều tra và xác định tồn tại những bằng chứng về hành vi cạnh tranh không công bằng từ đó đưa ra lệnh áp thuế hoặc các biện pháp khác nhằm bù đắp những khoản trợ cấp hoặc bị bán phá giá

Do đó, khi cơ quan có thẩm quyền nước ngoài khởi xướng điều tra các doanh nghiệp xuất khẩu sản phẩm bị điều tra doanh nghiệp phải tham gia vào cả hai quá trình điều tra chống bán phá giá và chống trợ cấp nếu như không muốn bị

áp dụng những dữ liệu sẵn có bất lợi có thể khiến mức thuế bị

áp sau này lên rất cao

Đối với vụ việc chống bán phá giá, bản chất vụ việc là doanh nghiệp nước ngoài kiện doanh nghiệp việt nam có hành vi cạnh tranh không lành mạnh đối với hàng hoá xuất khẩu nên vai trò của doanh nghiệp trong vụ việc là chủ yếu

Hỗ trợ của chính phủ chỉ dừng lại ở mức độ tư vấn pháp lý, giám sát và bày tỏ ý kiến, quan điểm về vụ việc Khi cơ quan điều tra nước ngoài ra quyết định cuối cùng, trong trường hợp quá trình điều tra xảy ra sai phạm, chính phủ có thể đưa vụ việc ra kiện tại Cơ quan giải quyết tranh chấp tại WTO

Đối với vụ việc chống trợ cấp, bản chất là doanh nghiệp nước ngoài cáo buộc chính phủ trợ cấp những khoản trái với quy định của WTO cho các doanh nghiệp xuất khẩu

85

để tạo ra lợi thế cạnh tranh không lành mạnh của hàng hoá xuất khẩu với hàng hoá tương tự sản xuất tại nước điều tra Trong vụ việc này, cả chính phủ và doanh nghiệp đều phải tham gia trực tiếp vào quá trình điều tra (trả lời bản câu hỏi, thẩm tra…) Tuy nhiên, vai trò của chính phủ trong vụ việc này nhằm chứng minh những chính sách ban hành không đem lại bất kỳ lợi ích trái phép cho doanh nghiệp Mặt khác, vai trò của doanh nghiệp sẽ là chứng minh công ty không nhận bất kỳ loại hỗ trợ nào trái quy định WTO từ chính phủ

Như vậy, khi Cơ quan điều tra nước ngoài khi tiến hành điều tra kép, doanh nghiệp Việt Nam phải tham gia 2 vụ kiện khác nhau (chống bán phá giá và chống trợ cấp) với các bản câu hỏi khác nhau và được tiến hành với những cách thức, quy trình, thủ tục khác nhau

Điều này khiến doanh nghiệp càng gặp khó khăn khi phải tham gia vào hai vụ việc trong bối cảnh, hầu hết các doanh nghiệp Việt nam đều là những doanh nghiệp có quy

mô vừa và nhỏ với nguồn lực hết sức hạn chế Đa số khi xảy

ra vụ kiện, các doanh nghiệp đều phải tiến hành thuê luật sư

tư vấn để tham gia quá trình kháng kiện Vấn đề tài chính là gánh nặng không nhỏ đối với các doanh nghiệp khi nguồn lực không đủ để có thể trang trải những khoản chi phí này Các biện pháp chống bán phá giá và chống trợ cấp có xu hướng được các nước sử dụng nhiều hơn khi kinh tế thế giới xảy ra khủng hoảng nhằm bảo hộ ngành sản xuất nội địa Việc khó khăn trong xuất khẩu và chi phí kháng kiện khiến một số doanh nghiệp không tham gia vào quá trình kháng kiện mà tìm cách thay đổi thị trường xuất khẩu truyền thống Điều này

sẽ gây hậu quả nghiêm trọng cho toàn bộ các doanh nghiệp xuất khẩu sản phẩm bị điều tra do cơ quan điều tra sẽ áp dụng