Các yếu tố ảnh hưởng đến gia tăng tổng chi phí của dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố hồ chí minh đọan bến thành suối tiên bài học kinh nghiệm áp dụng cho dự án tuyến tàu điện ngầm số 2

phí của Dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh một cách có hệ thống và chi tiết để từ đó đưa ra các kiến nghị, giải pháp để làm bài học kinh nghiệm cho Dự án tuyến tàu điện

TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA

-HOÀNG MAI TÙNG

CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN GIA TĂNG TỔNG CHI PHÍ CỦA DỰ ÁN TUYẾN TÀU ĐIỆN NGẦM SỐ 1

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ĐOẠN BẾN THÀNH – SUỐI TIÊN BÀI HỌC KINH NGHIỆM ÁP DỤNG CHO

DỰ ÁN TUYẾN TÀU ĐIỆN NGẦM SỐ 2

Chuyên ngành : Quản trị kinh doanh

Mã số : 60 34 01 02

KHÓA LUẬN THẠC SĨ

TP HỒ CHÍ MINH, tháng 3 năm 2017

CÔNG TRÌNH ĐƯỢC HOÀN THÀNH TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA –ĐHQG -HCM Cán bộ hướng dẫn khoa học : TS Nguyễn Thị Thu Hằng

Cán bộ chấm nhận xét 1 :

Cán bộ chấm nhận xét 2 :

Khóa luận thạc sĩ được bảo vệ tại Trường Đại học Bách Khoa, ĐHQG Tp HCM ngày 01 tháng 3 năm 2017

Thành phần Hội đồng đánh giá luận văn thạc sĩ gồm:

1 Chủ tịch: TS Nguyễn Thúy Quỳnh Loan

2 Thư ký: TS Trương Thị Đức Nguyên

3 Ủy viên: TS Trương Minh Chương

Xác nhận của Chủ tịch Hội đồng đánh giá LV và Trưởng Khoa quản lý chuyên ngành sau khi Khóa luận đã được sửa chữa (nếu có)

CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG TRƯỞNG KHOA

ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP HCM CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Tp HCM, ngày tháng năm 2016

NHIỆM VỤ KHÓA LUẬN THẠC SĨ

Họ và tên học viên: HOÀNG MAI TÙNG Giới tính: Nam

Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh MSHV: 7141123 Khoá (năm trúng tuyển): K2/2014

I- TÊN ĐỀ TÀI:

Các yếu tố ảnh hưởng đến gia tăng tổng chi phí dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh, tuyến Bến Thành – Suối Tiên, bài học kinh nghiệm áp dụng cho dự án tuyến tàu điện ngầm số 2 thành phố Hồ Chí Minh

II- NHIỆM VỤ KHÓA LUẬN:

1 Xác định các yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến gia tăng chi phí dự án tuyến tàu

điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh

2 Xác định nguyên nhân gia tăng chi phí dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 sau khi đã

điều chỉnh dự án

3 Giải pháp đồng thời là bài học kinh nghiệm áp dụng cho dự án tuyến tàu điện

ngầm số 2 thành phố Hồ Chí Minh đang được triển khai dựa trên những điểm giống và khác nhau giữa dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 và dự án tuyến tàu điện ngầm số 2

III- NGÀY GIAO NHIỆM VỤ: ./ /201…

IV- NGÀY HOÀN THÀNH NHIỆM VỤ: ./ /201…

V- HỌ VÀ TÊN CÁN BỘ HƯỚNG DẪN: TS NGUYỄN THỊ THU HẰNG

Tp.HCM, ngày tháng 3 năm 2017

TRƯỞNG KHOA

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, tôi đã nhận được rất nhiều sự quan tâm, giúp đỡ từ phía nhà trường, thầy cô, đồng nghiệp, bạn bè và người thân Lời đầu tiên, xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến TS Nguyễn Thị Thu Hằng, người đã tận tình hướng dẫn và động viên tôi trong suốt thời gian thực hiện luận văn này

Xin chân thành cảm ơn quý Thầy Cô khoa Quản lý Công Nghiệp – Trường Đại học Bách Khoa thành phố Hồ Chí Minh đã truyền đạt những kiến thức quý báu, những kinh nghiệm thực tiễn cho tôi trong suốt khoá học

Xin gửi lời cảm ơn đến Lãnh đạo Ban, các đồng nghiệp tại Ban Quản lý Đường sắt đô thị thành phố Hồ Chí Minh cùng các đơn vị Tư vấn NJPT, Nhà thầu (Sumitomo, Maeda, Shimizu, Cienco 6) của dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh đã tạo điều kiện cho tôi trong quá trình thu thập dữ liệu Cuối cùng, xin cảm ơn những người bạn và gia đình đã hỗ trợ đã động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn.

Tp Hồ Chí Minh, ngày tháng 3 năm 2017

HOÀNG MAI TÙNG

TÓM TẮT

Áp dụng nghiên cứu trước đây về các yếu tố gia tăng chi phí dự án của Lê Hoài Long (2008), và qua khảo sát thực tế dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh, đoạn Bến Thành – Tham Lương, đề tài đã xác định được các yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến việc gia tăng chi phí dự án này, bao gồm:

1 Năng lực của Chủ đầu tư 5 Thay đổi thiết kế trong quá trình triển

khai dự án

2 Năng lực của Nhà thầu phụ 6 Tư vấn giám sát công trường không tốt

3 Sự không liên tục của các chính sách áp

dụng cho dự án

7 Nhà thầu kiểm soát công trường không tốt

4 Dự đoán chi phí không chính xác

Ngoài ra, 02 yếu tố được phát hiện thêm là: “Không lường trước được điều kiện công trường” và “Chậm thanh toán cho Nhà thầu”

Qua kết quả phỏng vấn các đối tượng có vai trò chủ chốt của các bên thực hiện

dự án, đề tài đã tìm hiểu các nguyên nhân gây ra tăng chi phí dự án, bao gồm:

1 Năng lực không đồng đều của các

chuyên viên và Lãnh đạo của Chủ đầu tư

4 Dự toán của dự án được lập không chính xác

2 Năng lực thầu phụ không đảm bảo và

việc sử dụng nhiều cấp thầu phụ

5 Thiết kế bị thay đổi do ý muốn chủ quan của Lãnh đạo cấp cao

3 Sự không liên tục của các Chính sách,

Luật định trong suốt vòng đời dự án

6 Tư vấn và Nhà thầu không thực hiện tốt công tác Giám sát

Từ đó, đề tài đưa ra các bài học kinh nghiệm cho dự án tuyến tàu điện ngầm số 2 thành phố Hồ Chí Minh dựa trên so sánh các điểm giống và khác nhau giữa 02 dự án này:

1 Chuyên viên và Lãnh đạo Chủ đầu tư

tham gia các khóa học chuyên sâu về tàu

điện ngầm

4 Mời các Tư vấn nổi tiếng, kinh nghiệm lập dự toán dự án

2 Không cho phép thầu phụ cấp 2 5 Cử chuyên viên của Chủ đầu tư cùng

tham gia khảo sát

3 Đề nghị Nhả tài trợ ODA yêu cầu

Chính phủ áp dụng xuyên suốt 01 chính

sách cho toàn bộ vòng đời dự án

6 Tăng cường thời gian làm việc trực tiếp với Nhà thầu, Tư vấn và thời gian Giám sát của Chủ đầu tư

Việc áp dụng các bài học kinh nghiệm nêu trên bước đầu đã giúp cho dự án tuyến tàu điện ngầm số 2 thành phố Hồ Chí Minh kiểm soát được chi phí một số hạng mục giúp không gia tăng chi phí của các hạng mục này trong quá trình xác định lại tổng chi phí dự án

2 The capacity of subcontractors 6 Poor construction supervision of consultant

3 The non-continuity of the policies

applied to the project

7 Poor site control of contractor

4 Inaccurate Cost Estimate

Besides, there are 02 factors that discovered are: "Unforeseen site conditions" and "Delayed payments to the contractor."

After interview key person of project implementation parties, this study had researched factors cause project cost increasement, including:

1 Uneven capability of Leaders and

Experts of Investor

4 Un-accurate Project Cost Estinamte

2 Unqualified Subcontractor, while the

use of multiple levels Subcontracting

5 Changing Design according to High level Leaders’ opinions

3 Un-continuous of Laws and Policies

applied for the Project

6 Consultant and Contractor did not fullfill their role in the supervision and control of the site

Since then, this study given the lessons learned for project number 2 metro line in

Ho Chi Minh City based on comparison of the similarities and differences between the 02 projects, including:

1 Experts and Leaders of Investor attend

in professional metro courses

4 Invite famous and experienced Consultant to establish Cost Estimate

2 Do not allow any Subcontractor from

2nd level

5 Assign Investor Experts to participate

in geometric and geographic surveys

3 Asking ODA Donors to require

Government to apply unify Laws and

Policies for the whole project

6 Increasing direct working time with Contractor, Consultant and Supervision time of Investor’s Supervisors

The application of the lessons learned from the above initial project helped Metro Line No 2 in Ho Chi Minh City to control the cost of some items and the cost

of these items did not increase during re-calculating the total cost of the project

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn của

TS Nguyễn Thị Thu Hằng Tất cả các số liệu trong đề tài đều được thu thập từ thực tế Ban Quản lý Đường sắt đô thị Thành phố Hồ Chí Minh, bản thân tự xử lý số liệu khách quan, trung thực và nội dung đề tài chưa từng công bố trước đó

Tác giả Hoàng Mai Tùng

MỤC LỤC

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN, GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI 1

1.1 Vấn đề nghiên cứu và tính cấp thiết 1

1.2 Câu hỏi nghiên cứu 4

1.3 Mục tiêu nghiên cứu 4

1.4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

1.5 Ý nghĩa của nghiên cứu 5

1.6 Bố cục nghiên cứu 5

CHƯƠNG II: CƠ SỞ LÝ THUYẾT 7

2.1 Các định nghĩa và khái niệm 7

2.2 Các nghiên cứu có trước 8

2.3 Đề xuất các yếu tố ảnh hưởng đến việc gia tăng chi phí của dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố hồ chí minh, tuyến bến thành – suối tiên 10

CHƯƠNG III: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 12

3.1 Quy trình thực hiện nghiên cứu 12

3.2 Nghiên cứu điều tra khảo sát: 13

3.3 Nghiên cứu xác định nguyên nhân qua phỏng vấn sâu 20

3.4 Kiến nghị, đề xuất bài học kinh nghiệm: 21

CHƯƠNG IV KẾT QUẢ KHẢO SÁT VÀ PHÂN TÍCH 23

4.1 Các yếu tố quan trọng ảnh hưởng gia tăng chi phí dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thông qua bảng câu hỏi: 23

4.2 Kết quả phỏng vấn sâu: 28

4.3 So sánh dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 và dự án tuyến tàu điện ngầm số 2 thành phố hồ chí minh và bài học kinh nghiệm áp dụng 41

CHƯƠNG V KẾT LUẬN 50

5.1 Kết luận 50

5.2 Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo: 50

PHỤ LỤC 1: TÀI LIỆU THAM KHẢO 52

PHỤ LỤC 2: BIÊN BẢN PHỎNG VẤN 53

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1: Tổng mức đầu tư các dự án tàu điện ngầm 2

Bảng 2.1: Các yếu tố trong nghiên cứu của Lê Hoài Long (2008) 10

Bảng 3.3: Các hiệu chỉnh đối với các yếu tố của đề tài 16

Bảng 3.4: Bảng câu hỏi khảo sát 19

Bảng 4.1: Kết quả đánh giá khảo sát các bên tham gia quá trình thực hiện dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh 26

Bảng 5.1: Bài học kinh nghiệm cho dự án tuyến tàu điện ngầm số 2 41

DANH MỤC HÌNH ẢNH

Hình 3.1: Quy trình nghiên cứu thực hiện đề tài 12 Hình 3.2: Mối quan hệ giữa 04 nhóm đối tượng thực hiện dự án 15

cũ kỹ được thừa hưởng từ trước giải phóng Do đó có thể thấy rằng tình trạng kẹt xe và ùn tắc giao thông là điều không thể tránh khỏi Thời gian ùn tắc giao thông trung bình tại TP.HCM và Hà Nội là 45 phút/ngày, tương đương 15 giờ/tháng và 180 giờ/năm Với thời gian lãng phí do ùn tắc gây ra, tổng thiệt hại tương ứng chỉ tính riêng TP.HCM và Hà Nội

đã lên tới 18.800 tỉ đồng/năm TP.HCM và Hà Nội cũng bị đưa vào danh sách một trong các thành phố ô nhiễm nhất thế giới Và số tiền chi ra mỗi năm cho khắc phục tai nạn giao thông tại Việt Nam lên tới 2,5 tỉ USD, tương đương 50.000 tỉ đồng, bằng 30% ngân sách chi cho giáo dục (2)

Đối mặt với thực trạng này, TP.HCM đã nỗ lực đề ra nhiều biện pháp giải quyết vấn đề tắc nghẽn giao thông và kẹt xe Bên cạnh các giải pháp ngắn hạn như phân luồng giao thông vào các giờ cao điểm, cấm xe tải lưu thông ban ngày… hoặc trung hạn như xây dựng các cầu vượt bằng thép tại các nút giao thông trọng điểm thường xuyên xảy ra

ùn tắc và kẹt xe thì quan trọng nhất là TP.HCM cần phải có những biện pháp mang tính lâu dài, căn cơ và quy hoạch tổng thể như phát triển các khu đô thị vệ tinh, cải tạo và mở rộng hệ thống hạ tầng đô thị, tăng cường xây dựng và phát triển các hình thức giao thông công cộng như xe buýt, xe buýt nhanh và hệ thống tàu điện ngầm

Với bối cảnh nêu trên, trong những năm gần đây, chính quyền TP.HCM đã tiến hành thực hiện các dự án giao thông công cộng tiên tiến đáp ứng nhu cầu mở rộng và phát triển hạ tầng giao thông của TP.HCM và đáp ứng nhu cầu đi lại của người dân như các dự

án thi công các cầu vượt trong nội thành, các dự án đường vành đai, các dự án các tuyến

xe buýt nhanh (Bus Rapid Transit – BRT) hay triển khai các dự án các tuyến Đường sắt

đô thị (Mass Rapid Transit – MRT)

Đặc biệt, để góp phần chính yếu trong giải quyết vấn đề giao thông của một đô thị đang phát triển mạnh nhất của Việt Nam, các dự án Đường sắt đô thị đang được triển khai mạnh mẽ ở thành phố Hồ Chí Minh với 8 tuyến đường sắt đô thị Trong đó, 3 tuyến đã có vốn đầu tư và đang trong quá trình thực hiện:

+ Tuyến tàu điện ngầm số 1, Bến Thành – Suối Tiên: đang trong giai đoạn thi công hầm, thi công trên cao và lắp đặt Cơ – Điện;

+ Tuyến tàu điện ngầm số 2, Bến Thành – Tham Lương: đã tiến hành xong đấu thầu Tư vấn thiết kế và giám sát; đang trong giai đoạn thi công tòa nhà văn phòng tại depot Tham Lương và trong giai đoạn hoàn tất điều chỉnh dự án, bắt đầu đấu thầu các gói thầu xây lắp chính và tiến hành thi công dự án;

+ Tuyến đường sắt đô thị số 5, ngã tư Bảy Hiền – cầu Sài Gòn: đã có vốn và đang trong quá trình duyệt nghiên cứu khả thi

Đặc điểm chung của các dự án này là có vốn đầu tư rất lớn (khoảng 1 – 2 tỷ USD hoặc hơn) và lại là nguồn vốn ODA Do đó hiệu quả trong công tác quản lý triển khai dự

án, quản lý vốn, thời gian và chất lượng công việc là cực kỳ quan trọng đối với việc thực hiện các dự án này và hơn nữa là phải đảm bảo các yếu tố kinh tế xã hội của dự án

Tuy nhiên có một thực tế là tổng chi phí của các dự án này sau khi được phê duyệt vẫn tiếp tục gia tăng trong quá trình thực hiện dự án dẫn đến việc phải điều chỉnh tổng chi phí và các hạng mục công trình trong quá trình thực hiện, thi công dự án Cụ thể:

Bảng 1.1: Tổng mức đầu tư các dự án tàu điện ngầm

Dự án Tổng chi phí

được duyệt

Tổng chi phí điều chỉnh

Tuyến tàu điện ngầm số 1 thành

phố Hồ Chí Minh, đoạn Bến

Thành – Suối Tiên

1.090,0 triệu USD

(Quyết định số UBND ngày 06/4/2007)

1453/QĐ-2.490,8 triệu USD

(Quyết định số UBND ngày 21/9/2011) Tuyến tàu điện ngầm số 2 thành

4480/QĐ-phố Hồ Chí Minh, đoạn Bến

Thành – Tham Lương

1374,5 triệu USD

(Quyết định số UBND ngày 11/10/2010)

Dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 đã hoàn thành xong bước điều chỉnh dự án, đấu thầu và đang trong giai đoạn thi công Tuy nhiên trong giai đoạn sau khi điều chỉnh dự án chi phí của dự án vẫn tiếp tục gia tăng trong quá trình đấu thầu và thi công với các lý do được đưa ra như: Giá bỏ thầu gói thầu 1A: Nhà ga Trung tâm Bến Thành và đoạn Bến Thành – Nhà hát Lớn tăng gấp 3 lần so với giá gói thầu được duyệt (mặc dù đã tổ chức đấu thầu lại 2 lần) với lý do điều kiện địa chất chưa khảo sát tốt, rủi ro trong thi công, thiết kế trong hồ sơ mời thầu cần được cải thiện Bên cạnh đó việc đền bù do chậm bàn giao mặt bằng sạch cho nhà thầu cũng làm gia tăng chi phí dự án trong quá trình thực hiện, thi công dự án

Dự án tuyến tàu điện ngầm số 2 thành phố Hồ Chí Minh đang được triển khai, hiện nay đã tiến hành đấu thầu xong các gói thầu Tư vấn thiết kế, giám sát và đang trong giai đoạn điều chỉnh dự án, xác định lại Tổng chi phí dự án (sau đó sẽ đến giai đoạn đấu thầu các gói thầu xây lắp chính và tiến hành thi công)

Do cùng là dự án lớn, trọng điểm quốc gia, đồng thời cùng một Chủ đầu tư (Ủy ban nhân dân thành phố Hồ Chí Minh) và Cơ quan Quản lý dự án (Ban Quản lý Đường sắt đô thị thành phố Hồ Chí Minh) nên các trình tự thủ tục thực hiện các công việc cũng như khung chính sách liên quan đến tuyến tàu điện ngầm số 2 tương đồng với của dự án tuyến số 1, đều phải tuân theo các Luật định từ Trung ương với quyền quyết định chủ trương ít nhất là từ Ủy ban nhân dân thành phố Hồ Chí Minh hoặc từ cấp Bộ, Ngành Chính phủ Bên cạnh đó, điều kiện địa chất thi công dự án tuyến tàu điện ngầm số 2 là hoàn toàn tương tự điều kiện địa chất thi công của dự án tuyến đường sắt đô thị số 1 do cùng thi công tại thành phố Hồ Chí Minh Dự án tuyến đường sắt đô thị số 1 sau khi đã điều chỉnh tổng chi phí vẫn tiếp tục gia tăng chi phí trong quá trình đấu thầu và thi công

Do đó, việc xác định nguyên nhân cũng như đề xuất giải pháp đối với việc gia tăng chi phí dự án của dự án tuyến Đường sắt đô thị số 1 thành phố Hồ Chí Minh để từ đó áp dụng bài học kinh nghiệm cho dự án tuyến tàu điện ngầm số 2 (đang trong quá trình điều chỉnh

dự án) nhằm hạn chế và tránh đến mức tối đa có thể việc tiếp tục gia tăng chi phí dự án tuyến số 2 sau khi đã được phê duyệt điều chỉnh là hết sức cần thiết

Với mong muốn áp dụng các nghiên cứu đã được chứng minh trước đây về vấn đề gia tăng chi phí dự án để tìm hiểu các yếu tố, nguyên nhân chính yếu gây gia tăng tổng chi

phí của Dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh một cách có hệ thống và chi tiết để từ đó đưa ra các kiến nghị, giải pháp để làm bài học kinh nghiệm cho Dự án tuyến tàu điện ngầm số 2, đoạn Bến Thành – Tham Lương hiện nay đang được triển khai và trong giai đoạn điều chỉnh dự án, điều chỉnh chi phí dự án, Đề tài “Các yếu tố ảnh hưởng đến gia tăng tổng chi phí dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh, tuyến Bến Thành – Suối Tiên, bài học kinh nghiệm áp dụng cho dự án tuyến tàu điện ngầm số 2 thành phố Hồ Chí Minh” được lựa chọn để thực hiện trong Khóa luận này

1.2 CÂU HỎI NGHIÊN CỨU

Với các tiếp cận vấn đề như trên, đề tài sẽ tập trung trả lời các câu hỏi sau:

- Dựa vào các yếu tố ảnh hưởng đến việc gia tăng chi phí dự án xác định các nguyên nhân dẫn đến gia tăng chi phí của dự án tuyến số 1 TP.HCM?

- Những giải pháp nào được rút ra từ những nguyên nhân gây gia tăng chi phí dự

án tuyến số 1 TP.HCM?

- Những lưu ý cần thiết nào khi áp dụng bài học kinh nghiệm cho quá trình triển khai dự án tuyến 2 sau khi đã điều chỉnh tổng chi phí dự án?

1.3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

Dựa trên các câu hỏi nghiên cứu, đề tài xác định các mục tiêu cụ thể cần phải đạt được như sau:

- Mục tiêu 1: Xác định các yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến gia tăng chi phí dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh

- Mục tiêu 2: Xác định nguyên nhân gia tăng chi phí dự án tuyến tàu điện ngầm số

1 sau khi đã điều chỉnh dự án

- Mục tiêu 3: Giải pháp đồng thời là bài học kinh nghiệm áp dụng cho dự án tuyến tàu điện ngầm số 2 thành phố Hồ Chí Minh đang được triển khai dựa trên những điểm giống và khác nhau giữa dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 và dự án tuyến tàu điện ngầm số 2

1.4 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

1.4.1 Đối tượng nghiên cứu

Các yếu tố ảnh hưởng đến việc gia tăng tổng chi phí của Dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh, tuyến Bến Thành – Suối Tiên

- Thời gian: Thời gian nghiên cứu từ tháng 5 năm 2016 đến tháng 10 năm 2016

1.5 Ý NGHĨA CỦA NGHIÊN CỨU

Những yếu tố ảnh hưởng đến việc gia tăng tổng chi phí của Dự án tuyến đường sắt

đô thị số 1 thành phố Hồ Chí Minh giúp cho các bên liên quan đến việc thực hiện dự án (đặc biệt là Chủ đầu tư quản lý dự án) có cái nhìn hệ thống và xác định cụ thể hơn về các yếu tố, nguyên nhân chính gây ảnh hưởng đến tăng tổng chi phí của Dự án

Với những giải pháp xác định được của đề tài và phân tích điểm tương đồng lẫn khác biệt giữa dự án tuyến Đường sắt đô thị số 1 và dự án tuyến tàu điện ngầm số 2 thành phố Hồ Chí Minh, sẽ đưa đến bài học kinh nghiệm áp dụng cho việc triển khai Dự án tuyến tàu điện ngầm số 2 thành phố Hồ Chí Minh tránh được những vấn đề mà dự án tuyến Đường sắt đô thị số 1 mắc phải là vẫn tiếp tục gia tăng chi phí dự án sau khi đã phê duyệt điều chỉnh tổng chi phí

1.6 BỐ CỤC NGHIÊN CỨU

Khóa luận được chia thành 5 chương

- Chương 1: Tổng quan về đề tài nghiên cứu, đề cập lý do hình thành đề tài nghiên cứu, mục tiêu nghiên cứu, phạm vi và đối tượng nghiên cứu, và ý nghĩa của đề tài

- Chương 2: Trình bày cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu đã được thực hiện trước đây có liên quan đến đề tài, từ đó rút ra mô hình nghiên cứu áp dụng cho đề tài

- Chương 3: Giới thiệu phương pháp nghiên cứu, nêu lên trình tự nghiên cứu, thiết

kế nghiên cứu bao gồm xây dựng thang đo, thiết kế bảng câu hỏi, phương pháp lấy mẫu

- Chương 4: Trình bày các kết quả, dữ liệu khảo sát từ để xác định yếu tố ảnh hưởng chính đến việc gia tăng tổng chi phí dự án Trình bày và phân tích kết quả từ phương pháp phỏng vấn sâu và thảo luận kết quả

- Chương 5: Kết luận và kiến nghị, trong đó sẽ tóm tắt những kết quả chính của nghiên cứu, hạn chế của nghiên cứu và nêu định hướng cho các nghiên cứu tiếp theo

CHƯƠNG II:

CƠ SỞ LÝ THUYẾT 2.1 CÁC ĐỊNH NGHĨA VÀ KHÁI NIỆM

- Dự án: Theo tiêu chuẩn TCVN ISO 9000:2000, dự án là một quá trình đơn nhất,

gồm một tập hợp các hoạt động có phối hợp và được kiểm soát, có thời hạn bắt đầu và kết thúc, được tiến hành để đạt được một mục tiêu phù hợp với các yêu cầu quy định, bao gồm cả các ràng buộc về thời gian, chi phí và nguồn lực

- Vượt chi phí: (cost overrun) Jackson và Steven (2001), đã định nghĩa vượt chi phí

là sự khác biệt giữa chi phí thực tế của dự án (tại thời điểm xem xét) và giới hạn chi phí của nó Nó xảy ra khi mục tiêu kết quả chi phí của dự án vượt quá giới hạn chi phí, giới hạn chi phí đưa ra mức chi phí tối đa mà Chủ đầu tư được chuẩn bị gánh chịu sau khi dự

án hoàn thành, trong khi mục tiêu chi phí đưa ra khuyến nghị chi phí cho mỗi yếu tố trong

dự án Chi phí xây dựng vượt tầm kiểm soát tăng thêm áp lực đầu tư, tăng chi phí xây dựng, ảnh hưởng đến ra quyết định đầu tư, lãng phí tài chính quốc gia và có thể dẫn đến tham nhũng hoặc hành vi phạm tội (Ali và Kamaruzzaman, 2010) Ngoài ra, Endult, Akintoye và Kelly (2009) cho rằng vượt chi phí là chi phí tăng thêm ngoài chi phí hợp đồng thống nhất trong hồ sơ dự thầu

- Chủ đầu tư: Theo Luật xây dựng, Chủ đầu tư là tổ chức, cá nhân sở hữu vốn hoặc

người thay mặt chủ sở hữu hoặc người vay vốn và trực tiếp quản lý, sử dụng vốn để thực hiện hoạt động đầu tư

- Nhà thầu: Theo Luật xây dựng, nhà thầu trong hoạt động xây dựng là tổ chức, cá

nhân có đủ năng lực hoạt động xây dựng, năng lực hành nghề xây dựng khi tham gia quan

hệ hợp đồng trong hoạt động xây dựng

- Nhà thầu chính: Theo Luật xây dựng, trong hoạt động xây dựng là nhà thầu ký

kết hợp đồng nhận thầu trực tiếp với chủ đầu tư xây dựng công trình để thực hiện phần việc chính của một loại công việc của dự án đầu tư xây dựng công trình

- Nhà thầu phụ: Theo Luật xây dựng, trong hoạt động xây dựng là nhà thầu ký kết

hợp đồng với nhà thầu chính hoặc tổng thầu xây dựng để thực hiện một phần công việc của nhà thầu chính hoặc tổng thầu xây dựng Nhà thầu phụ được Nhà thầu chính chỉ định

mà không thông qua đánh giá của Chủ đầu tư

- Nhà thầu phụ chính: Theo Luật đấu thầu, là nhà thầu phụ đảm nhiệm việc thực

hiện khối lượng chủ yếu hoặc quan trọng của gói thầu thi công và được Nhà thầu chính đề xuất nhưng phải được Chủ đầu tư đánh giá

- Nhà thầu phụ cấp 1: Theo thông lệ quản lý dự án thi công công trình, Nhà thầu

phụ cấp 1 được hiểu là Nhà thầu phụ có tên trong Hợp đồng với Nhà thầu chính và được Chủ đầu tư quản lý như một Nhà thầu chính thức của dự án

- Nhà thầu phụ cấp 2: Theo thông lệ quản lý dự án thi công công trình, Nhà thầu

phụ cấp 2 được hiểu là Nhà thầu phụ ký hợp đồng với Nhà thầu phụ cấp 1 Chủ đầu tư và Nhà thầu chính hầu như không quản lý được cấp Thầu phụ từ cấp 2 trở đi

- Tư vấn: Theo Luật xây dựng, là nhà thầu tham gia đấu thầu cung cấp các sản

phẩm đáp ứng yêu cầu về kiến thức và kinh nghiệm chuyên môn

2.2 CÁC NGHIÊN CỨU CÓ TRƯỚC

Omoregie và Radford (2006) đã đưa ra 13 yếu tố ảnh hưởng đến gia tăng chi phí

và làm chậm trễ dự án dự án trong nghiên cứu của mình tại Nigeria bao gồm: Biến động giá; Yếu tố liên quan đến tài chính và việc thanh toán; Quản lý Hợp đồng yếu kém; Chậm trễ trong thực hiện dự án, Thay đổi các điều kiện công trình; Thiếu hụt nguyên vật liệu;

Dự toán chi phí không chính xác; Thay đổi thiết kế; Gia tăng phạm vi công việc; Phải nhập khẩu nguyên vật liệu và máy móc; yếu tố liên quan đến Thầu phụ và Nhà cung cấp trung gian; Thời tiết; Hành vi lừa đảo và lại quả

Lê Hoài Long, Lee và Lee (2008) trong nghiên cứu về “Chậm trễ và vượt chi phí trong các dự án lớn ở Việt Nam: so sánh với một số nước khác” đã khảo sát 21 yếu tố dẫn đến chậm trễ và vượt chi phí trong các dự án lớn tại Việt Nam bao gồm: Khó khăn tài chính của Chủ đầu tư; Chậm thanh toán; Quản lý và giám sát công trường không tốt; Khó khăn tài chính của Nhà thầu; Phương pháp thi công không phù hợp; Năng lực của Thầu phụ; Sai sót trong quá trình thi công; Hỗ trợ quản lý công trường không tốt; Dự đoán chi phí không chính xác; Thiết kế không phù hợp; Quản lý Hợp đồng yếu kém; Chậm kiểm tra công trình/hạng mục đã hoàn thành; Thay đổi thiết kế trong quá trình triển khai dự án; Chậm trễ trong việc thông tin giữa các bên; Gia tăng phạm vi công việc trong quá trình triển khai dự án; Thiếu hụt nguồn cung Nguyên liệu; Kỹ năng của công nhân yếu kém; Biến động giá; Không lường trước được điều kiện công trường; Điều kiện thời tiết xấu;

Các trở ngại đến từ Chính phủ Trong đó, Lê Hoài Long xác định ba nguyên nhân hàng đầu dẫn đến vượt chi phí trong các dự án lớn ở Việt Nam như chi phí nguyên vật liệu tăng

do lạm phát, ước tính khối lượng không chính xác và chi phí lao động tăng do hạn chế về môi trường

Flyvbjerg, Holm và Buhl (2002, 2004, 2010) đã nghiên cứu các yếu tố dẫn đến vượt chi phí trong các dự án công trong ngành giao thông vận tải Thông qua mẫu khảo sát 258 cơ sở hạ tầng giao thông vận tải trên toàn thế giới, kết quả cho thấy các dự án đường sắt có mức vượt chi phí cao nhất (trung bình tăng 45%), kế đến là các dự án đường

bộ và cầu Nguyên nhân chính của việc vượt chi phí được Flyvbjerg chỉ ra là do ước tính chi phí thấp hơn giá trị thực Và ước tính chi phí thấp này không phải do lỗi khi thực hiện

dự toán mà là kết quả của báo cáo chiến lược/ báo cáo khả thi sai, điều này đồng nghĩa với việc nói dối để dự án có thể được tiến hành Báo cáo chiến lược/báo cáo khả thi sai có thể dẫn đến phân bổ sai các nguồn lực quan trọng hoặc khan hiếm, làm giảm nhà tài trợ và người sử dụng hạ tầng, có thể là đối tượng nộp thuế hay các nhà đầu tư tư nhân Tác giả cũng nhấn mạnh rằng, những kết luận này không nên được hiểu như là một cuộc tấn công vào chi tiêu công cho cơ sở hạ tầng (so với tư nhân), vì dữ liệu không đủ để quyết định xem dự án tư nhân thực hiện tốt hơn hoặc tồi tệ hơn so với dự án công về ước tính chi phí thấp Và những kết luận đó cũng không đảm bảo rằng chỉ công kích vào chi tiêu trong các dự án giao thông vận tải với chi tiêu trong các dự án khác, bởi vì những dự án khác cũng ước tính chi phí thấp và chi phí leo thang giống như các dự án giao thông vận tải, với các dự án giao thông vận tải là một trường hợp nghiên cứu chuyên sâu

Cũng nghiên cứu các yếu tố dẫn đến vượt chi phí trong các dự án xây dựng, Rahman và cộng sự (2013) đã thực hiện một cuộc khảo sát tại Malaysia Kết quả cho thấy, trong số 7 nhóm yếu tố với 35 yếu tố dẫn đến vượt chi phí có 3 yếu tố có ý nghĩa nhất là (i) Lạm phát giá nguyên vật liệu, (ii) Khó khăn dòng tiền và tài chính của Nhà thầu, (iii) Quản lý và kiểm soát công trình yếu kém

Theo Apolot và cộng sự (2013), 5 yếu tố cơ bản nhất dẫn đến vượt chi phí và thời gian trong các dự án công bao gồm: thay đổi phạm vi công việc, chậm trễ trong thanh toán, kiểm soát và giám sát yếu kém, Chi phí vốn quá cao (ví dụ lãi vay, phí tài chính cao…), sự không ổn định của nền chính trị

Giang Đặng và Low Sui Pheng (2013) đã rút ra kết luận các yếu tố chính ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng vốn đầu tư của các dự án cơ sở hạ tầng tại Việt Nam bao gồm

5 yếu tố: Năng lực nhận thức vấn đề của Chính phủ, thiếu minh bạch và giải trình trong các dự án hạ tầng, thiếu khung thu hồi đất hiệu quả, năng lực dự đoán yếu kém, năng lực yếu kém của các Nhà thầu trong nước

2.3 ĐỀ XUẤT CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC GIA TĂNG CHI PHÍ CỦA

DỰ ÁN TUYẾN TÀU ĐIỆN NGẦM SỐ 1 THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH, TUYẾN BẾN THÀNH – SUỐI TIÊN

Các yếu tố này tồn tại dọc theo suốt thời gian của quá trình đầu tư từ khi có chủ trương đầu tư, ngay trong quá trình thực hiện đầu tư, xây dựng và đặc biệt là cả quá trình khai thác, sử dụng các đối tượng đầu tư được hoàn thành

Xét đến mục tiêu xác định các yếu tố ảnh hưởng và nguyên nhân gây gia tăng Chi phí dự án (cost overrun) của Dự án tuyến tàu điện ngầm số 2 thành phố Hồ Chí Minh và

sự tương đồng về các điều kiện dự án có quy mô lớn được thực hiện tại Việt Nam, đề tài lựa chọn các yếu tố trong kết quả nghiên cứu của Lê Hoài Long (2008) làm cơ bản Trong nghiên cứu của mình, Lê Hoài Long đã đưa ra 21 yếu tố ảnh hưởng đến sự gia tăng chi phí dự án và nhóm lại theo 6 nhóm yếu tố như sau:

Bảng 2.1: Các yếu tố trong nghiên cứu của Lê Hoài Long (2008)

Nhóm Yếu tố ảnh hưởng đến gia tăng chi phí dự án theo

nghiên cứu của Lê Hoài Long (2008)

1 Chủ đầu tư Khó khăn tài chính của Chủ đầu tư

Chậm thanh toán

2 Nhà thầu Quản lý và giám sát công trường không tốt

Khó khăn tài chính của Nhà thầu Phương pháp thi công không phù hợp Năng lực của Thầu phụ

Sai sót trong quá trình thi công

3 Tư vấn Hỗ trợ quản lý công trường không tốt

Dự đoán chi phí không chính xác Thiết kế không phù hợp

Quản lý Hợp đồng yếu kém Chậm kiểm tra công trình/hạng mục đã hoàn thành

Nhóm Yếu tố ảnh hưởng đến gia tăng chi phí dự án theo

nghiên cứu của Lê Hoài Long (2008)

4 Dự án Thay đổi thiết kế trong quá trình triển khai dự án

Chậm trễ trong việc thông tin giữa các bên

Gia tăng phạm vi công việc trong quá trình triển khai dự án

5 Nguyên vật liệu/Nhân công Thiếu hụt nguồn cung Nguyên liệu

Kỹ năng của công nhân yếu kém

6 Yếu tố bên ngoài Biến động giá

Không lường trước được điều kiện công trường Điều kiện thời tiết xấu

Các trở ngại đến từ Chính phủ Các yếu tố này sẽ là cơ sở để khảo sát các bên tham gia quá trình thực hiện dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh để xác định các nguyên nhân chính yếu gây gia tăng tổng chi phí dự án (thông qua khảo sát sơ bộ và xếp hạng các biến quan sát thược từng yếu tố) để từ đó tìm ra nguyên nhân khắc phục và đề xuất bài học kinh nghiệm cho dự

án tuyến tàu điện ngầm số 2

Chi tiết sẽ được trình bày trong Chương III: Phương pháp nghiên cứu

CHƯƠNG III:

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 3.1 QUY TRÌNH THỰC HIỆN NGHIÊN CỨU

Đề tài sẽ thực hiện theo quy trình sau:

 Dựa vào mục tiêu nghiên cứu và căn cứ các yếu tố về ảnh hưởng đến gia tăng chi phí dự án trong nghiên cứu của Lê Hoài Long (2008), đề tài xác định thang đo để phục vụ cho việc khảo sát, xếp hạng các yếu tố có ảnh hưởng quan trọng đến gia tăng chi phí dự án tuyến tàu điện ngầm số 1

 Tiến hành khảo sát định tính với 08 người thuộc 04 nhóm đối tượng có liên quan đến việc thực hiện dự án: Chủ đầu tư, Tư vấn, Nhà thầu, Cơ quan Quản lý nhà nước để đánh giá tính phù hợp về nội dung, cách dùng từ của thang đo, đồng thời để phát hiện thêm yếu tố thực tế (nếu có) ảnh hưởng đến việc gia tăng tổng chi phí dự án mà nghiên cứu của Lê Hoài Long chưa đề cập

 Hoàn chỉnh thang đo và tiến hành khảo sát định lượng để xác định các yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến gia tăng chi phí dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh

 Dựa trên các yếu tố quan trọng đã xác định, đề tài tiến hành phỏng vấn sâu các nhân sự giữ vị trí quan trọng của Chủ đầu tư, Tư vấn, Nhà thầu và Cơ quan Quản lý Nhà nước để tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến các yếu tố gây gia tăng tổng chi phí dự án

 Dựa trên những nguyên nhân đã xác định được thông qua bước phỏng vấn sâu,

đề tài đề tài sẽ tiến hành so sánh những điểm giống và khác nhau của dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 và dự án tuyến tàu điện ngầm số 2 để đề xuất các giải pháp, bài học kinh nghiệm áp dụng cho dự án tuyến số 2

Hình 3.1: Quy trình nghiên cứu thực hiện đề tài

Mục tiêu nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

Khảo sát định lượng, xác định mức

độ ảnh hưởng của từng yếu tố

Phỏng vấn sâu xác định nguyên nhân gây gia tăng chi phí tuyến số 1

Đề xuất giải pháp áp dụng, bài học kinh nghiệm cho tuyến 2

Phỏng vấn về sự phù hợp

của thang đo, cách dùng từ

và các khái niệm, đề xuất

thêm yếu tố thực tế

3.2 NGHIÊN CỨU ĐIỀU TRA KHẢO SÁT:

3.2.1 Đối tượng phỏng vấn:

Đối tượng trả lời bảng câu hỏi và phỏng vấn bao gồm các đại diện của 04 nhóm đối tượng liên quan trực tiếp đến việc thực hiện dự án tuyến tàu điện ngầm số 1, bao gồm: Chủ đầu tư; Tư vấn thiết kế & giám sát; Nhà thầu thi công; Cơ quan quản lý nhà nước Đối tượng khảo sát cần phải có kinh nghiệm làm việc trực tiếp trong Dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh ít nhất từ 03 năm trở lên để có thể đưa ra những nhận định, trả lời chính xác cho khảo sát

Đề tài dùng chung một bảng câu hỏi khảo sát cho tất cả 04 nhóm đối tượng, do đó điều cần lưu ý khi dùng chung bảng câu hỏi này để khảo sát tất cả các nhóm đối tượng Chủ đầu tư, Tư vấn, Nhà thầu, Cơ quan quản lý nhà nước chính là việc đảm bảo rằng một nhóm đối tượng có mối quan hệ mật thiết và có đầy đủ thông tin, khả năng để đưa ra nhận định về yếu tố liên quan đến nhóm đối tượng khác cũng như có đầy đủ thông tin, kiến thức, kinh nghiệm về dự án và quá trình thực hiện dự án Để đảm bảo nội dung này, đề tài

đã tìm hiểu các thông tin liên quan đến mối quan hệ cụ thể giữa Chủ đầu tư, Tư vấn, Nhà thầu và Cơ quan quản lý Nhà nước trong việc thực hiện dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh, đoạn Bến Thành – Suối Tiên và rút ra được những thông tin sau:

 Chủ đầu tư: Ban Quản lý Đường sắt đô thị thành phố Hồ Chí Minh, trực tiếp quản lý dự án là Ban Quản lý dự án 1 thuộc Ban Quản lý Đường sắt đô thị Ban Quản lý đường sắt đô thị chính là đơn vị Chủ đầu tư của dự án từ bước Nghiên cứu tiền khả thi; Nghiên cứu khả thi; Khảo sát địa chất thành phố Hồ Chí Minh ở những khu vực mà dự án

đi qua; Thực hiện các nghiên cứu về lưu lượng giao thông của thành phố Hồ Chí Minh và

dự báo về nhu cầu hành khách cũng như là Chủ đầu tư và trực tiếp tham gia quá trình Thiết kế cơ sở; Trình duyệt dự án; Đấu thầu và Quản lý Hợp đồng các gói thầu Tư vấn & Thi công; Cùng tham gia giám sát thi công dự án Do đó Chủ đầu tư là đơn vị hiểu rõ dự

án nhất ở từng khía cạnh, qua từng giai đoạn cũng như có mối quan hệ quản lý và cùng làm việc với Tư vấn, Nhà thầu và báo cáo, giải trình với các Cơ quan Quản lý Nhà nước

về quá trình, tiến độ, chi tiết thực hiện dự án

 Tư vấn: Đơn vị Tư vấn chung – Liên danh NJPT do công ty Nippon Koei đứng đầu và có sự tham gia của Công ty cổ phần Tư vấn giao thông vận tải phía Nam (TEDI

South) là những đơn vị có uy tín lớn trong ngành Giao thông Tham gia dự án từ bước thực hiện Thiết kế cơ sở đồng thời là Tư vấn Quản lý dự án, Tư vấn đấu thầu, Tư vấn giám sát khảo sát, thi công và cố vấn cho Chủ đầu tư Tư vấn chung NJPT của dự án đảm nhiệm mọi vai trò của các Tư vấn trong dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh trong tất cả các giai đoạn từ bắt đầu dự án cho đến thi công, hoàn thành và vận hành

dự án Tư vấn chung có mối quan hệ mật thiết với Chủ đầu tư, được xem như một bộ phận tích hợp vào Ban Quản lý dự án 1 của Chủ đầu tư và cùng Chủ đầu tư tham gia giải quyết các công việc của dự án cũng như quan hệ, báo cáo, giải trình với các Cơ quan Quản lý nhà nước Tư vấn chung NJPT giữ một vai trò quan trọng trong dự án và hiểu rõ mọi thông tin liên quan đến việc thực hiện dự án

 Nhà thầu thực hiện dự án: bao gồm các Nhà thầu Nhật Sumitomo, Maeda và Hitachi thực hiện theo thứ tự các gói thầu thi công trên cao, thi công ngầm và

Shimizu-cơ điện Với việc thi công trực tiếp dự án trên điều kiện tự nhiên tại thành phố Hồ Chí Minh, tiếp xúc trực tiếp với các bên tham gia dự án và những đối tượng bị ảnh hưởng bởi

dự án cũng như cùng Chủ đầu tư, Tư vấn làm việc trực tiếp với các Cơ quan Quản lý Nhà nước đem lại cho các Nhà thầu kinh nghiệm và nhận định thực tế về việc triển khai dự án

 Cơ quan quản lý nhà nước: Ở đây bao gồm trực tiếp Sở Giao thông Vận tải, Sở

Kế hoạch và Đầu tư và Sở Tài chính trực tiếp theo dõi và quản lý tình hình thực hiện dự

án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh từ giai đoạn chuẩn bị dự án cho đến hiện thời Do đó các Cơ quan Quản lý Nhà nước vừa nêu luôn nắm rõ quá trình thực hiện

dự án và là đại diện cho các yếu tố liên quan đến Chính Phủ và Luật định

Ngoài các công việc thực tế thi công, quản lý phải làm việc trực tiếp với nhau hàng ngày, các cuộc họp giao ban giữa Chủ đầu tư, Tư vấn, Nhà thầu liên tục diễn ra hàng tuần

để cập nhật tình hình thực hiện dự án, xác định các vấn đề tồn tại và phát sinh để cùng nhau tìm ra giải pháp khắc phục Bên cạnh đó, hàng tháng Chủ đầu tư, Tư vấn, Nhà thầu

sẽ họp với Sở Giao thông Vận tải, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Sở tài chính để rà soát tình hình thực hiện dự án

Hình 3.2: Mối quan hệ giữa 04 nhóm đối tượng thực hiện dự án

Tóm lại, phân tích nêu trên cho thấy 04 nhóm đối tượng liên quan trực tiếp đến dự

án đều nắm rõ thông tin thực hiện dự án ở mức độ có thể xem là tương đồng với nhau tuy nhiên với những vai trò khác nhau sẽ có những nhận định khác nhau về những yếu tố ảnh hưởng đến việc gia tăng chi phí dự án Đồng thời việc thực hiện, tham gia trực tiếp và tương tác giữa các bên với nhau từ đầu dự án cho đến thời điểm hiện tại đủ để các bên hiểu rõ về nhau và có đủ khả năng đưa ra những nhận định chính xác

Đối với bước phỏng vấn về tính phù hợp của các yếu tố ảnh hưởng để hoàn thiện bảng câu hỏi, đề tài dự kiến sẽ phỏng vấn 08 người thuộc 04 nhóm đối tượng nêu trên, mỗi nhóm 02 người để có đầy đủ góp ý từ các bên tham gia dự án

Bảng câu hỏi trong bước khảo sát định lượng dự kiến sẽ được gửi đến 46 người thuộc 04 nhóm đối tượng khảo sát: Chủ đầu tư, Tư vấn, Nhà thầu, Cơ quan Quản lý Nhà nước, cụ thể như sau:

Chủ đầu tư

Dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh

Cơ quan Quản lý Nhà nước

Theo dõi tình hình thực hiện dự án

 Chủ đầu tư: 15 người thuộc Ban Quản lý dự án 1

 Tư vấn: 15 người thuộc Tư vấn chung NJPT

 Nhà thầu: 10 người thuộc các Nhà thầu Sumitomo, Shimizu-Maeda và Hitachi

 Cơ quan Quản lý Nhà nước: 06 người (nhân viên chuyên trách dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh)

Giai đoạn phỏng vấn sâu để tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến các yếu tố gây gia tăng tổng chi phí dự án và tìm kiếm các giải pháp sẽ phỏng vấn 08 người giữ vị trí lãnh đạo hoặc quan trọng thuộc 04 nhóm đối tượng để có thể có được các thông tin hiệu quả và chính xác (các cấp nhân viên có thể đưa ra những nhận định không chính thống hoặc thiếu tính chính xác)

3.2.2 Phỏng vấn về tính phù hợp của các yếu tố ảnh hưởng đến gia tăng chi phí dự án:

Bảng câu hỏi dự kiến được lập dựa trên 21 yếu tố ảnh hưởng đến việc gia tăng chi phí dự án trong nghiên cứu của Lê Hoài Long (2008) đối với các dự án thi công công trình quy mô lớn trong nhiều lĩnh vực Để bảng câu hỏi khảo sát phù hợp với dự án tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh, đề tài đã tiến hành phỏng vấn 08 người thuộc 04 nhóm đối tượng khảo sát liên quan trực tiếp đến việc thực hiện dự án (mỗi nhóm đối tượng khảo sát 02 người) đối với sự phù hợp về nội dung, cách dùng từ của thang đo cũng như đề xuất yếu tố thực tế của dự án (nếu có) Cả 08 đối tượng được phỏng vấn đều trả lời

về tính phù hợp của các yếu tố dự kiến đưa vào bảng câu hỏi và một số đối tượng đề xuất một vài yếu tố thực tế Kết quả phỏng vấn được thể hiện như sau:

Các yếu tố được đề nghị hiệu chỉnh về nội dung và cách dùng từ được trình bày trong bảng bên dưới Yếu tố không đề cập trong bảng được hiểu là không cần thiết phải hiệu chỉnh

Bảng 3.3: Các hiệu chỉnh đối với các yếu tố của đề tài

Yếu tố ảnh hưởng đến việc gia tăng chi

- Nguyên nhân: Nhà thầu đề nghị điều chỉnh để thấy rõ đối tượng bị ảnh hưởng của yếu tố này

Yếu tố ảnh hưởng đến việc gia tăng chi

Quản lý và giám sát công trường không tốt Kiểm soát công trường không tốt

- Nguyên nhân: Chủ đầu tư giải thích đối với việc quản lý và giám sát công trường, bản chất chính là công tác Kiểm soát công trường bao gồm: thi công trực tiếp, đảm bảo

an toàn lao động, đảm bảo tuân thủ yêu cầu

về môi trường, phòng cháy chữa cháy

Hỗ trợ quản lý công trường không tốt Giám sát thi công không tốt

- Nguyên nhân: Chủ đầu tư và Tư vấn giải thích yếu tố này thực chất đề cập đến vai trò của Tư vấn hỗ trợ Chủ đầu tư trong việc kiểm tra việc tuân thủ yêu cầu thiết kế, thi công, an toàn của Nhà thầu Bản chất chính là công tác giám sát thi công của Tư vấn

Quá trình phỏng vấn cũng cho kết quả về việc bổ sung các yếu tố thực tế có ảnh hưởng đến việc gia tăng chi phí dự án như sau:

Nhóm đối tượng Tư vấn và Nhà thầu đề nghị bổ sung yếu tố về “Kinh nghiệm thực

tế của Lãnh đạo Chủ đầu tư”, nguyên nhân được đưa ra là mặc dù các thiết kế để tiến hành thi công dự án đã được phê duyệt, nhưng có một thực tế xảy ra là sau các chuyến đi công tác nước ngoài, được tham quan về hệ thống tàu điện ngầm của các nước, các Lãnh đạo thường yêu cầu phải điều chỉnh thiết kế theo những thông tin mà họ tiếp thu được từ đợt công tác mà không xem xét đến việc điều chỉnh thiết kế đã phê duyệt sẽ gây chậm dự

án, gia tăng chi phí dự án hoặc khó khăn cho Nhà thầu thi công do mỗi một thiết kế về dự

án tàu điện ngầm sẽ tuân theo một trường phái thiết kế xuyên suốt trong mọi cấu phần Việc yêu cầu điều chỉnh một vài cấu phần theo ý kiến chủ quan sẽ dẫn đến việc phá hỏng tính thống nhất của thiết kế và tính liên kết giữa các cấu phần trong thiết kế

Nhóm Chủ đầu tư đề nghị bổ sung yếu tố về “Sự không liên tục của các chính sách

áp dụng cho dự án”, nguyên nhân là đối với các dự án Đường sắt đô thị trên thế giới, thời gian thực hiện trung bình vào khoảng từ 13 – 15 năm Đối với Việt Nam, do chưa có kinh nghiệm về kỹ thuật lẫn quản lý dự án có quy mô lớn, thời gian thực hiện có thể dài hơn Tuy nhiên, một nhiệm kỳ chính trị ở Việt Nam kéo dài 05 năm và một Chính phủ có thể kéo dài 02 nhiệm kỳ (10 năm) nhưng dự án kéo dài hơn 10 năm Do đó, khi có sự thay đổi

nội các sẽ dẫn đến việc thay đổi, điều chỉnh các Luật định liên quan gây ảnh hưởng lớn đến việc thực hiện dự án, gây gia tăng chi phí đáng kể

Đề tài nhận thấy, 02 yếu tố về “Kinh nghiệm thực tế của Lãnh đạo Chủ đầu tư” và

“Sự không liên tục của các chính sách áp dụng cho dự án” được đề nghị bổ sung là các yếu tố thực tế có thể ảnh hưởng quan trọng đến gia tăng chi phí dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 do đó việc bổ sung này phù hợp với mục tiêu của đề tài Yếu tố “Kinh nghiệm thực tế của Lãnh đạo Chủ đầu tư” có thể được hiểu là “Năng lực của Chủ đầu tư”; đồng thời yếu tố “Sự không liên tục của các chính sách áp dụng cho dự án” phản ảnh chi tiết yếu tố “Trở ngại từ phía Chính phủ” trong nghiên cứu của Lê Hoài Long (2008)

Do đó đề tài bổ sung “Năng lực của Chủ đầu tư” – đưa vào nhóm yếu tố về Chủ đầu tư vào bảng câu hỏi khảo sát; và hiệu chỉnh các yếu tố sau:

 “Chậm thanh toán” thành “Chậm thanh toán cho Nhà thầu”;

 “Quản lý và giám sát công trường không tốt” thành “Kiểm soát công trường không tốt” – thuộc nhóm các yếu tố liên quan đến Nhà thầu;

 “Hỗ trợ quản lý công trường không tốt” thành “Giám sát công trường không tốt” – thuộc nhóm các yếu tố liên quan đến Tư vấn;

 “Trở ngại từ phía Chính phủ” thành “Sự không liên tục của các chính sách áp dụng cho dự án” – thuộc nhóm các yếu tố bên ngoài

3.2.3 Bảng câu hỏi khảo sát các yếu tố có ảnh hưởng quan trọng đến gia tăng chi phí

dự án

Dựa trên các yếu tố ảnh hưởng đến việc gia tăng chi phí dự án đã xác định trong phần Cơ sở lý thuyết (nghiên cứu của Lê Hoài Long) và kết quả của bước phỏng vấn về tính phù hợp của các yếu tố ảnh hưởng đến gia tăng chi phí dự án, đề tài xây dựng bảng câu hỏi khảo sát sử dụng thang đo Likert từ 1 đến 5 để khảo sát các đối tượng tham gia vào việc thực hiện dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 nhằm xác định mức độ ảnh hưởng của các yếu tố này đến việc gia tăng tổng chi phí dự án (xếp hạng các yếu tố ảnh hưởng sau khi khảo sát)

Thang đo Likert:

Ảnh hưởng

Ảnh hưởng nhiều Ảnh

hưởng ít

Việc sử dụng thang đo Likert chỉ nhằm mục đích thống kê mô tả và xếp hạng các yếu tố ảnh hưởng đến việc gia tăng chi phí dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh theo thực tế tình hình của dự án để từ đó xác định những yếu tố có ảnh hưởng chính yếu đến gia tăng chi phí làm cơ sở hình thành danh mục các câu hỏi của bước tiếp theo trong quá trình khảo sát: Bước phỏng vấn sâu Việc sử dụng thang đo Likert ở đây không nhằm mục đích xử lý số liệu, phân tích dữ liệu chuyên sâu

Các yếu tố được xác định có mức ảnh hưởng cần được xem xét đối với việc gia tăng tổng chi phí dự án cần phải có điểm trung bình đánh giá trên 3,5 Mức điểm trung bình này trên mức “Ảnh hưởng” (3 điểm) và tiệm cận mức “Ảnh hưởng nhiều” (4 điểm) trong thang đo Likert nêu trên

Các yếu tố (hoặc quan sát thuộc yếu tố đó) có giá trị trung bình xếp hạng thấp (dưới 3,5 điểm) – tương đương ít ảnh hưởng đến việc tăng chi phí của dự án – sẽ được loại bỏ

Bảng câu hỏi dự kiến như sau:

Bảng 3.4: Bảng câu hỏi khảo sát

STT

Yếu tố ảnh hưởng đến việc tăng chi phí của

dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố

Hồ Chí Minh

Mức độ ảnh hưởng

Không ảnh hưởng

Ảnh hưởng

ít

Ảnh hưởng

Ảnh hưởng nhiều

Ảnh hưởng rất lớn

1 2 3 4 5 Chủ đầu tư

1 Khó khăn tài chính của Chủ đầu tư

2 Chậm thanh toán cho Nhà thầu

3 Năng lực của Chủ đầu tư

Nhà thầu

4 Kiểm soát công trường không tốt

5 Khó khăn tài chính của Nhà thầu

6 Phương pháp thi công không phù hợp

7 Năng lực của Thầu phụ

8 Sai sót trong quá trình thi công

Tư vấn

9 Giám sát công trường không tốt

10 Dự đoán chi phí không chính xác

STT

Yếu tố ảnh hưởng đến việc tăng chi phí của

dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố

Hồ Chí Minh

Mức độ ảnh hưởng

Không ảnh hưởng

Ảnh hưởng

ít

Ảnh hưởng

Ảnh hưởng nhiều

Ảnh hưởng rất lớn

1 2 3 4 5

Dự án

14 Thay đổi thiết kế trong quá trình triển khai

dự án

15 Chậm trễ trong việc thông tin giữa các bên

16 Gia tăng phạm vi công việc trong quá trình

triển khai dự án

Nguyên liệu/Nhân công

17 Thiếu hụt nguồn cung Nguyên liệu

18 Kỹ năng của công nhân yếu kém

Yếu tố bên ngoài

19 Biến động giá

20 Không lường trước được điều kiện công

trường

21 Điều kiện thời tiết xấu

22 Sự không liên tục của các chính sách áp

dụng cho dự án

* Ảnh hưởng: yếu tố đã, đang và có khả năng cao gây gia tăng chi phí dự án

Đối với các yếu tố không xảy ra thì sẽ được giải thích rõ trong phiếu khảo sát là xem như không ảnh hưởng đến gia tăng chi phí dự án Ví dụ Chủ đầu tư không gặp khó khăn về tài chính Theo đó, đối với việc đánh giá yếu tố Khó khăn tài chính của Chủ đầu

tư sẽ được cho điếm “1” tương đương “Không ảnh hưởng”

3.3 NGHIÊN CỨU XÁC ĐỊNH NGUYÊN NHÂN QUA PHỎNG VẤN SÂU

Bước này sẽ sử dụng phương pháp phỏng vấn sâu là phương pháp phỏng vấn bán cấu trúc dựa theo danh mục các câu hỏi hoặc chủ đề cần đề cập (trong đề tài này là các yếu tố có ảnh hưởng quan trọng đến việc gia tăng tổng chi phí của dự án tuyến tàu điện ngầm số 2 thành phố Hồ Chí Minh) Tuy nhiên thứ tự, cách đặt câu hỏi và đề cập vấn đề

có thể phù thuộc vào ngữ cảnh và đặc điểm phỏng vấn của từng đối tượng phỏng vấn khác nhau nhằm thu thập đến mức tối đa các nguyên nhân gây gia tăng tổng chi phí dự án

Đối tượng phỏng vấn:

Đề tài lựa chọn những đối tượng giữ vị trí quan trọng hoặc có liên hệ mật thiết đến việc thực hiện và đến dự án tuyến Đường sắt đô thị số 1 thành phố Hồ Chí Minh có thời gian làm việc với dự án từ 03 năm trở lên Thành phần dự kiến như sau:

+ Chủ đầu tư: Lãnh đạo Ban Quản lý dự án tuyến tàu điện ngầm số 1: 02 người

 Giám đốc Liên danh Shimizu – Maeda;

 Giám đốc Liên danh Sumitomo – Cienco 6

+ Cơ quan quản lý nhà nước có liên quan: 02 người

 Chuyên viên phụ trách Dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 của Sở Kế hoạch và Đầu tư;

 Chuyên viên phụ trách Dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 của Sở Giao thông Vận tải

Nội dung và cách thức phỏng vấn:

Dựa trên những yếu tố, quan sát ảnh hưởng chính yếu đến việc gia tăng tổng chi phí dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 sau khi đã được thống kê và xếp hạng, đề tài lập ra danh mục các câu hỏi để phỏng vấn những đối tượng nêu trên nhằm tìm ra nguyên nhân giải pháp cho việc gia tăng tổng chi phí dự án tuyến tàu điện ngầm số 1

Sử dụng phương pháp phỏng vấn sâu, học viên sẽ phỏng vấn các đối tượng nêu ở bên trên và ghi chép nội dung phỏng vấn để làm cơ sở tổng hợp các thông tin phỏng vấn được, từ đó đưa ra các kết quả, kiến nghị, đề xuất

3.4 KIẾN NGHỊ, ĐỀ XUẤT BÀI HỌC KINH NGHIỆM:

Dựa trên những nguyên nhân, giải pháp đối với việc gia tăng tổng chi phí dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh, đề tài phân tích những điểm giống và khác nhau của Dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 và Dự án tuyến tàu điện ngầm số 2, từ đó

đề xuất bài học kinh nghiệm và các giải pháp áp dụng đối với Dự án tuyến tàu điện ngầm

số 2 thành phố Hồ Chí Minh đang trong giai đoạn điều chỉnh dự án, tránh việc tiếp tục gia

tăng tổng chi phí dự án sau khi đã được phê duyệt điều chỉnh như dự án tuyến số 1

CHƯƠNG IV KẾT QUẢ KHẢO SÁT VÀ PHÂN TÍCH 4.1 CÁC YẾU TỐ QUAN TRỌNG ẢNH HƯỞNG GIA TĂNG CHI PHÍ DỰ ÁN TUYẾN TÀU ĐIỆN NGẦM SỐ 1 THÔNG QUA BẢNG CÂU HỎI:

Bảng câu hỏi khảo sát được gửi đến cho 46 người thuộc 04 nhóm đối tượng khảo sát: Chủ đầu tư, Tư vấn, Nhà thầu, Cơ quan Quản lý Nhà nước, cụ thể như sau:

 Chủ đầu tư: 15 người thuộc Ban Quản lý dự án 1

 Tư vấn: 15 người thuộc Tư vấn chung NJPT

 Nhà thầu: 10 người thuộc các Nhà thầu Sumitomo, Shimizu-Maeda và Hitachi

 Cơ quan Quản lý Nhà nước: 06 người (nhân viên chuyên trách dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh)

+ Sở Giao thông Vận tải: 02 người

+ Sở Kế hoạch và Đầu tư: 02 người

+ Sở Tài chính: 02 người

Kết quả nhận lại được 32 bảng trả lời, cụ thể:

 Chủ đầu tư: 12 bảng trả lời

 Tư vấn: 09 bảng trả lời

 Nhà thầu: 08 bảng trả lời trong đó 3 bảng trả lời từ Shimizu-Maeda, 03 bảng trả lời từ Sumitomo và 02 bảng trả lời từ Hitachi

 Cơ quan Quản lý Nhà nước: 03 bảng trả lời từ 03 Sở nêu trên

Đối với từng nhóm đối tượng, kết quả khảo sát đối với từng yếu tố được tính trung bình và xếp hạng theo thứ tự từ có ảnh hưởng lớn đến ít ảnh hưởng đến việc gia tăng chi phí dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh

Bên cạnh đó, đề tài sẽ xếp hạng tổng thể bằng cách lấy trung bình kết quả khảo sát của từng yếu tố đối với cả 04 nhóm đối tượng cộng lại và xếp hạng theo thứ tự có ảnh hưởng lớn đến ít ảnh hưởng đến việc gia tăng chi phí dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh

Việc đánh giá đối với từng nhóm đối tượng và cả tổng hợp của 04 nhóm đối tượng cung cấp một cái nhìn cụ thể yếu tố mà từng nhóm đối tượng qua tâm đồng thời cũng cung cấp một cái nhìn tổng thể đối với các yếu tố gây gia tăng chi phí dự án

Các yếu tố có số điểm trung bình lớn (tương đương ảnh hưởng lớn đến việc chi phí của dự án bị gia tăng) sẽ là các yếu tố cơ bản hình thành nên khung câu hỏi cho bước phỏng vấn sâu Kết quả của khảo sát được thể hiện như sau (trang kế tiếp):

Yếu tố ảnh hưởng đến

việc tăng chi phí của dự

án tuyến tàu điện ngầm

hạng

Trung bình đánh giá

Xếp hạng

Trung bình đánh giá

Xếp hạng

Trung bình đánh giá

Xếp hạng

Trung bình đánh giá

Xếp hạng

Trung bình đánh giá

Năng lực của Chủ đầu

Sự không liên tục của

Thay đổi thiết kế trong

quá trình triển khai dự

Chậm thanh toán cho

Khó khăn tài chính của

Yếu tố bên ngoài Gia tăng phạm vi công

việc trong quá trình

triển khai dự án

Sai sót trong quá trình

Phương pháp thi công

Bảng 4.1: Kết quả đánh giá khảo sát các bên tham gia quá trình thực hiện dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh

Không lường trước

được điều kiện công

trường

Kỹ năng của công nhân

Nguyên liệu/ Nhân công Quản lý Hợp đồng yếu

Theo tổng hợp kết quả khảo sát, các yếu tố có ảnh hưởng lớn đến việc gia tăng tổng chi phí dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh được xác định có số điểm trung bình đánh giá ở mức từ 3,5 điểm trở lên (có ảnh hưởng nhiều đến gia tăng chi phí dự án), bao gồm các yếu tố được xếp hạng từ hạng 1 (ảnh hưởng nhiều nhất) đến hạng

7 (ảnh hưởng nhiều) như sau:

1 Năng lực của Chủ đầu tư;

2 Năng lực của Nhà thầu phụ (thuộc yếu tố Nhà thầu);

3 Sự không liên tục của các chính sách áp dụng cho dự án;

4 Dự đoán chi phí không chính xác (thuộc yếu tố Tư vấn);

5 Thay đổi thiết kế trong quá trình triển khai dự án (thuộc yếu tố Dự án);

6 Giám sát công trường không tốt (thuộc yếu tố Tư vấn);

7 Kiểm soát công trường không tốt (thuộc yếu tố Nhà thầu)

Đối với 02 yếu tố xếp hạng 6 và hạng 7 có điểm trung bình xếp hạng là 3,47 tiệm cận mức điểm 3,5 do đề tài đặt ra cho các yếu tố có ảnh hưởng chính yếu đến việc gia tăng tổng chi phí của dự án nên đề tài đưa vào xem xét phỏng vấn sâu để xác định có thể các nguyên nhân gây gia tăng tổng chi phí dự án một cách đầy đủ

Bên cạnh đó, yếu tố xếp hạng thứ 14 “Không lường trước được điều kiện công trường” được nhóm Tư vấn chấm điểm trung bình rất cao (4,56) – tương đương có ảnh hưởng quan trọng đến gia tăng chi phí dự án – trong khi cả 03 nhóm còn lại đều cho rằng yếu tố này ít ảnh hưởng đến gia tăng chi phí dự án Do đó đề tài sẽ phỏng vấn các đối tượng thuộc nhóm Tư vấn về nguyên nhân mà nhóm này cho rằng yếu tố “Không lường trước được điều kiện công trường” có ảnh hưởng quan trọng

Cũng tương tự, yếu tố “Chậm thanh toán cho Nhà thầu” không nằm trong 7 yếu tố được xếp hạng có ảnh hưởng quan trọng đến việc gia tăng chi phí của dự án nhưng được nhóm Nhà thầu chấp điểm rất cao (4,13) nên cũng sẽ được đưa vào nội dung phỏng vấn Nhà thầu để tìm hiểu rõ nguyên nhân

4.2 KẾT QUẢ PHỎNG VẤN SÂU:

4.2.1 Câu hỏi phỏng vấn:

Các yếu tố xác định được ở phần 4.1 trên sẽ được sử dụng để phỏng vấn các Lãnh đạo, chuyên gia cao cấp của Chủ đầu tư, Tư vấn, Nhà thầu, Cơ quan Quản lý Nhà nước về các yếu tố có ảnh hưởng quan trọng đến việc gia tăng chi phí dự án trong bước phỏng vấn sấu và đề nghị các đối tượng phỏng vấn đưa ra giải pháp để tránh việc gia tăng chi phí dự

án trên cơ sở các yếu tố này

Cụ thể, chủ đề phỏng các nhóm đối tượng về yếu tố có ảnh hưởng lớn đến việc gia tăng chi phí dự án tuyến tàu điện ngầm số 1 thành phố Hồ Chí Minh sẽ bao gồm:

− Năng lực của Chủ đầu tư có ảnh hưởng như thế nào đến gia tăng tổng chi phí dự án?

− Năng lực của Nhà thầu phụ có ảnh hưởng như thế nào đến gia tăng tổng chi phí

cho Nhà thầu”

4.2.2 Kết quả phỏng vấn:

Học viên thực hiện đề tài đã liên hệ và đề nghị 08 nhân sự lãnh đạo hoặc chủ chốt thuộc 04 nhóm đối tượng liên quan (mỗi nhóm đối tượng 02 người) đến việc thực hiện dự