CƠ sở SINH lý của HOẠT ĐỘNG tâm lý ý THỨC (tâm lý sức KHỎE)

Cấu trúc tổng quát hệ thần kinhHệ thần kinh là một hệ cơ quan phân hóa cao nhất trong cơ thể người, ở dưới dạng ống và mạng lưới đi khắp cơ thể, được cấu tạo bởi một loại mô chuyên biệt

CƠ SỞ SINH LÝ CỦA

HOẠT ĐỘNG TÂM LÝ Ý

THỨC

* MỤC TIÊU

1. Nắm được cấu trúc, chức năng hệ thần kinh người

2. Trình bày được các vùng chức năng của hệ thần kinh

3. Trình bày được quy luật hoạt động thần kinh cấp cao

4. Vai trò của hệ thống tín hiệu thứ nhất và thứ 2 đối với

hoạt động tâm lý

NỘI DUNG

1. Cấu trúc tổng quát của hệ thần kinh

1.1 Nơ ron – đơn vị cơ bản của hệ thần kinh

1.2 Cấu tạo, chức năng hệ thần kinh trung ương

2 Các vùng chức năng của hệ thần kinh

3 Hoạt động thần kinh cấp cao

4 Hệ thống tín hiệu thứ nhất và thứ hai

Câu chuyện về Agnes de Mille

- Là biên đạo múa, kiêm diễn viên balê Là người dựng nên nhà hát phát triển phong cách balê truyền thống Mỹ

- Luôn tin vào tài nghệ của chính bản thân, vào kiểu múa

-Được chụp CAT và có máu trong dịch tủy sống

-Bà chưa bao giờ nản chí sau cơn đột qụi và thân phải vẫn

bị bại liệt, không nhìn thấy, không nói sõi

-Chính ý chí đã làm cho điều kỳ diệu trong y học hiện đại xảy ra với bà – khả năng phát âm và thị giác được cải

thiện, đứng trên các đầu ngón chân để thực hiện động tác xoay tròn trong balê, thực hiện lại buổi tổ chức hòa nhạc vốn đã bị gián đoạn kể từ khi bà bị đột quị, đưa được hai tay về phía khán giả và thực hiện động tác xòe, nắm bàn tay

-Bác sĩ Plum đã ca ngợi tấm gương của de Mille: « Những

ai có thể thực hiện và làm theo liệu pháp thực hiện cho

Mille thì họ sẽ làm cho chính cuộc đời họ thêm phong phú giống như Mille đã làm như vậy cho cuộc đời bà,»

Câu hỏi

1. Làm thế nào mà các bác sĩ lại biết được cơn đột quị

của Mille đe dọa tới khả năng nghe, nói và cử động của bà?

2. Tại sao bị tổn thương bên bán cầu não trái nhưng lại

ảnh hưởng đến các hoạt động ở bên thân phải?

3. Tại sao điều kỳ diệu lại xảy ra với Mille?

* Tâm lý những hiện tượng tinh thần xảy ra trong đầu óc, gắn liền và điều hành mọi hoạt động.

•Về bản chất tâm lý người là sự phản ánh hiện thực khách quan vào não

 Não bộ là một phần của cơ chế phối hợp quan trọng nhất

trong con người,đó là Hệ thần kinh (nervuos system) Cấu

trúc điều khiển này giám sát thế giới bên ngoài của chúng

ta, điều khiển hoạt động di chuyển, học hành, ghi nhớ

Điều khiển tất cả hành vi

 Hoạt động thần kinh là cơ sở sinh lý học của tâm lý

1 Cấu trúc tổng quát hệ thần kinh

Hệ thần kinh là một hệ cơ quan phân hóa cao nhất trong

cơ thể người, ở dưới dạng ống và mạng lưới đi khắp cơ thể, được cấu tạo bởi một loại mô chuyên biệt là mô thần kinh, gồm các

tế bào thần kinh — nơ-ron và các tế bào thần kinh đệm (

thần kinh giao) Cũng chính các nơ-ron đã tạo ra hai thành phần

cơ bản của não, tủy sống và hạch thần kinh là chất xám và

chất trắng

* Hệ thần kinh

Về mặt cấu tạo, hệ thần kinh được chia ra làm 2 bộ phận là bộ phận trung ương ( não , tủy sống ) và

bộ phận ngoại biên ( các dây thần kinh , hạch thần kinh

), trong đó bộ phận trung ương giữ vai trò chủ đạo

Về chức năng, hệ thần kinh được chia thành

hệ thần kinh vận động (điều khiển cơ , xương ) và

hệ thần kinh sinh dưỡng ( hệ thần kinh thực vật ) Hệ thần kinh sinh dưỡng lại gồm 2 phân hệ là

phân hệ giao cảm và phân hệ đối giao cảm Hoạt

động thần kinh cấp cao ở người hình thành nên

nhiều phản xạ được tập quen (PXĐTQ) rất phức tạp

mà không sinh vật nào có được

Hệ thần kinh

• Về mặt cấu tạo:

- Bộ phận trung ương: Não và tủy sống

- Bộ phận ngoại biên: Dây thần kinh và hạch thần kinh

• Về mặt chức năng:

- Hệ thần kinh vận động

- Hệ thần kinh sinh dưỡng: Hệ giao cảm, hệ đối giao cảm

Hệ thần kinh người: bộ phận trung ương được tô màu đỏ , bộ phận ngoại biên tô màu xanh.

1.1 Nơron-đơn vị cơ bản của hệ thần kinh

Hệ thần kinh của con người được cấu tạo bởi khoảng 100 – 200 tỷ nơ-ron Có cấu tạo:

-Dạng hình sao có đường kính từ 1- 50 micromet (trung bình 30

micromet)có nhiều nhánh hình cây (đuôi gai) gọi là dendrite.Mọc

từ thân tế bào và tỏa ra xung quanh để liên lạc với các tế bào

khác

-Một sợi trục dài (axon)

Cấu tạo của Nơron

- Thân nơ-ron (soma) chứa nguyên sinh chất và

nhân, làm nhiệm vụ nuôi dưỡng tế bào, dẫn

truyền hưng phấn và giữ lại dấu vết của những luồng kích thích đã đi qua.

- Một số nhánh trục có vỏ myelin bọc bên ngoài gọi

là myelin sheat Tại các nhánh trục có bọc

myelin, thông điệp được truyền đi nhanh hơn

- Tại đầu các đoạn của Myelin sheat có các mấu gọi là mấu Ranvier

- Điểm nối giữa một nơ-ron này với một nơ-ron

khác gọi là khớp thần kinh (synapse)

Cấu tạo của Nơron

Cấu tạo của Nơron

Nơ-ron chia làm ba loại:

•Nơ-ron hướng tâm (nơ-ron cảm giác) có thân nằm

ngoài trung ương thần kinh dẫn xung thần kinh về trung ương thần kinh.

•Nơ-ron trung gian (nơ-ron liên lạc) nằm

trong trung ương thần kinh, gồm những sợi hướng tâm và li tâm, làm nhiệm vụ liên lạc.

•Nơ-ron li tâm (nơ-ron vận động) có thân nằm

trong trung ương thần kinh (hoặc ở hạch thần kinh sinh dưỡng), dẫn các xung li tâm từ bộ não và tủy sống đến các cơ quan phản ứng để gây ra sự vận động hoặc bài tiết.

Xung động thần kinh

Việc de Mille xòe được bàn tay phải là nhờ vào một

hệ thống liên lạc phức tạp hoạt động trong hệ thần kinh Việc cử động cánh tay được khởi nguồn từ một hoạt động tại một hoặc nhiều nơron dưới dạng xung động thần kinh hay còn gọi là thông điệp (message) Thông điệp chạy qua một mạng lưới các nơron và kết thúc bằng các cử động của cơ bắp được phối hợp nhịp nhàng

- Xung động di chuyển trong nhánh trục của nơ-ron gọi là truyền theo nhánh trục

- Xung động di chuyển từ nơ-ron này sang nơ-ron

khác gọi là truyền theo khớp (synaptic transmission)

(Đoạn giáp nối giữa 2 nơ-ron gọi là khớp (synapse)

Chất truyền hóa

Từ lâu các nhà khoa học đã khám phá ra hệ thần kinh có nhiều chất truyền hóa (chemical transmitter)

Chúng có nhiệm vụ truyền thông điệp giữa các nơ ron Các chất truyền hóa khác nhau thì truyền những thông điệp

khác nhau Một số thì kích thích các nơ-ron, một số khác thì ức chế

Một số chất truyền hóa «hét» rất lớn để yêu cầu phản xạ nhanh; số khác lại «nói» rất nhẹ nhàng để tác

động vào các nơ-ron một cách chậm rãi nhưng chắc chắn

Các chất truyền hóa:

-Acetylcholine (Ach), Bệnh nhược cơ nặng (myasthenia

gravis) do việc truyền Ach ở khớp thần kinh bị suy giảm một cách đột ngột

-Catecholamines

-Endorphins (morphine nội sinh)

-Norepinephrine, serotonin

1.2 Cấu tạo chức năng hệ thần kinh trung ương

(Hệ thần kinh trung ương người (2) gồm não (1) và tủy sống (3))

* Chức năng chung của não

(1) Điều chỉnh tất cả các hoạt động của cơ thể

(2) Tiếp nhận, phân tích, xử lý các thông tin từ các thụ quan cảm giác và đáp trả các kích thích

(3) Tham gia và duy trì cân bằng nội môi, các chức năng tự động như: nhịp tim, nhịp thở, tiêu hóa, tuần hoàn, huyết áp…,

(4) Trung khu của các hoạt động thần kinh cấp cao như: tư duy, học tập, trí nhớ…

* Cấu tạo của não

- Não: não trước, não giữa và não sau

- Não trước : vỏ não, hệ Limbic (hệ viền), đồi thị và vùng dưới đồi

- Não sau gồm có: hành não, cầu não, tiểu não và thể lưới

• Vùng dưới đồi:có chức năng duy trì sự cân bằng nội môi

trong cơ thể, nhận các xung thần kinh cảm giác về ánh sáng,

âm thanh, mùi vị, nhiệt độ, cảm giác đói, khát, no và điều chỉnh nhịp tim, huyết áp, co bọng đái thông qua hệ thần

kinh tự động.

•

* Não giữa

- Ít biến đổi nhất trong quá trình phát triển của não Gồm : cuống não và củ não sinh tư Ở giữa có 1 ống hẹp (gọi là ống Sylvius)

- Chức năng: phản xạ Ở não giữa có một số trung khu phản xạ và các đường dẫn truyền quan trọng đến đồi thị và 2 bán cầu đại não

-Cầu nối giữa tuỷ sống với bán cầu đại não

- Trung khu chính dưới vỏ, thu nhận, xử lí và điều hoà các thông tin cảm giác Ngoài ra não giữa còn

có nhân đỏ và nhân đen có vai trò trong điều hoà

trương lực cơ, tư thế vận động bằng các phản xạ chỉnh thể và trương lực cơ ở các tư thế khác nhau của cơ thể như đứng, ngồi

2.Định khu chức năng tâm lý

• Trên vỏ não có rất nhiều vùng khác nhau, mỗi vùng là

cơ sở vật chất của những hiện tượng tâm lý tương ứng.

• Vỏ não được chia thành 2 bán cầu và phân thành 4

thùy: thùy trán, thùy đỉnh, thùy chẩm và thùy thái

dương

• Vỏ não có một số vùng chức năng cơ bản sau: Vùng thị giác (1), vùng thính giác (2), vùng vị giác (3), vùng cảm giác cơ thể (4), vùng vận động (5), vùng viết ngôn ngữ (6), vùng nói ngôn ngữ (7), vùng nghe hiểu tiếng nói/Vecnicke (8), vùng nhìn hiểu chữ viết/Dejerin (9)

2 Định khu chức năng tâm lý

• Não được chia thành hai phần tương đối giống nhau và đối xứng với nhau và được gọi là bán cầu não phải và bán cầu não trái.

• Bán cầu não phải đảm trách những chức năng: nhịp

điệu, màu sắc, hình dạng, bản đồ, tưởng tượng, mơ

3 Hoạt động thần kinh cấp cao

- Hoạt động của thần kinh trung ương được chia thành 2 loại: hoạt động thần kinh cấp thấp và hoạt động thần kinh cấp cao.

- I.V.Pavlov đã phát minh ra học thuyết về hoạt động thần kinh cấp cao

- Lý giải các hiện tượng tâm lý trên cơ sở sinh lý học

- Hoạt động thần kinh cấp thấp là hoạt động của não trung gian, não giữa, tiểu não, hành tủy và tủy sống

- Hoạt động thần kinh cấp thấp có nhiệm vụ điều hòa và phối hợp hoạt động các phần của cơ thể, đảm bảo đời sống sinh vật diễn

ra bình thường Hoạt động thần kinh cấp thấp là hoạt động bẩm sinh do thế hệ trước truyền lại, ít khi thay đổi hoặc không thay đổi Cơ sở của hoạt động thần kinh cấp thấp là phản xạ vô điều kiện.

3 Hoạt động thần kinh cấp cao

- Là hoạt động của não để thành lập phản xạ có điều kiện

- Cơ sở sinh lý của các hiện tượng tâm lý phức tạp như: ý thức, tư duy, ngôn ngữ…

- Đây là hoạt động tự tạo của cơ thể trong quá trình sống

- Hoạt động thần kinh cấp cao ở người là quá trình tích lũy vốn kinh nghiệm của cá nhân

- Hoạt động thần kinh cấp thấp và hoạt động thần kinh cấp cao có mối quan hệ tác động qua lại lẫn nhau và cả hai quá trình này đều dựa vào hai quá trình thần kinh cơ bản

đó là hưng phấn và ức chế

* Hưng phấn và ức chế

• Hưng phấn

- Quá trình hưng phấn là quá trình thần kinh giúp hệ

thần kinh thực hiện hoặc tăng độ mạnh của phản xạ.

- Cùng một lúc, não chúng ta nhận nhiều kích thích từ môi trường bên ngoài thì trên võ não đã hình thành nên những điểm hưng phấn

- Có một điểm hưng phấn mạnh hơn các điểm hưng

phấn khác được gọi là điểm hưng phấn ưu thế.

* Ức chế

Quá trình ức chế là quá trình hoạt động thần kinh nhằm làm yếu hoặc mất đi tính hưng phấn của tế bào thần kinh Hay nói một cách khác, ức chế là quá trình giúp thần kinh kìm hãm hay mất đi

phản xạ.

- Hai quá trình này hoạt động nối tiếp và thay

thế nhau Cùng một thời điểm trên võ não, điểm này thì ức chế nhưng ở điểm khác có thể đang hưng phấn.

* Quy luật của hoạt động thần kinh cấp cao

*Qui luật họat động theo hệ thống

*.Quy luật lan toả và tập trung

* Quy luật cảm ứng qua lại

* Qui luật phụ thuộc vào cường độ kích thích:

* Quy luật hoạt động theo hệ thống

- Các kích thích không tác động một cách riêng lẻ mà là

tổ hợp các kích thích tác động đồng thời hoặc nối tiếp

Cơ thể cũng phản ứng một cách tổ hợp các kích thích

Hoạt động hợp nhất những kích thích riêng lẻ thành nhóm, loại, dạng được gọi quy luật hoạt động theo

hệ thống của võ não.

- Động hình (định hình động lực) là một chuỗi phản xạ

có điều kiện kế tiếp nhau theo một thứ tự nhất định và được lặp đi lặp lại nhiều lần được xảy ra do một kích thích tác động Động hình là cơ sở sinh lý của cảm

xúc, tình cảm, thói quen.

* Quy luật lan toả và tập trung

Khi vỏ não có một điểm (vùng) hưng phấn hoặc

ức chế thì quá trình hưng phấn, ức chế đó sẽ lan toả ra chung quanh Sau đó, trong những điều kiện bình thường, hai quá trình này lại tập trung

về điểm (vùng) ban đầu.

* Quy luật cảm ứng qua lại

- Các quá trình thần kinh cơ bản tác động

qua lại với nhau tạo nên qui luật cảm ứng qua lại

- Có bốn loại cảm ứng qua lại: đồng thời, tiếp diễn, dương tính và âm tính.

a)Cảm ứng qua lại đồng thời (giữa

nhiều trung khu)

Hưng phấn ở điểm này gây ức chế ở điểm kia và ngược lại Ví dụ: Tập trung nghe nhạc không nghe tiếng mẹ gọi.

b)Cảm ứng qua lại tiếp diễn (tại một trung khu):

Hưng phấn sau đó chuyển sang ức chế ở chính trung khu ấy Ví dụ: Khi học tập các trung khu hoạt động giảm bớt hoạt động, khi giải lao học sinh thích vận động chân tay.

d) Cảm ứng âm tính

Hưng phấn gây nên ức chế, ức chế làm giảm hưng phấn, hưng phấn làm giảm ức chế Ví dụ: Giận dữ quá làm cho chúng ta không nói thành lời.

* Qui luật phụ thuộc vào cường độ

• Những quy luật hoạt động thần kinh cấp cao có mối quan

hệ mật thiết với nhau, tác động và chi phối lẫn nhau trong quá trình hoạt động của con người

4.2 Hệ thống tín hiệu thứ hai

- Toàn bộ những ký hiệu tượng trưng như: tiếng nói,

chữ viết, biểu tượng…về sự vật hiện tượng trong hiện thực khách quan phản ánh vào não người là hệ thống tín hiệu thứ II.

- Những ký hiệu tượng trưng về sự vật, hiện tượng trong hiện thực khách quan (ngôn ngữ) và hình ảnh của

chúng trong não người tạo thành hệ thống tín hiệu thứ

II Vì thế, ngôn ngữ là tín hiệu của tín hiệu thứ I hay còn gọi là tín hiệu thứ II Hệ thống tín hiệu thứ II là cơ

sở sinh lý của tư duy ngôn ngữ, tư duy trừu tượng, ý thức và tình cảm…

4 Hệ thống tín hiệu thứ I và hệ

thống tín hiệu thứ II

• Mối quan hệ giữa hai hệ thống tín hiệu

- Hai hệ thống tín hiệu thứ I, II có mối quan hệ và tác động qua lại lẫn nhau

- Hệ thống tín hiệu thứ I làm cơ sở, tiền đề cho hệ thống tín hiệu thứ II

- Lời nói muốn trở thành “tín hiệu của tín hiệu” thì phải tác động vào vỏ não người cùng với tín hiệu thứ nhất Không như vậy thì lời nói chỉ là một âm thanh vô nghĩa.

• Mối quan hệ giữa hai hệ thống tín hiệu:

nhạc,v.v…

hệ thống tín hiệu thứ hai có thể phát huy vai trò tích cực

của nó, vai trò điều tiết tối cao đối với hệ thống tín hiệu thứ nhất Paplov cho rằng: “nhân tố điều chỉnh các thái độ sống một cách thường xuyên nhất là hệ thống tín hiệu thứ hai”

Lượng giá cuối bài

1 Trình bày cấu trúc tổng quát hệ thần kinh ở người

2 Nêu các khâu cơ bản của hoạt động phản xạ của não

3 Phân biệt hưng phấn và ức chế với tư cách các quá

trình thần kinh trong vỏ bán cầu đại não

4 Hãy lý giải cơ sở sinh lý thần kinh của thói quen.

5 Hoạt động phân tích và tổng hợp của vỏ não diễn ra

như thế nào

6 Vai trò của hệ thống tín hiệu thứ I và thứ II đối với

hoạt động tâm lý

Lượng giá cuối bài

não của trẻ 9 tháng trung bình nặng 660 gram, đến 3 tuổi thì đạt tới 1000gram, đến 7 tuổi trung bình nặng 1280 gram, còn trọng lượng não người lớn trung bình nặng 1400gram Ở từng con người cụ thể thì vấn đề lại vô cùng phức tạp Theo thống kê, não nhà văn Nga

Turenev nặng 2012 gram, nhà thơ Anh Byron nặng 1807, nhà triết học Đức Kant nặng 1650 gram

Lượng giá cuối bài

Bài tập

Trọng lượng não của các danh nhân rõ ràng cao hơn đại đa số

chúng ta, thế nhưng não của nhà thơ Đante lại chỉ có 1420gram Não nhà toán học Đức Gauss nặng 1490gram, chẳng chênh lệch mấy so với người bình thường Trọng lượng não của nhà sử học Đức Tawringe nặng 1207gram, còn của nhà văn Pháp Anatone France nặng 1017gram, rõ ràng thấp hơn trọng lượng não trung bình Như chúng ta biết họ là những nhà kiệt xuất nhưng trọng lượng não hơn kém 1000gram

Theo sách báo thì não có trọng lượng nặng nhất thế giới ước

khoảng 2850gram nhưng chủ nhân của bộ não này là chàng ngốc

1.Nêu những nhận xét về quan hệ giữa não và tâm lý (trí tuệ) thể hiện từ các con số trên?

2.Trình bày những cách nhìn mới về não người với hoạt động tâm lý