KHÁNG NGUYÊN và TRÌNH DIỆN KHÁNG NGUYÊN (MIỄN DỊCH học) (chữ biến dạng do slide dùng font VNI times, tải về xem bình thường)

Vì vậy gọi là ĐƯMD đặc hiệu.”:– Giữa các phân tử kháng nguyên khác nhau có thể có một số QĐKN giống nhau, đ ợc gọi là QĐKN phản ứng chéo... • 2.1.Định nghĩa: hiện t ợng xử lý, phân tích

KHÁNG NGUYÊN VÀ TRÌNH DIỆN KHÁNG

NGUYÊN

1.kh¸ng nguyªn

– Lạ do kháng nguyên có nguồn gốc di truyền khác

với cơ thể chủ nên kháng nguyên có cấu trúc khác với cấu trúc cơ thể chủ ( khác loài, cơ thể khác

gien cùng loài)

– Lạ do protêin của bản thân cơ thể chủ bị thay đổi

cấu trúc nên từ chỗ không lạ trở thành lạ( kháng nguyên bản thân cơ thể)

– Lạ do cơ thể chủ mất khả năng nhận dạng ra cấu

trúc của bản thân mình và cảm nhận lầm là lạ

• 1.3.Bản chất kháng nguyên: th ờng là prôtein, nh ng cũng có thể là polysaccarit, lipit phức tạp, một số gốc hoá chất đơn giản ( hapten) Nh ng các kháng nguyên không có bản chất protêin muốn kích thích cơ thể sinh

ra ĐƯMD thì phải kết hợp với một protêin ( có thể là

protêin của cơ thể chủ), protêin đó đ ợc gọi là protein tải ( carrier protein) Đáp ứng miễn dịch sinh ra có tính đặc hiệu với phần kháng nguyên không phải là protêin.

Protêin tảiCarrier protein

Polysaccarit,

Lipit phức tạp,

Gốc hoá chất…

2,4- Dinitrophenyl- protein

lµ kh¸ng nguyªn hoµn chØnh

nồi nào vung ấy Vì vậy gọi là ĐƯMD đặc hiệu.”:

– Giữa các phân tử kháng nguyên khác nhau có thể

có một số QĐKN giống nhau, đ ợc gọi là QĐKN phản ứng chéo

a

a

ab

b

A

C

Chú thích:

a,b,c là các QĐKN, trong đó a là QĐKN chéo

A,B,C là các kháng thể đặc hiệu ( A đặc hiệu với a,

B đặc hiệu với b, C đặc hiệu với c A không thể kết hợp

với b hoặc c đ ợc)

• 1.5.Một số kháng nguyên

– 1.5.1.Kháng nguyên của nhóm máu ABO

• Các QĐKN của nhóm máu ABO khu trú tại

phần Polysaccarit của màng hồng cầu

• Các QĐKN của nhóm máu ABO đều cấu trúc

dựa trên một chất nền gồm một số gốc oza “lạ”: ”:

mà gốc galactoza cuối cùng đ ợc gắn với gốc fucoza Chất nền có tên là chất H hay QĐKN

H.Hồng cầu của đại đa số ng ời đều có chất H

• Hồng cầu của một số rất ít ng ời không có

QĐKN H Trong huyết thanh có sẵn kháng thể kháng H Khi truyền hồng cầu H+ thì gây phản ứng truyền nhầm nhóm máu Kỹ thuật ng ng kết

th ờng quy để định nhóm máu ABO không xác

định đ ợc hồng cầu H_ Hồng cầu H_ đ ợc xếp vào nhóm O Bombay

• Khi Q§KN H g¾n thªm gèc galactoza n÷a th×

xuÊt hiÖn Q§KN B Hång cÇu nhãm B võa cã Q§KN H vµ cã thªm Q§KN B

• Hång cÇu nhãm AB võa cã Q§KN H võa cã

Q§KN A lÉn Q§KN B

Polysaccarit

Galactoza

Q§KN B

• VÒ mÆt di truyÒn ng êi nhãm O chØ cã gien m· ho¸

enzym Fucozyl transferaza,xóct¸c g¾n fucoza víi galactoza t¹o ra Q§KN H Ng êi nhãm A ngoµi cã

gien m· ho¸ enzym Fucozyl transferaza cßn cã gien m· ho¸ enzym N- Acethylgalactozamin

transferaza,xóct¸c g¾n N- Acethylgalactozamin víi galactoza t¹o ra Q§KN A Ng êi nhãm B ngoµi cã

gien m· ho¸ enzym Fucozyl transferaza cßn cã gien m· ho¸ enzym galactoza transferaza, xóct¸c g¾n galactoza víi galactoza t¹o ra Q§KN B Ng êi nhãm

AB cã c¶ 3 gien trªn

Ghi nhớ: QĐKN H, QĐKN A và QĐKN B chỉ khác nhau ở một

vi trí oza thế mà các QĐKN này đã kích thích tạo ra các kháng thể rất khác nhau,có tính đặc hiệu rất nghiêm ngặt giành riêng cho từng QĐKN

QĐKN B QĐKN A

QĐKN H

Fucozyl Transfe- rase

N-acetylgalactozyl transferase

Galactozyl transferase

– 1.5.2.HLA ( Human Lymphocyte Antigen)

• Kh¸ng nguyªn ph¸t hiÖn lÇn ®Çu trªn tÕ bµo lymph« ng êi

( Dausset n¨m 1958), v× vËy cã tªn lµ Human Lymphocyte

Antigen, viÕt t¾t lµ HLA Cã vai trß quan träng trong ghÐp c¬

quan vµ trong nhiÒu c¬ chÕ miÔn dÞch kh¸c.

• Khi nãi tíi HLA cÇn nhí hai ®iÒu:

HLA lµ mét lo¹i kh¸ng nguyªn cña tÕ bµo lymph«, nh ng tÕ bµo lymph« cßn nhiÒu lo¹i kh¸ng nguyªn kh¸c, chø kh«ng ph¶i chØ cã mét m×nh HLA.

Ngoµi tÕ bµo lymph«, hµu hÕt c¸c lo¹i tÕ bµo kh¸c còng cã kh¸ng nguyªn HLA Kh«ng ph¶i chØ cã mét m×nh tÕ bµo lymph« míi cã HLA

• HLA cã hai líp: líp I vµ líp II:

Mçi líp cã nhiÒu nhãm kh¸ng nguyªn Líp I cã Ýt nhÊt lµ 3 nhãm kh¸ng nguyªn : HLA-A, HLA-B, HLA-C.

Líp II cã Ýt nhÊt lµ 3 nhãm kh¸ng nguyªn: HLA-DR, HLA-DQ, HLA-DP

Mçi nhãm cã nhiÒu kh¸ng nguyªn allele

Bảng I a: Danh pháp các kháng nguyên HLA (1996)

Các kháng nguyên này đ ợc xác định bằng kỹ thuật huyết thanh

(loại A, B, C, DR, DQ) hay tế bào (loại DP)

Bằng Kỹ thuật gây độc tế

bào:

HLA-A: 25 KN khác nhauHLA-B: 50 KN khác nhauHLA-C: 9 KN khác nhauHLA-DR: 20 KN khác nhau

Nếu dùng các kỹ thuật di truyền ( xác định gien) thì sẽ có nhiều kháng nguyên hơn: HLA-A: 85, HLA-B: 188, HLA-C: 42, HLA-DR:

165

phân bố trên chuỗi alpha Chuỗi beta đóng vai trò giá

đỡ cho chuỗi alpha

Phân tử HLA lớp II có hai chuỗi péptit : alpha và beta,

nh ng cả hai chuỗi đều là sản phẩm của hệ thống gien mã hoá HLA Các quyết dịnh kháng nguyên đ ợc phân

bố trên cả hai chuỗi

• Di truyền của HLA:

Các gien mã hoá HLA đ ợc định vị trên cánh ngắn nhiễm sắc thể thứ 6

Đoạn nhiễm sắc thể này chia thành 3 vùng tính từ trung thể trở ra , lần l ợt là: Vùng lớp II có các lôcus DP,DQ,DR, vùng lớp III mã hoá các prôtêin bổ thể, vùng lớp I có các lôcus B,C,A

Haplotyp là phức hợp các gien mã hoá HLA

định vị trên cùng một nhiễm sắc thể.Nhiễm sắc thể tồn tại từng đôi Nh vậy một cơ thể có

2 haplotyp HLA Các gien trong một haplotyp

th ờng liên kết khi di truyền từ cơ thể bố hoặc

mẹ sang con

Di truyÒn cña HLA tu©n thñ quy luËt Mendel: trong qu¸ tr×nh ph©n chiagi¶m nhiÔm mçi tÕ bµo tinh trïng chØ mang 1 haplotyp cña bè vµ tÕ bµo trøng chØ mang 1 haplotyp cña mÑ Khi thô tinh gi÷a tinh trïng vµ trøng th× tÕ bµo ph«i cã hai haplotyp ( mét tõ bè vµ mét tõ mÑ )

NÕu chóng ta chÊp nhËn r»ng líp I cã 3 nhãm kh¸ng nguyªn vµ

vËy vÒ kiÓu hiÖn (phenotype) cña HLA,mét c¬ thÓ cã tèi ®a 12

kh¸ng nguyªn( nÕu 2 kh¸ng nguyªn trong mçi nhãm kh«ng trïng

nhau vµ sù kh«ng trïng diÔn ra ë c¶ 6 nhãm)vµ cã tèi thiÓu 6

kh¸ng nguyªn ( nÕu 2 kh¸ng nguyªn cña mçi nhãm trïng nhau vµ

sù trïng nhau diÔn ra ë c¶ 6 nhãm)

Trong ví dụ này chỉ lấy 3 nhóm kháng nguyên để diễn giải

Con1 và Con 4: trùng 2 haplotyp <Con 1,Con 2>, <Con 2, Con 3>, <Con 1, Con

5>, <Con 2, Con4>,< Con 3, Con 5>: trùng 1 haplotyp

Con 1 và Con 3: không trùng haplotyp nào.

C¸c con cã thÓ nhËn nguyªn haplotyp tõ bè vµ mÑ, nh ng cã thÓ cã mét hoÆc c¶ hai haplotyp míi h×nh thµnh do hiÖn t îng

b¾t chÐo nhiÔm s¾c thÓ cña bè( mÑ) hoÆc c¶ bè vµ

mÑ R1=C-D recombination , R2=A-B recombination

A/C A/D B/C B/D A/R1 R2/C R2/R1

• Vai trß cña HLA.

–Có vai trò trong hợp tác tế bào ( phần tiếp

đốt sống, Vì trong nhóm ng ời khoẻ mạnh thì tần

xuất của kháng nguyên B27 là 9%, trong khi tần xuất trong nhóm ng ời bệnh viêm sơ cứng đốt sống là 90%.

• 1.5.3.C¸c dÊu Ên cña virut HIV:

– Protein:P10, P17, P24, P32 – Glycoprotein: gp 41, gp 120 – Enzym: Enzym sao b¶n ng îc

D= 0,1 micron

= 1/20 chiều dài E coli =1/70 đường kính TCD4

2 HIỆN TƯỢNG TRÌNH DIỆN KHÁNG NGUYÊN

• 2.1.Định nghĩa: hiện t ợng xử lý, phân tích các thông tin về quyết định kháng nguyên và giới thiệu các thông tin này cho các tế bào lymphô.

Có hai loại trình diện kháng nguyên:

– Loại giành cho kháng nguyên ngoại lai, các

gien mã hoá các kháng nguyên này không nằm trong hoặc không cài cắm vào bộ gien của tế bào cơ thể.

– Loại giành cho kháng nguyên nội tại có gien

mã hoá đã nằm trong hoặc đã cài cắm vào

bộ gien của tế bào cơ thể ( kháng nguyên virut hoặc kháng nguyên ung th ).

• 2.2.Trình diện kháng nguyên ngoại lai

– 2.2.1.Các tế bào trình diện kháng nguyên (Antigen

presenting cell :APC)

Một số đại thực bào là APC: tế bào có tua trong

hạch lymphô và lách, tế bào Langerhans ở d ới da,

tế bào thần kinh nhỏ hay tế bào hình sao trong mô thàn kinh

Tế bào nội mô (còn phải chứng minh)

– 2.2.2.Đặc điểm chính của APC:

Có khả năng thực bào

Trên bề mặt tế bào có nhiều phân tử HLA lớp II

(HLA-DR, HLA- DP, HLA-DQ )

– 2.2.3.Các b ớc trình diện kháng nguyên ngoại lai.

• Tế bào APC bám và nuốt kháng nguyên : giống

nh giai đoạn bám và nuốt của hiện t ợng thực bào.

• Tế bào APC xử lý và phân tích kháng nguyên để

biểu lộ ra các quyết định kháng nguyên: hộp “lạ”:

đen ( ch a hiểu cặn kẽ)”:

• Giới thiệu các quyết định kháng nguyên lên bề

mặt tế bào APC: trong quá trình này cần có sự

tham gia của các phân tử HLA lớp II Các QĐKN đ

ợc gắn với phõn tử HLA lớp II trong bào tương, sau đú phức hợp này được phô bày trên bề mặt tế bào

APC Núi cỏch khỏc, phân tử HLA lớp II đóng vai trò dẫn dắt và điểm tựa để các QDKN của khỏng

nguyờn ngoại lai đ ợc phô bày trờn bề mặt tế bào

APC.

“l¹”:Hép

®en”:

(Xö lý Ph©n tÝch)

Nuèt

Ph« bµyQ§KN

KN

Q§KN HLA II

Qu¸ tr×nh giíi thiÖu ( tr×nh diÖn) kh¸ng nguyªn bëi tÕ bµo APC

HLA II

TÕ bµo tr×nh diÖn

kh¸ng nguyªn

• Sự nhận dạng QĐKN bởi các tế bào lymphô T CD4 +

regulator

Các tế bào T CD4+”: regulator đến nhận dạng phải có 2 thụ ”:

thể: Thụ thể nhận dạng HLA lớp II, đó chính là CD4 Thụ thể nhận dạng QĐKN ngoại lai đ ợc gá trên phân tử CD3 Nếu thiếu một trong hai thụ thể trên thì tế bào lymphô không nhận dạng đ

ợc QĐKN Cơ chế này gọi là cơ chế nhận dạng kép Sau khi “lạ”: ”:

nhận dạng xong tế bào TCD4 regulator sẽ trở thành tế bào Th “lạ”: ”:

( Th1 hoặc Th2 ) tiết ra các cytokin khác nhau để điều hòa các

ĐƯMD.

T CD4

CD4 CD3

HLAII QĐKN

• 2.3 Trình diện kháng nguyên nội tại.

– 2.3.1.Hiện t ợng này xảy ra đối với nhiều loại tế bào

trong cơ thể khi chúng bị nhiễm virut hoặc ung th hoá Các gien mã hoá các protein kháng nguyên

đã nằm trong bộ gien của tế bào

– 2.3.2.Các b ớc trình diện kháng nguyên

• Các prụtờin do các gien này mã hoá đ ợc tế bào sản xuất

ra , chỳng cú cỏc QĐKN đặc hiệu

• Chỉ tế bào nào có HLA lớp I thì mới trình diện đ ợc QĐKN

của virut hoặc ung th và mới đ ợc tế bào TCD8 effector “lạ”: ”:

nhận dạng Những tế bào nào bị virut hay quá trình ung

th hoá ức chế xuất hiện HLA lớp I thì bị giết bởi tế bào NK.

• Cỏc QĐKN được gắn với phõn tử HLA lớp I trong bào tương,

sau đú phức hợp này được phô bày trên bề mặt tế bào Núi cỏch khỏc, phân tử HLA lớp I đóng vai trò dẫn dắt và

điểm tựa để các QDKN của khỏng nguyờn nội tại đ ợc phô bày trờn bề mặt tế bào

• Các tế bào T CD8+ “lạ”:effector đến nhận dạng phải có 2 ”:

thụ thể:Thụ thể nhận dạng HLA lớp I , đó chính là CD8 Thụ thể nhận dạng QĐKN nội tại đ ợc gá trên phân tử CD3 Nếu thiếu một trong hai thụ thể trên thì tế bào TCD8 effector không nhận dạng đ ợc QĐKN Cơ chế “lạ”: ”:

này gọi là cơ chế nhận dạng kép “lạ”: ”:

TÕ bµo ch a

nhiÔm virut

HLA líp I

CD8CD3

Thô thÓ giµnh cho

Q§KN

Q§KN Virut

NhËn d¹ng

Quá trình nhận dạng các kháng nguyên nội tại bởi tế bào

TCD8 effector hay còn gọi là tế bào T gây độc (Tc) sẽ “lạ”: ”:

làm cho tế bào Tc trở thành hoạt hoá có khả năng giết các

tế bào đích

Quá trình nhận dạng được ví như sự

chụp ảnh để tạo khuôn đúc

• QĐKN có cấu hình không gian

• Sự nhận dạng : giống như chụp ảnh để tạo khuôn đúc

tượng

• Có hai yếu tố trong chụp ảnh:

– Vị trí đặt máy ảnh: tuỳ theo vị trí đạt máy ảnh mà ta sẽ có một kiểu ảnh phản ánh QĐKN , Kiểu ảnh có thể phản ánh gần hết QĐKN hay chỉ một phần QĐKN Nếu kiểu ảnh nhận dạng hết hoặc gần hết QĐKN thì khuôn đúc tạo ra sẽ bổ cứu hết hoặc gần hết

QĐKN Nếu kiểu ảnh chỉ phản ảnh một phần QĐKN thì khuôn đúc được tạo ra chỉ bổ chứu một phần tương ứng của QĐKN Như vậy nếu vị trí máy ảnh thay đỏi thì sẽ tạo ra được nhiều khuôn đúc, tất cả các khuôn đúc này đều bổ cứu với QĐKN đó Người ta gọi

đó là một cluster ( cụm) kháng thể.

– Độ nhạy của máy ảnh: ảnh hưởng đến ái lực của kháng thể tạo ra.

Xin tr©n träng c¶m ¬n!