Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác -Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về các bản chất của Đảng Cộng sản thì: “bản chất cấp 1” của Đảng chỉ có thể là bản chất giai cấp công nhân.. Đảng Cộng s[r]
Trang 1TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ BẢN CHẤT ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM
NGUYỄN ĐỨC BÁCH (*)
ĐOÀN MINH DUỆ (**)
Bản chất của Đảng Cộng sản là vấn đề đặc biệt quan trọng Theo
quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, bản
chất giai cấp công nhân là “bản chất cấp 1” của Đảng Cộng sản;
đồng thời, Đảng Cộng sản còn có những bản chất ở cấp độ khác,
như “bản chất nhân dân lao động”, “bản chất dân tộc” Trong tư
tưởng Hồ Chí Minh, vấn đề “bản chất của Đảng” có liên quan chặt
chẽ, nhưng không đồng nhất với vấn đề “Đảng của những ai” Cần
phải khẳng định rằng, giữ vững và nâng cao bản chất giai cấp công
nhân của Đảng ta là điều kiện tiên quyết, bảo đảm cho sự thành
công của cách mạng Việt Nam trong mọi giai đoạn
1 Mỗi sự vật, hiện tượng không chỉ có một tính chất, một bản chất
mà có nhiều tính chất, nhiều bản chất Các tính chất, các bản chất đó
cũng không bất biến theo nghĩa tuyệt đối, kể cả khi sự vật, hiện
tượng đang ở trong trạng thái mà “nó vẫn là nó” Song, ở đây, nói về
bản chất thì cái bản chất nhất (có thể gọi là “bản chất cấp 1”) ít thay
đổi nhất, và, nếu có thay đổi thì vẫn chỉ trong phạm vi của “bản chất
cấp 1” đó; bởi vì, cái bản chất này đóng vai trò quyết định để cho
“nó vẫn là nó” Còn các bản chất cấp 2, cấp 3, cấp n, của mỗi sự
vật thì có thể biến đổi nhiều hơn Ví dụ, con người có bản chất khác
Trang 2so với những động vật còn lại ở hai nhân tố cơ bản, quyết định nhất
là “có ý thức” và “lao động” Nếu hai nhân tố này biến đổi đến mức không còn là ý thức và lao động nữa… thì con người cũng không còn là con người nữa Thực ra, hai nhân tố đó vẫn có biến đổi liên tục, như trình độ thấp - cao của ý thức, khả năng tổ chức và năng suất lao động… nhưng đó là sự biến đổi không ngừng diễn ra trong phạm vi ý thức và lao động của con người Các nhân tố khác cũng nằm trong bản chất con người nhưng có thể thay đổi nhiều hơn, thậm chí khác hẳn… mà họ vẫn là người (ví dụ: thay đổi ngôn ngữ, dân tộc, quốc tịch, tôn giáo, giai cấp, tầng lớp, giàu - nghèo, tâm tính…)
Dưới góc độ phương pháp luận triết học biện chứng được khái lược
như trên, chúng ta có thể nghiên cứu một cách có cơ sở khoa học và thực tiễn về “Bản chất của Đảng Cộng sản”
2 Đảng Cộng sản, trong đó có Đảng Cộng sản Việt Nam, cũng là một
“sự vật xã hội” hoàn chỉnh và có những bản chất của nó
Trước đây, chúng ta thường thiên về việc nêu bản chất giai cấp của
các đảng chính trị (tư sản, cộng sản…) Điều đó là đúng nhưng chưa
đủ Cũng có nhiều quan điểm đã nói đến “tính nhân dân”, “tính dân tộc”, “tính nhân đạo”… của đảng chính trị Chủ nghĩa Mác - Lênin,
tư tưởng Hồ Chí Minh khi nói về giai cấp công nhân và Đảng của
nó (Đảng Cộng sản) càng chú ý gắn bó các tính chất, các bản chất đó với nhau Điều cần đặc biệt chú ý là, chủ nghĩa Mác - Lênin chỉ gắn những tính chất, bản chất đó với nhau khi nói về giai cấp công nhân
và Đảng của nó Ngoài giai cấp công nhân, không có giai cấp, tầng lớp nào là “giai cấp dân tộc” và “trở thành dân tộc” cả! Đấy là sự thật lịch sử và là sự phản ánh đúng “bản chất cấp 1” của các giai cấp
là đại diện (hoặc vốn gắn bó với) các chế độ tư hữu Ngay cả giai
cấp nông dân - giai cấp thường chiếm đa số và tạo ra cội nguồn của
Trang 3nhiều dân tộc cũng không thể đóng vai trò đại biểu cho dân tộc một
cách đầy đủ, càng không thể lãnh đạo dân tộc để thực sự giải phóng
dân tộc, giải phóng xã hội Trong lịch sử, các giai cấp thống trị, khi còn ở trong giai đoạn “đang lên” và tiến bộ hơn so với những giai cấp khác, có thể đóng vai trò đại diện cho dân tộc Nhưng khi đã nắm được chính quyền trong tay, giai cấp đó quay lại thống trị, áp bức, bóc lột dân tộc mình và nhiều dân tộc khác (thế mà, hiện nay chủ nghĩa đế quốc, nhất là đế quốc Mỹ vẫn thường quảng cáo về
“dân tộc - dân chủ - nhân quyền”… thể hiện qua các đảng tư sản, chế độ tư bản chủ nghĩa của “Thế giới tự do”!)
3 Phân tích sâu các quan điểm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin,
Hồ Chí Minh về giai cấp công nhân và Đảng Cộng sản, chúng ta có
thể rút ra một số nhận định sau:
Một là, Đảng Cộng sản không chỉ có một bản chất là bản chất giai cấp công nhân, mà còn có nhiều bản chất khác, như bản chất nhân dân lao động; bản chất dân tộc… Chủ nghĩa Mác - Lênin đã dựa trên cơ sở thực tế khách quan đó để đưa ra một luận điểm khoa học
cho rằng, giai cấp công nhân là “giai cấp dân tộc” và “trở thành dân tộc”…
Hai là, Hồ Chí Minh đã kế thừa, vận dụng và phát triển đúng đắn,
sáng tạo các quan điểm nêu trên của chủ nghĩa Mác -Lênin vào hoàn cảnh cụ thể của Việt Nam Điều này thể hiện ở chỗ, khi đề cập tới các nhân tố hình thành Đảng Cộng sản Đông Dương, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: “Chủ nghĩa Mác - Lênin kết hợp với phong trào công
nhân và phong trào yêu nước đã dẫn tới việc thành lập Đảng Cộng sản Đông Dương vào đầu năm 1930”(1) Luận điểm này và nhiều
luận điểm khác của Người không chỉ có giá trị ở Việt Nam, mà còn
Trang 4có giá trị quốc tế
Điều cần lưu ý là, trong quá trình nghiên cứu, khi trích dẫn tư tưởng
Hồ Chí Minh, đặc biệt là về các bản chất của giai cấp công nhân và của Đảng Cộng sản Việt Nam, cần phải trích dẫn một cách khách
quan, đầy đủ về thực chất quan điểm của Người (dù khó có thể nêu hết những câu chữ trong kho tàng văn bản của tư tưởng Hồ Chí
Minh) Về tính chất của Đảng, ít nhất Hồ Chí Minh đã có hai cách thể hiện qua những câu chữ - văn bản sau đây:
- Cách thứ nhất: Về tính chất, bản chất giai cấp của Đảng Cộng sản
Việt Nam Trong Diễn văn khai mạc Đại hội III của Đảng ta (1960),
Hồ Chí Minh nói rõ: “Phải nâng cao hơn nữa tính giai cấp và tính tiên phong của Đảng…”(2) Trong bài “Đạo đức cách mạng”, Hồ Chí Minh viết: “Đó là phẩm chất cao quý của người cách mạng, đó là đạo đức cách mạng, đó là tính Đảng, tính giai cấp, nó bảo đảm cho sự thắng lợi của Đảng, của giai cấp, của nhân dân”(3) Tính giai cấp ở
đây chính là tính chất giai cấp công nhân của Đảng ta
- Cách thứ hai: Về Đảng của ai…? Trong Đại hội II của Đảng ta
(1951), Hồ Chí Minh nói: “Chính vì Đảng Lao động Việt Nam là Đảng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động, cho nên nó phải
là Đảng của dân tộc Việt Nam”(4) Hiện nay, đa số tài liệu chỉ trích dẫn “cách thứ hai”
Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác -Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh
về các bản chất của Đảng Cộng sản thì: “bản chất cấp 1” của Đảng
chỉ có thể là bản chất giai cấp công nhân Bên cạnh đó, Đảng Cộng
sản còn có những bản chất ở cấp độ khác, như “bản chất nhân dân lao động”, “bản chất dân tộc”…
Đảng Cộng sản chỉ thực sự là Đảng Cộng sản khi “bản chất cấp 1 -
Trang 5giai cấp công nhân” không thay đổi Nếu có thay đổi thì cũng chỉ là
sự thay đổi trong phạm vi bản chất giai cấp công nhân, như thay đổi
về trình độ mọi mặt, số lượng, cơ cấu, mức sống của giai cấp công nhân,… tức là sự thay đổi của các yếu tố nằm trong “bản chất cấp 1
- giai cấp công nhân”
Khi nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề này, chúng ta cần lưu ý một điều là vấn đề “Bản chất của Đảng” không đồng nhất với vấn đề “Đảng của những ai” Hai vấn đề đó có liên quan chặt chẽ với nhau, do vậy mà người vận dụng rất dễ nhầm lẫn và có thể lạm dụng
“đánh tráo khái niệm” để xóa nhòa sự phân biệt đúng đắn và cần
thiết giữa các vấn đề vừa mang tính lý luận, vừa mang tính thực tiễn rất nhạy cảm, đồng thời cũng rất hệ trọng này
- Khi đề cập đến tính chất, bản chất của một Đảng chính trị là nói đến những thuộc tính vốn có của bản thân Đảng đó Như vậy, đương nhiên bản chất giai cấp phải là “bản chất cấp 1” (các Đảng tư sản
thường mập mờ hoặc cố tình “lờ” đi, che đậy bản chất giai cấp tư sản của họ, vì giai cấp tư sản là giai cấp tư hữu, nó áp bức và bóc lột nhân dân lao động… trong thời đại công nghiệp và “hậu công nghiệp”) Hồ Chí Minh đã diễn đạt ở “cách thứ nhất” rất dứt khoát,
rõ ràng, kiên định và nhất quán về tính chất, bản chất giai cấp công nhân của Đảng Cộng sản
- Còn khi nói “Đảng của ai” là với ý nghĩa sở hữu, đặc biệt là ý nghĩa “đại biểu lợi ích” Về điều này, chúng ta cần chú ý sự chặt
chẽ, chuẩn xác của Hồ Chí Minh Ngay trước câu trích dẫn phát biểu của Hồ Chí Minh trong Đại hội II của Đảng đã nêu trên, Người còn
khẳng định: “Trong giai đoạn này (giai đoạn giải phóng dân tộc - T.G nhấn mạnh), quyền lợi của giai cấp công nhân và nhân dân lao động và của dân tộc là một” Điều đó thể hiện rất rõ ràng tư tưởng
Trang 6tích ở trên; đồng thời, nhất quán với quan điểm bao trùm, xuyên suốt của Đảng trong công cuộc đổi mới là “Giữ vững và tăng cường bản chất giai cấp công nhân của Đảng”(6) Nếu theo hai “phương án” sau của Dự thảo… (chỉ dùng chữ “của”) là chưa đủ và dễ gây hiểu lệch đi, thậm chí lẫn lộn, mơ hồ - cho dù cũng là trích tư tưởng Hồ Chí Minh nhưng chỉ là một “cách biểu đạt đại biểu lợi ích…” mà thôi
Việt Nam ta càng công khai giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa -
cốt lõi là bản chất giai cấp công nhân của Đảng gắn với nhân dân
và dân tộc mà vẫn ngày càng hấp dẫn mọi đối tác trong sự tôn trọng,
tin cậy lẫn nhau, công bằng về lợi ích để phát triển… thì nhân dân và toàn dân tộc ta, bè bạn khắp nơi sẽ càng ủng hộ nhiều hơn Thiếu kiên định trong việc giữ vững và phát huy bản lĩnh chính trị của giai cấp công nhân, khi mà hoàn cảnh khách quan đang rất cần nó, có thể
sẽ gây nên những hậu quả nghiêm trọng.r
(*) Phó giáo sư, tiến sĩ, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh (**) Tiến sĩ, Trường Đại học Vinh
(1) Hồ Chí Minh Toàn tập, t.10 Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội,
1996, tr 8
(2) Hồ Chí Minh Sđd., t.10, tr 201
(3) Hồ Chí Minh Sđd., t 9, tr 293
(4) Hồ Chí Minh Sđd., t 6, tr 175
(5) V.I Lênin Toàn tập, t 43 Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1978, tr 70 (6) Đảng Cộng sản Việt Nam Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc
Trang 7lần thứ VIII Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1976, tr 139
b